Stanisław Żółkiewski

LISTY STANISŁAWA ŻÓŁKIEWSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

LISTY STANISŁAWA ŻÓŁKIEWSKIEGO 1584-1620.

Stanisław Żółkiewski

Pamięci Maryi Potockiej zgasłej dnia dwudziestego ósmego Lutego 1866 r.

Stanisław Żółkiewski był jednym z tych ludzi, których wrogi i przyjaciele zarówno miłują i wielbią. Naród i historyja cenią i podziwiają świetność powodzenia, tęgość charakteru, sławę zwycięstw, zręczność w przejściach, rozległość zamiarów, głębokość myśli, różnorodność wiedzy; ale wyżej nad to wszystko stawiają szlachetność duszy. Ten przymiot, tak wybitnie wszystkie czyny Żółkiewskiego cechujący, tłumaczy zajęcie, z którem naród zbiera po nim piśmienną spuściznę. Legenda wielbiąca, jak wonna latorośl, tylko uczciwych bogów owija posągi.

Obce pióro najpierwej poznać dało pomniki myśli wielkiego żołnierza. Po nim uczony August Bielowski wydrukował obok "Progressu wojny Moskiewskiej" kilkadziesiąt listów Żółkiewskiego; przypadek podał w nasze ręce nowy szereg dotąd nieogłoszonych drukiem.

Żółkiewski pochodził z rodziny osiadłej na Rusi w bełskiem i chełmskiem. Za króla Alexandra Mikołaj, już w r. 1502 dworzanin królewski, w r. 1504 bierze żołdu fl. 430 za służbę litewską. Był on w r. 1508 chorążym Ziemi chełmskiej i hetmanem polnym (Magister Exercit.) w Ziemi podolskiej i ruskiej, a w r. 1511 juź nie żył*. Pod r. 1515 czytamy wzmiankę o Żółkiewskim Janie rotmistrzu Jego Kr. Mości, noszącym przydomek Sokoła; zginął on w potrzebach moskiewskich**, zostawiwszy wdowę Barbarę z dziećmi i brata Marcina. Stanisław Żółkiewski pełnił spółcześnie urzędy cywilne, w r. 1502 był poborcą do Ziem ruskich, t. j. w bełskiem, chełmskiem i lwowskiem. Z ziemi chełmskiej posłował na Sejmy r. 1504, 1507, 1510, 1512; w tym ostatnim roku pełnił urząd sędziego ziemskiego chełmskiego. W r. 1523 na Sejm dwukrotnie posłował, raz z Ziemi chełmskiej, drugi raz z powiatu krasnostawskiego***. Inny Żółkiewski Jan był z ziemi chełmskiej posłem na Sejm w r. 1535****. Z ksiąg wojskowych z r. 1564 i 1565 dowiaduję się, iż Tomasz Żółkiewski jako rotmistrz z rotą polską w 200 koni służył na Litwie w wojnach moskiewskich z początku pod wodzem (Ductor) Stanisławem Leszniowolskim, kasztelanem czerskim, a po śmierci tego ostatniego, pod Stanisławem Czikowskim.

Ulubiony wychowaniec i uczeń Zamoyskiego, gdy ten zamknął wiek XVI, Żółkiewski otworzył wiek następny, wiek olbrzymich wysileń, dziwnych przewrotów, fatalnych porażek. Żółkiewski należy do ludzi pierwszej wartości. Czem byli Szydłowieccy za Zygmunta I., Tarnowski za Zygmunta Augusta, a Zamoyski za Stefana, tym stał się Żółkiewski za Zygmunta III. postacią konieczną w narodzie swobodnym pośredniczącą pomiędzy nietykalnością władzy królewskiej a swobodami narodu. Połączał w duszy dość karności, żeby nie ubliżyć pierwszej, dość uczciwości, żeby nie targnąć się na drugie. Żółkiewski nie posiadał Szydłowieckieh daru łagodzenia umysłów, ani dorównywał mądrości państwowej i wszechstronnej Zamoyskiego. Ale i nad tego i nad tamtych wywyższała go biegłość w sztuce wojennej i dar władania piórem. Pod Szydłowieckim i Zamoyskim Tomicki i Heidensztein prowadzili czynność piśmienną. Kiedy nie-znamy słowa polskiego przez Szydłowieckich nakreślonego, a Zamoyskiego pozostałe urywki dowodzą, że nie był w znajomości swojego języka mistrzem, Żółkiewski władał ojczyś tem piórem z prostotą rzewną i wrodzoną. Ilekroć do wyrażenia myśli nie używa ręki skryby, lecz sam pisze, styl jego jest prosty, pełen godności, swojski, narodowy.

Żołnierz, ale żołnierz uczciwy, Żółkiewski nie lubił wojny, zwlekał jej rozpoczęcie, ale w rozpoczętej zadawał stanowcze ciosy. Jako żołnierz przewyższał Zamoyskiego, który przed wojną był śmiały i rzutny, podczas niej zwlekający, wahający się, przypominający ławy w Padwie; stąd słynna zamiana listów z Karolusem. Żółkiewski pisałby listy takie przed wojną; nigdy podczas wojny. Zamoyski, umysł rozległy, świetny, wspaniały, siedząc na błoniach w Zamościu, marzył o Dunaju i Stambule, ale w polu, po stepach, błądził około Soczawy i Soroki lub w Inflantach, bawił się heroicznie w około Felina, Dorpatu i Białego Kamienia, a zapominał o Rewalu.

Jakiż to człowiek, jakie serce i umysł! Mamy kilkaset jego listów, własność zacnego rodu. a w nich ani wiersza, ani słowa, coby nietchnęło rycerstwem, powagą. obowiązkiem. posłuszeństwem. Wielki ten człowiek przeszedł przez próbę korespondencyi poufnej, a w niej nie zniżył się w sądzie potomnych. Porównajmy Żółkiewskiego szereg listów z korespondencyją jego prawnuka ogłoszoną w r. 1862, nasz bohater z pod Cecory wygrywa na wielkości, porównany z bohaterem z pod Wiednia.

Czterdzieści sześć lat spędził w obozie i polu, odbył dwie wojny moskiewskie, cztery domowe: pierwszą pod Gdańskiem po obiorze Stefana, drugą pod Byczyną za Zygmunta III., trzecią na Ukrainie z Kozakami, czwartą podczas rokoszu, piątej zaś z konfederacyją żołnierską, niedopuścil powagą i śmiałym wystąpieniem. Przyjął udział w wojnie wołoskiej jednej, jednej inflanckiej i jednej tureckiej; ostrożny, biegły i szczęśliwy, raz tylko nie uniknął klęski, w której poległ pod Cecorą.

Na czele tych listów kładziemy list Stanisława Żółkiewskiego, ojca*. Maluje on stan Rusi na wiosnę r. 1577; przytem daje do zrozumienia, w jakiem zachowaniu był Jan Zamoyski, kiedy tego, co dostąpił kanclerstwa i hetmaństwa, spółcześni uważali być godnym najpierwszych duchownych urzędów.

1.

Mcziwy Panie Podkanclerzij.

Służby moje najniższe zalieczam w łaskę WM. swego mściwego Pana życząc WM. od Pana Boga zdrowia dobrego i długo fortunnego panowania na czasy długie.

Teras mamy wyiazd przeciwko Tatarom, ze wszistka szlachta wyjeżdża i ijam juz syna posłał y sam za niem pojadę a tam go stamtąd do WM. poślie zrozumiawszy co się do czego będzie miało; alie o pewnych Tatarach już pewnie a pewnie dają znacz i trwogi są. Dla Pana Boga cyń WM. staranie z drugiemi o obronę. Bocz juz jedno o nasze gronty idzie. Na królia Je: Mscz: i na niektóre Pany. lamenth wielky o czwartą częscz, że zanie obrony nimasz a starost pogranicznych nimasz iaka nam krzywda Ruszi. Yest tyż o WM. ta sława ze WM jesteś Bijskupem krakowskiem ieslisz to tak już przeirzenie i wola miłego Boga proszę racz mi WM. o tym oznaimicz a ieśli żeby iuż to tak było, proszę racz ze tysz WM. pomniecz na mie służebnika swego gdyś WM. czas raczys miecz de tempore: radzić y staracz się o mnie. Bijskupstwo jest rzec wielka a WM już po urzędziech mało, a ya bym Pana Boga prosił za WM. Starostwem Bełzkiem mógłbyś mie WM. naprawicz. Dum ubogi moi niejako podniescz za dobrodzieistwo WM. wielką sławę sobie a ya do smierczy i z dziatkami sługą. Jeśliśby ty z to Biskupstwo przi WM. nie było, tedy iednak prose niezapominać mie WM. dla Pana Boga. Bo wielkiem szkody podjął w tych czasiech włoczącz się za temi Pohańczy a to i teraz się musze za niemi znowu wliecz z wielką utratą. Na syna Stanisława prose abyś się WM. frasowacz nie raczył, bo jest tego pilna potrzeba, aby zaś WM. umiał powiedziecz czo za sprawa, sam miedzy nami będzie bo y dla tegom go sam zadziezał na więcej. Lwowska ziemia y Przemyślianie i Sanoczanie do Rohatyna alie Bełzanie niechczą daliej Buska do sześcziu niedziel postanowiliśmy liezecz. Pan Haliozky niechcział iechacz ani chcze iakom WM. pirwej pisał asz będzi miał wszistkie pieniądze spełna. Łauczuch WM. nie iest wyswobodzon bo niedostaie nań szescziset złotych. Bo czom miał tom potrawil a za drugiem tesz kupił w Imieniu ...... ziemi dziedzictwo Moskow y Hatowicze z folwarkiem. Na rozkazanie WM. Pan Podstaroszczy tysz pieniędzy nima — bo ich nie może dostacz. Bo tam przed temy trwogami trudno pieniędzy dostacz ze trudniej i niemoze bycz. Pan Struś mi pieniędzy nie płaczy tysiącz i pultrzeciasta złotych prose abyś go WM. napominacz raczył. O the pieniądze czo przi WM. uieśmieni się przikrzicz alie jednak dla Pana Boga miei WM. rospect na potrzebę i ubóstwo moje.

S thym sie łasce WM. zalieczam s której proszę abym nie był opuszczon.

Dau w Winnikach die XIV mensis Aprili An. Dom. 1577

W. M. zawżdy życzliwy y posłuszny sługa

Stanisław Żółkiewski S. B.

Ścięcie Zborowskiego był to w Rzeczypospolitej przewrot donośny. Na zachodzie dla dostąpienia władzy, królowie ścinali głowy panów — w Polsce dość było pozbyć się jednego panicza, żeby wszechwładztwo rządów stwierdzić za szlachtą. Szlachcic Zamoyski ścinając panicza ze Zborowa, zamknął okres panów i wsadził na tron szlacheckie rządy. Zniknęło znaczenie "Comites cum turris, barones cum fortalitio" panów z twierdzą. Żal, źe do tej sprawy ważnej, do której Zamoyski Żółkiewskiego używał, szczupły mamy zasób: ledwie kilko-wierszowy ułamek listu, w którym jest wzmianka o knowanych zasadzkach przez Samuela i cedułą okazującą, że próbowano pogodzić zwaśnione strony.

2.

Jassnie Wielmoznij Mscziwy Panie

Paniie moy y dobrodzieiu!

Jakom WM. memu Mscziwenra Panu powiedział miałem wolą iachać do Haticzkieij ziemie na pomieszkanie oczekawam telko na wiadomoscz ij rozkazanie WM. Pan Zborowski iako mam sprawę armuie się niegani sobie tego przedssięwzięczia. więczeij ludzi przijspossobia iesliby noczne fortele nieposzlij, chocz tesz aperta vi, mówi ze się chcze o WM. kussicz. Acz wiem iako wiele sercza in scelere zwijkło dostawacz, iednak wiedzącz te sprawy dobrze iest ze tem pilnieijszą ostrożnoscz raczysz WM. rozkazacz......

3.

Kiedijm beł we Lwowie kwoli potrzebie Jego Mszi Pana Woijewody Lubelskiego Pan Zborowski przesz Jego Mczi Pana Camieniczkiego iterował ze mnę pirwsze swoije wskazanie do WM. o pogładzenie zelżenia uthcziwemi słowij iako iego strijoni się stało induc..... ze on blizey należy niżby Stryowie. Strony spowinowaczenia dla thego sobie zijczył, izbij pewnieijsza beła przijazn za związkiem powinowacztwa. Ceterocpiin powiada ze ma nadzieije isz yemu y bratu iego o ożenienie niebendzie trudno. O ziednanie chleba prossi iterum atque iterum. Mam się teraz uźrzecz we Lwowie z Jego Mczią Panem Kamienieczkiem dla zawarcia spraw JM. Pana Wojewody Lubelskiego raczyszli WM. kazacz mu czo powiedziecz na to albo tesz milczecz, racz mi WM. oznaijmicz. Jessli się nie mylę tak ia te rzecz zrozumlewam ze Pan Zborowski sobie metuit od WM. bo czo raz te słowa stawają na płaczu ze eheze bycz securus. żeby się nie przestrzegał.

Zajście ze Zborowskimi i ich stronnikami czyniło nadzwyczajnie ważnym przyszły Sejm r. 1585. Stąd potrzeba nadania kierunku sejmikom obierającym posłów. W niektórych listach Żółkiewski zdaje sprawę z ruchu wyborów przedsejmowych, na sejmikach w Bełzie i Wiśni.

4.

Mcziwij Panie Bracie*. Zyczliwij powolne szłuzby swe zalecziwszy w łaskę WM.

Jusz WM. w tem nicz nieracz wąthpicz, ze z strouij teij Castellauij na Je M. Pana oijcza WM. będę miał pieczą, wijdzę ze y Je M. myśli o tem z pilnosczią, żeby tho doszło iako naijrychleij. Jakosz mam nadzieję ze niedługosz doydzie, bo in omn. prima occasione będę staranie czynił takie, iakobij się daleij nieodwlokło. Barzo się dobrze stało izesz WM. raczył pamiętacz onę rzecz, ieslibij się WM. iescze trapbiło tam posłacz, racz WM. wiedziecz ze o tem którego maią obieracz w Sieradzu mówił Je M. z Pany Gomolinskienii, y iesli tam kto będzie z przijacioł WM. tedy bij dobrze napissacz iszbij się z niem o tem spoinie zrozumiał a Wieluńskiego iusz WM. sam racz miecz na sweij opiecze. Do księdza noiniuata skoro się kto trapili niezapomnie pissacz z strouij teij pustynie. Listu wolnego do Węgier szłudze WM. niebeło komu uapissacz bo Eeynold pozostał w Lublinie, ale tamtem dawnem listem mech się przezowie, bo szłyszę ze go WM. raczysz miecz. Na wessele WM. Je M. chcze posłacz, teraz tu rzeczy swych niema nicz, ale kazał się pytacz o czem.... Panu Pudlodowskiemu czoby tam na wessele WM. posłacz. Pana Jana Potoczkiego chcze uczynicz posłem od siebie. Kwapi się posłaniecz WM. a Je M. barzo trudny na odpissowanie. Jusz mu podno przijdzie tak z tem moyem liztem odiachacz. Z tem się łascze WM. mego Mwego Pana y Brata poruczam. A daij Panie Boże WM. sczesczie y fortunę.

Dat. w Zamoscziu. 1 Sept. 1584.

WM. powoluij Brat y sługa

Stanisław Żółkiewski.

5.

Jassnie Wielmoznij a Mcziwij Panie,

Panie móy y dobrodzieiu.

Posyłam WM. memu Mwemu Panu Artykulij postanowienia Bełskiego. Mniemam że WM. moij Mwij Pan z nich content będziesz. W tem artijkule, w ktorim WM. móij Mwy Pan uzrzysz około sądzenia Starost, żebij nie przes Surrogatorij, tak to declaruią Panowie Bełzanie że tho nieiest przecziwko WM. ucziniono, iedno dla thego iszby Woijewoda Poznański nieizekł ze insze mijaią a iego dotykają, ij żeby niemogł udawacz ze tho WM. autoritas presentis tu niedaleko sprawiła, ze iego samego mianuiją, zdało się lepieij in genere tho napissacz. Ale sam dali Bóg ustnie o tem dam sprawę WM. memu Mwemu Panu, iako y o inszych rzeczach.

Jadę do Wissni, zaraz tani się będę starał tijle ile będzie mogło bijcz, ze Jego Kr. Mczi ij WM. memu Mwemu Panu będę tam mógł iako naijlepieij słuzyez, ij mam nadzieię, ze ij tam niedamij nikomu przewodzicz. Niczes WM. moij Mwij Pan uieraczył pissacz około sprawij Jego Mczci Pana Podskarbiego, dokąd niebędzie rozkazania WM., tedij będę milczeł. Z tem szluzbij swe wieczne zaleczam w Mwą laskę WM. mego Mwego Pana ij Dobrodzieia. Dat. z Bełza 2 9bris 1584.

WM. mego Mwego Pana wiecznij sługa

Stanisław Żółkiewski.

6.

Jassnie Wielmoznij. — Oznaijmuię WM. memu Mwemu Panu, isz ten Seijmik nad spodziewanie nasze inaczeij padł. Przijczynatego nieziachania się ludzi tijch, ktorechessmij się nadziewali, a niestatecznoscz ij niepotęznoscz tijcli, którzy z nami bijcz mieli. Czo iako się działo krothko WM. memu Mcziwemu Panu znacz daię. Podkomorzij Haliczki nieprzijbeł, Brath móij także bijcz niemogł, którego wie tho Bog iesli zastanę żywego, bo się barzo źle ma, ij doctorowie o iego zdrowiu zwąthpili. Pan Pissarz Korijthko iedno się trochę we Czwartek ukazał, sznacz rozniemogszij się odiachał precz, międzij szlachtą żadnego ktorijby beł alicuius nominis zwłascza ze Lwowskiej ziemie njernielissmy. Jednak z przodku z Panij Przemyslanij dossijcz potężnie ięlissmij beli trzijmacz, y bełobij beło dobrze wszijtbko bij beł złij ij niebacznij człowiek Chorąży Lwowski niezamieszał. Czo iako się działo krothko oznaymuię WM. memu M. Panu. Gdij posseł odprawił propositią, Marczin Stadniczki wstawszij, prossił abij raogł imieniem Zborowskich przełozijcz krzijwdę ich. Wstałem ia ij rzekłem, privata to tam podno, a Kroi Jego Mcz niekazał się nam privatami zabawiacz, w tem lisczie osobliwie ktorij pissał przez posłij posłane od nich z Seijmiku pierwszego. Powiedziałem iescze, ze mani tho czo pertinet ad Publica negocia, tho iest posselstwo od JM. Panów Bełzan. Sulikowski opowiedział się także z Haliczkiemi Artijkułij. Miałem kilka słów zarazem z Stanisławem Stadniczkiem, ale powiedzą WM. Panowie thowarzijsze którij zemną beli, za czem sam przijadę ij wszystko dostatecznierj powiem. In summa Sthadniczczij mussieli umilknącz. Czytano pierweij Haliczkie a potem Bełskie artijkułij, za ktoremi znowu Stadniczki Marcziu wstał, ij niez niemowiącz inszego zarazem iął czijtacz tę skargę. Beła ta zmowa nasza z Panij, ze gdijbij chcział czijtacz tę skargę, mieli wstacz a mij za niemi, Panowie niewstali, podno uwiedzeni tem, isz ich widzieli stroskanie, żeby nicz niemiał dothkliwie tam czijtacz, bo iescze tem fidem fecit, iz owe pierwsze słowa na począthku ozkazczi (sic) minął. Na Arcybiskupa patrzyłem piluo iesli temu czo się mówiło z niem uczijiii dossicz. tho iest iesli wstanie, uiewiem iesli ex pusilanimitate, iesli z niestateczuosczi przeciw WM. (bocz iednak naijmnieijszeij chęczi iego nieuzuałein), ani wstał ani nicz nierzekł, za czem zassiedzielissmy wszijssczij, czytał on dalieij tę skargę eo tenore verborum iako iest podana, nicz uieuchijlaiącz. Doczitawszij sziadł, patrzałem iesli kto czo rzecze, nikt nicz. Lączyijnskij począł przekładacz skargę od Woijewodij Kijowskiego o Moszijnskiego ij oddał list, ktorij skoro poczętho czijtacz, przerwałem ia rzecz, wstawszij iąłem mowicz, że widzącz tu tak wielie IehMcz starszych przijacioł JM. Pana Canclerza mego Mwego Pana, będącz sługą Jego Mczi niechcziułem się przed starszemi wijrijwacz, ij teraz ieslibij który chcział mowicz, ze ia poczekam, a ieslibij odkładalij do wot, mnie się tho niemieszkana zda, ij ze zarazem chczę na tak dotkliwij Pasquilus odpowiadacz. Powiedzieli za tem panowie, ze do woth odkładali, ale isz się zdało mowicz zarazem, mówił Jego M. Pan Ociecz dossijcz między inszemi słowij tho rzekł, isz krzijwdę wielką w tem czinią JM. Panu Canclerzowi, ij znacz, ze czi mało kochaią się w podeziwosezi swoieij, ktorzij czudzą tak dothkliwie sczipią. Po niem Pau Żarnowski wierę dossijcz dostateczuie ij wedle potrzebij mówił, pokazuiącz się bijcz przyijiacielem WM. Staduiczki Stanisław za tem exonerował się z tego ij braczią swoię, powiedaiącz ze tho nie mij Stadiiiuzczij mówieni, ale tho mówią Panowie Zborowsczi. Czijnił za tem daleij omowe Pan Przemyski, Pan Saunoczkij, potem Pau Haliczkij, na ostathku za Panij Arczijbiskup. Zdało się po tem Starosczie Przemyskiemu, żeby sędzia od przijiacioł WM. mówił, ij mowił dossijcz dostatecznie, czo wielkie koło assenssu exceperunt, iako Panowie Fredrowie, Boratijnsczij ij inszij którijch belo niemało, rzekli ze tho od nas od wszythkich mowi. Mowił iescze Starosta Przemijski, ia na samem ostathku. Powiedziałem, ze się niedziwuię ze inszem ten pasquilus się uiepodoba, poniewas czi sami, ktorzi go wnieśli to iest Stadniczczi, z niego się exoneruią iakoby się go wstydzącz, czo tem iescze się confirmuie, ze Stanisław Stadniczki czijniącz respons na mowę Pana Oicza mego ij Pana Zarnowskiego honorifice nie tak iako wtem pasquilussie Jego M. Pana Canclerza przijpominał. Do tijch tedij mowiącz, ktorzij ten pasquilus tak międzij ludźmi udawaią, mowie ze krzijwdę wielką czynią w tem Jego Mczi Pana Canclerza dubreij sławie a prawdą tego nigdij niepokazą, a temisz słowij które w pasquilussie tem są, mówię ze tho Jego Mczi nieprzistoinie zadaią. Rzekł Stadniczki Stanisław, ze to nie pasquilus, ho są przij niem podpisij, na czom ia rzekł, zem ich niewidział. Na tho zem rzekł ze prawdą, tego uiepokazą, rzekł ze tho rychleij przykiem inem zostanie, rzekłem i ija kilka słów, alecz szłyszeli Panowie, towarzijsze wszijtko, ustnie szerzeij WM. memu Mwemu Panu powiedzą. Czijtano potem skargi, potem vota odprawowałij się dobrze asz ku wieczorowi się skłaniało. Chorązemu iszbij beło przijszło mowicz tegosz wieczora, użył fortelu maiącz rzecz nagotowaną, chcział z nią do poranku zetrwacz, zeby naprzod mowił, ij szedł precz z koła. Ten dzień odprawił się nienaijgorzeij, ij belissmij in spe ze się dobrze Seymik odprawi. Nazaiutrz rano Chorążij z pissma, które beło dossijcz długie, bo czterij godzinij ie czijtał, ukazował wiodącz przez wszijthkie artijkułij. które są. w poprzijssięzeniu królewskiem ze zadnemu nie dzieie się dossicz. Powiedział do pierwszego ktorij iest ze Król za zywota niema successora designowacz, ze tego pokussił ij chcział tho czynicz, więcz daleij retulit de modo electionis czo iest przecziw prawu, więcz ze czijni za radą iednego wszythko, posselstwa wijsijła do Turek ij indzieij nieradzącz się rad, więcz confoederatij ze pokuszano, Węgrij, Tijkoczinij, zgoła wszijthkie owe protestantium artijkułij długo powiedał wolnoscz przyijsięgam dossijcz nieczijnienie. Wszijthkiem Senatorom zadał ze na powinnoscz ij przissięgi swe niepamiętaią, Arcybiskupa Gnieznien. kilka razow dothkliwie mianował, WM. miris modis (nie mianuiącz quidem) ale iassnie perstringebat, ze iedni są na którijch zdania Król polega, ij te radij przijwiodłij go w ohydę do poddanijch. Deputatij iako obierano po Koronie komu kwoli, dokładał wieczie ij ia wiem, Poslij także. Owa rzecz taką uczynił przipominaiącz te wolnosczi, ze homines imperitos zatrwoził. Miał sznacz te oracią z iednego miescza o czem ustnie powiem WM. memu Mwemu Panu. Zgoła Stadnicczy ich wszysthka factia cum summo honore verborum w wotach swijch iako prawemu miłossnikowi RP. dziękowali, ze o wolnosczi, o prawa tak mowił, takze i czi czo rzeczam nierozumieią, onze wniosł artijkułij Crakowskie, powiedaiącz ze tu nietelko potrzeba Belskich ale tesz ij inszijch. Zaden pewnie nieprzijacził bądzbij to beł mówił niemógłbij beł tak inficere negocium, iako on ktorij rzekomo przijaczielem bedącz, samą iakobij miłośczią przecziw RP. pobudzony, tak mówił. I za tem przijszło do tijch artykułów, ktore WM. uzrzijsz, niemogło się iem dacz ratunku, bo nie beł nikt tak smiałij, ktorijby chcział wspieracz. zatem zatrwozeniem iego huk beł ludzi zdiął. Jescze insze artijkułij bełij a zwłascza około Węgrów bardzo ostrij, którij cum summa contentione et invidia effeci, że iest powijmazanij, bo beli napisali, zebij iem pobracz czo trzijmaią ij wijgnacz ich wszijthki precz. Z artijkułow które possijłam WM. memu Mwemu Panu wijrozumiecz WM. będziesz raczył postanowienie. Około posłow iaki harmider beł siła bij pissacz, tem czassem niźli ia przijadę wezmiesz WM. moij Mwy Pan wiadomoscz od szług swoich ij do iakiego tumultu ij zamieszania beło przijszło. Mnie na stijch dali Stolnika Podoleczkiego, a iam Chorążemu niemiał kogo dacz, ij tak ij possłowie stanęli. Pan Sędzia zadną miarą posłem bijcz niechcział causatus valetudinem. Stanisławski a ossobliwie Piotr Herbort mogli bijcz posłij. Ale Piotr Herbort niechcział chocz go wszijthko koło instanter prossili ij sami Stadniczczij. Zijscziło się tho o niem czo mnie powiadał podkomorzi Haliczki, nie tho czo on sam ij WM. memu Mwemu Panu ij mnie, nihil omnino pro dignitate WM., ani tesz zadnego naijmnieijszego wsparczia nie uczijnił w żadneij sprawie, więczeij przekaził niźli pomógł. Proszę racz WM. moij M. Pan odpusczicz, ze tak krothko wijpissawszij niemogę szam iachacz zarazem do WM. Jego M. Pan ocziecz kazał mi za pissaniem Panieij Bratoweij, które beło de desperata valetudine br-ata mego iachacz go nawiedzicz. Bóg tho wie, ieśli go zywo zastanę. Nawiedziwszij go iedno a opatrzijwszij tho czo mi Jego M. Pan ocziecz rozkazał, poruczijwszij go Panu Bogu we Czwartek pewnie u WM. niego Mwego Pana będę, którego łascze się Mweij poruczam. Dat. w Jaworowie 24 Xbr.

W Lutym roku 1590 Żółkiewski z wojskiem stoi w Barze, trzymając przednią straż w razie spodziewanej wojny od Krymu i Turcyi. W listach do Jana Zamojskiego przesyła nowiny, wynurza zdania, obawy i nadziei.

7.

Jassnie Wielraoznij. — Oznaijmuię W. M. swemu Mciwemu Panu, że Białoczerkiewczij barzo zuchwale tractuią te rotij, ktore tam są. Przijachał tu wczora w wieczor Pan Broniowski sam, ktorij mi dał sprawę, ze bez wszeij przijczijnij zebrawszij się uderzyli na gospodę towarzyszow Pana Bohowitijnowijch, ij zabili trzech rodzonych braczieij ij czwartego sługę ich. Gdij się oszłijszeli że Pan Broniowski do mnie iachał, przijszlali za niem zaraz do mnie z listem cziązacz sobie bardzo o wielkie krzijwdij, ktorebij ich miałij potijkacz od zołnierzow, ktorij Ust gdijm Panu Broniowskiemu ukazał, oprocz iedneij rzeczij ktora się stała od Pana Ulaniczkiego rotij, uczięczie palczow w zwadzie pijaneij a ktora iusz przez ich wynalazek beła do mnie z uczynieniem scrutinium z obu stron odessłana, powiedział Pan Broniowski, że inszego nicz się niepokaze. Jedno chczącz w tem haniebnem zamordowaniu zdobicz rzecz swą, napissali na nie taką szkargę. Ja na ten czasz takem ie umijslił odprawicz, Panu Broniowskiemu rozkazę, zebij się burdij z niemi sztrzegli, a uchodzili ich rozumem. Do mieszczan napiszę napominaiącz, zebij zuchwalstwa zaniechawszij, iessli maiją od kogo krzijwdę izby się skarzijli a ia uczynię sprawiodliwoscz. A napomionę ich, zebij tijch, którzij są przijczijną mordu opatrzijli do sprawij iakosz poimali sznacz kilka chłopow czo na nie zganiaią winę. Kota Pana Bohowitijnowa isz Rothmisztrza niema ani o niem nicz nieszłijszała iak zaszła do Białeijczerkwie, powiedział mi Pan Broniowski ze zijezdza z szłuzby, pissałbym beł do nich. ale iusz ich tam niezastanie moije pissanie.

Czom ij pierweij pissał ij teraz piszę, do W. M. mego Mciwego Pana, ze trzeba pamiętacz na to, isz zołnierzom wijchodzi szłuzba niedługo. A racz W. M. wiedziecz, ze tijch czo tu zostali zabawiłem pracza nieledaiaką. Naijwięthszijm miał na nie racią ze się wam niegodzi niewijpowiedziawszy szluzbij a tem więczeij zaszedszij w szłuzbę z Ukrainij zijezdzacz. ij iesslibij czo przijpadło od nieprzijacziela w tem czassie, mussiało bij się tego patrzijcz na waszijch poczscziwoscziach. Temech ie usztraszijł od ich przedssięwzięczia Za czem wszijsczij ktorzij maiją interesse do Samborskich, wijpowiadaiją szłuzbę. niechczącz obowiązku zadnego na sobie nossicz, a iessli się iem w tem czassie niestanie zapłata, doszłuzijwszij chczą do Sambora iachacz. O te Białoczerkiewcze, którzy zywnosczi dacz niechczą, proszę zebijch mogł miecz naukę od W. M. mego Mciwego Pana. A z tem zaleczam sie w Mcziwą łaskę W. M. Dath. z Baru 2 Febr. 1590.

Tej przeszleij noczij to iest z Piąthku na Sobotę przybiegł on Serbin, którij ma odemnie iurgielt iako iusz W. M. o tem raczijsz wiedziecz. Tę mi daie sprawę, ze Janijsz ze wszythkiemi Białogrodczij poszedł na pole. Pijtałem się iessli do wielkiego woijska, czijli telko z ludzmi swemi chcze zkassicz sczęscia, ale nic nieumie o tem dacz sprawij, powiada ze na dwoije o tem szlijszał, to iest iz iedni powiadaiją, ze sedł do woijska, a drudzij zebij sam miał chcziecz woijowacz. To mi tesz powiedział, ze Sędziak Tehijnski possłał za niem zebij się wroeził. Obessłałem kilku ludzi świadomych sprawy z tem nieprzijaczielem, ktorijch zdania uzijwszij albo się zaraz ruszę, albo iescze trochę zetrwam. Seijmiki bliskie barzo mi nie na rękę ale będzieli zdanie zebij się ruszijcz, iuszesz niech wrzeszczą iako rozmnieiją. Piszę to do W. M. rano 4 Febr.

Jassnie Wielmoznij. — Dałem WMczi swemu Mczmu Panu znacz, czo mi prziniosł Serbiu z Białogrodu w noczi s piątku na sobothę. Niźli wieczor prziszedł tegosz dnia przijachał Pińczuk mieszczanin barski, ktorij tosz mi powiedział, ze widział oczima swemj idączich Tatar przez Widowo ku Skielj, a noczuiącz na ich kislach, żadnego męsczizni niewidział iedno zonki a dzieczj. Pan Strażnik tegosz dnia dał mi o temze wiadomoscz, ktorą wziął od spiega swego. Tegosz dnia ij Pan Starosta Braczławskj takze od spiega swego wiadomoscz wziąwszi tosz mi oznajmił. A isz iednego dnia czteri zgodne wiesczj mię doszli, rozumieiącz ze wiszedszi na polie darmo się niezechczą wroczicz, niechcę ich czekacz na miesczu. Woiska wszistkiego ruszać niezdało mi się, poniewasz ieszcze o wielkim woijsku nieprzijacielskiem nienmiłem doskonali wiadomosczi, a z Seijmikow wrzasku strzegę się: jednak te ludzie, ktorzi są poblizu Ukragini umisliłem skupicz we dwoię. To iest iedne, s ktoremi sam będę, pod Winnicę, ktorich Rot possełam WMczi spissek na teij carczie. A isz ij na tom mislił, zebij czi Białogrodczi nieuderzeli gdzie ku Czerkassom, pissałem do p. Starosti Czerkaskiego, zeby tamtich co są w iego połku iescze tę kilka rot (ktoricb spissek iest na tej carczie) skupił, gdzie mu się naizręczni będzie zdało, a strzegł z niemi tamteij Ukragini. Teij moieij intentij ta iest racia, ze chcąli sami Białogrodczi uczinicz wtarczkę naidą wszędi wstręt, bo tego kraiu iusz sam będę pilnował, a tamtego ktorego umie prze odliegłoscz ratowacz trudno, będzie pilnował pan Starosta Czerkaskj. Poidzieli tes wielkie woisko nieprzijiacielskie wktorąskolwiek stronę łaczniej s kupi o sobie radzie, ij bądź iemu do runie, bądz mnie do niego przibiwacz, do gotowej kupi łaczniej będą liudzie przibiwacz, nizli kiedibi dopiero pod czas trwogi miało się ich s karczem wibiiacz. Ostatek woiska ktore nie iest spomniane na tei cedulie, o gotowoscz tilko identidem przes Uuiversali napominam, a przipadnieli co gwałtownego. ij WM. memu MPanu oznajmicz niezaniecham, ij do woiska takze bi bieżeli, iako na gwałt znacz dam. Wiprawiłem tegosz Serbina noczą s soboti na niedzielię nazad do Białogrodu na świeżem koniu, mislącz na to ze mogli się tes wroczicz, bądź za Sędziakowem rozkazaniem, bądź z iakieikolwiek inszej prziczini, w czemczi wątpię, zeby wroczenie ich miało bidz daremne. Jednak in omnem casum, rozkazałem mu, żebi mi dawał znacz iesli się nazad wroczili, zebim darmo woiska nietrudzieł w cziesninie, ij liudziom ubogim to bijwa z utrapieniem: a dokąd mi nieoznaijmi, ze się niewroczili do domu, dotąd ia tesz nie ziadę ij woiska skupi nierozpusczę. Oczekiwałem w tej mierze od WMczi naukj, po którąm pissał, liecz isz w tem czasie prziniesiono mi takowe wiesczi, potrzeba sama kazała mi te liudzie do kupi sprowadzić. Doszła mie tesz wiadomoscz iusz ze dwóch stron, ze trwoga iakasz koło Hospodara: snascz czi Turczi co to rzekomo mieli prziniescz sceptrum sinowi iego zrzucają go s Państwa. Lecz tego nietwierdzę, będę miał w krotkim czasie pewną wiadomoscz, iachał tam Hreczina przes ktoregom pissał przicziniaiącz się za poddanem WMczi z Szarigrodka, ktori w Jassiech wsadzon, będzieli tam iaka odmiana, nie będzie się to brało do dobrego, czoskolwiek będzie oznaymię WMczi. List Pana Kłomniczkiego ktorem mi odpissuie, na moie pissanie w sprawach WMczi, odsiłam WMczi memu Mczmu Panu. Na Seymiku iusz ani w Kamienczu ani nigdzie bidź niemogę. Pana Boga proszę, zebi mi sfolgowali Tatarowie chocz dwa dnj, bo iusz te Roti co na karteczce będą zemną w kupie. Zalieczam się zatem w Mcziwą łaskę WMczi mego Mczego Pana. Dat. z Baru 6 Febr. 1590.

Za Panem Tarnowskiem Gratussem, za Panem Stanisławskiem, za Panem Bijstrupem proszę WM. swego Mwego Pana, iesslibij się podała iaka occasia, zebys WM. miłoscziwie o ich ratunku radzicz ij obmijslawacz raczjił.

9.

Jassnie Wielmozny. — Po napissaniu pirwszego listu przijniessiono mi teij godzinij to iest o 14 gdym tesz iusz miał wssiadacz na koń pod Winniczę list od Pana Starosty Braczławskiego którij WM. possijłam, ia temu listowi wierzę. Czijni mi podobę to, ze Białogrodczij dawno wijszli, a gdijbij sami mieli woijowacz, iuszbij bijli, mam ij insze podobij, ktore i sam WM. widzisz, teijze godzinij daię WM. o tem znacz. Do woijska tesz wijszijłam uniwersałij, zeby się brali ku Krassiłowi, a ij sam iusz nie pod Winniczę, ale tam poijdę ij te rotij, którem beł obrocził samijch się Białogrodczow strzegącz, obroczę tamże ku Krassiłowu. Zaleczam się w Mwą łaskę WM. Dat. z Baru 6 Febr. o godzinie 14 1590.

10.

Jassnie Wielmoznij. — Acz mniemam, ze sam Pan Posseł niefortunny dał znacz J. Kr. M. i WM. czo się z niem dzieie. Jednak ij ia to czo mię doszło WM. possijłam. A tesz tak mniemam, ze nie o wszijtbkich tijch rzeczach Pan Posseł mógł wiedziecz, ktore mi są dnia wczoraijszego z pewnego iako WM. raczijsz wiedziecz miescza oznaijmione. Te nowinij u mnie (z kilku listu moijch raczijłes WM. baczijcz) niesą, niespodziewane. Zijczijłbijm zebijssmij beli mogli więczeij czaszu miecz, lecz ij kilka lat gotuiącz się, siłabij nam niedostało do porownania siłom tak potęznego tijranna. A czosz ta kilka niedziel ktora nam od Seijmu zostanie. A znaczij się, ze Turczij porij swego woijowania nieopusczą, bo Tatarom ku temuz czassowi woijowacz nas kazą, a woijsko z Beglerbegiem w sąssiecztwie z nami zimuije. Widzę ij czasz barzo cziassnij, ij wielkie insze nasze trudnosczi, o moczij nieprzijaczielskiej tesz wiem, ale mocznieijszij iest na niebie Bog, ktorij ossobliwie w woijnach czudowną, mocz swoiję zwijkl przij sprawiedliwosczi okazowacz. Nietrzeba ani się godzi desperowacz o R. Pteij, ale czijnicz quod viros decet. Bałem się ia Turkow poki beł czasz, a dobrze zebijssmij się beli wssijsczij bali, teraz iusz nieczasz się bacz, iusz mię ten strach ominął. Bodaij tak tijch, ktorzij przed czaszem lekcze sobie mocz ich wazijli. Pieniędzij tu będzie siła trzeba, chocz będziem (czo Bog da) wijgrawacz, długo ten taniecz potrwa. Rozumiem, ze moze bijcz mieszkowi iakakolwiek folga, zebij te zołnierze, ktorzij są w szłuzbie zapłaciwszij iem czo się winno obessłacz iakiem gładkiem posselstwem od Kr. J. M. a  chocz ij od Stanow z Seijmu, zebij szłuzijli po 6 fl. Inszij ktorzij się będą nowo wijwodzicz. kiedy będą wolni od pospolitego ruszenia mało czo więczeij na wijprawę wziąwszy mogą takze z nami rowno po szesczi złotijch insze czwierczi szłuzijcz. Czudzoziemczom Węgrom ieznem ij pieszem, Niemczom ieznem mussi bijcz swoij zołd, Niemczijszk pieszijch wywodzicz szkoda, pozdycha to, a do pozijthku się nieprzijda. Alem się to daleko rozwiodł w materij o ktoreij deliberatia nie moijeij głowij. Tatarowie będą nam na wielkieij przeszkodzie, bij mozna rzecz, zeby ich przez Nizowcze distinere, ale podno ij tijch w małosczi naszeij lepieij miecz w kupie, bo podno niebarzo będzie czodzielicz. Rozumiem o Tataroch, ze woijowacz będą swą porą, to iest albo w tem miessiaczu albo na począthku drugiego. Ten czasz iako iem Czeszarz Tureczki rozkazuije nie iest iem zwijczaijniji, iesli w tijch czterech albo piączi niedzielech nieprzijdą, iusz mem zdaniem spodziewacz się ich nietrzeba asz ku swiąthkom. Iżem woijsko obwiescził do kupij niewiem iako to WM. przijmuijesz, do pierwszych wiesczi ktore bijłij o gotowosczi nieprzijaczielskieij ruszył mię list Pana Starosty Braczławskiego, ktorijm WM. possłał, a miałem ij drugi od niego potem na tę notę. Ktemu uwazaijącz czo może na tem nalezecz R. Pteij, kiedijbij czego Boze uchowaij miał nas nieprzijaczil pręthkosczią swą zwykłą roztrwanionijch rozerwacz, do kupij niedopusczicz. Na drugą stronę iesslibij nas zastał gotowijch a pocziechij za Bozą pomoczą nieodniossł, do inszijch pozythkow siłabij bij to mogło pomocz ij do tractatow Tureczkich, iako tamto pirwsze tem więczeij iem sercza dodacz. Ossobliwie ze o Białogrodczoch mam pewną sprawę ze wszysczy na głowę poszli na pole, czego ij ten possłaniecz, czo mi te nowinij z Wołoch przijniossł ustnie mi potwierdził, A isz o nich do tego czaszu nicz nieszłijszę, nierozumiem iedno za woijskiem oczekawaijaią (sic). Te przyczyny przijwiodłij mię do tego, zem woijsko obeszłał, boijącz się ziabij nas nieprzijaczil swą zwykła, prętkosezią niepoprzedził, bo iusz o niem wiesczi nieczekam chijba od sztrazij, abij dopiro woijsko zbieracz, kiedij sztraz da znacz niebełobij to wczasz, bo ta kiedij naijpręczeij da znacz niepoprzedzi nieprzijaczielskiego. przijsczia dwiema a naijwięczeij trzema dni. Rotę swą wijssłałem, samem tu na ponowę wiesczi oczekawał, iutroz za nią wijiezdzam ku Krassiłowu prosto. Czo WM. daleij kazesz czijnicz, proszę o naukę. Moije głupie zdanie iest, zebij woijsko podzierzecz w kupie tę kilka niedziel do rozczieczij, poki pora trwa woijowania nieprzijaczielskiego. Inszeij przekazy niebaczę chijba tę, ze zołnierze będą, przijczięzszij temu kraiowi, a wrzaszku będzie na nas dossijcz. Ale od WM. nauczijłem się takowijch rzeczij bijcz contemptor, sumnieniu trzeba godzicz, a czynicz czo. rozum a potrzeba R. Pteij ukazuie, niech wrzesczi kto iako chcze, przijkrzeyszij ij szłusznieijszij bijłbij wrzaszk, gdijbij czego uchowaij Boze miał nas nieprzijacziel poprzedzicz, zastacz roztrwanionrch. A tesz lepieij ze to zołnierz potrawi, nizli zebij Turkom miało zostacz na zijwnoscz. Bo o Tureczkieij woijnie poniewasz tak rzeczij zachodzą, niemam wąthpliwosczi ij owszem w tem kraiu z umijssłu przijdzie zijwnoscz popssowacz, iessli iusz nas tak Pan Bog raczij nawiedzicz. Ten possłaniecz czo mi te nowinij przijniossł, tak powiada, ze chędogo wszythkich naszijch czo przij Panu Possle beli rozprowadzono w Jedrnie (sic) kazdego ossobno. Gdyni ten list pissał, przijachał moij chłopiecz od WM., ktorij mi przijniosł list Pana Possłow do WM. piszanij, ij z tego pocziechij niemasz za pieniądz, raciami pisze Turki zwyczięzył, szłaba to contentacija, czego inszego na nie potrzeba, na insze rzeczij, ktore są w lisczie WM. odpissałem dawno. Zaleczam się w Mcziwą łaskę WM. Dath. z Baru 8 Febr. 1590.

Z r. 1591 jeden tylko list mamy.

11.

Dziś iakom WM. swemu M. Panu oznaijmił, w drogę wijiezdzam na nocz do Medijki. Po tem daleij tam, gdzie Krol JM. będzie. JM. Pan Woijewoda Bełski tuszę, ze mię gdziekolwiek w drodze possijignie. Na dwoije tu szłijchacz o wijiachaniu Krola JM. z Crakowa, ieden głos iest, ze do Sądcza, a drugi (czobijni wolał), ze do Nowegomiasta. Bo z JMczą Panem Woijewoda Cracowskim radbym się widział ij porozumiał o teij zgodzie P. Herburta z Panem Stadniczkiem. Siła na iego napomnieniu będzie nalezało do pomiarkowania tijch rzeczij, bo Pan Stadniczki szłucha rad iego zdania, poszlę z drogi porozumiewaiącz się gdziebijm miał bijcz u JM. Pana Woijewodij. Z tem się zaleczam w Mwą łaskę WM. swego Mwego Pana. Dat. z Gródka 27 7br. 1591.

W r. 1593 rozpoczęła się sprawa z Kozakami. W początku stulecia wojna z niewiernymi i potrzeba osłonięcia granic południowych od Tatarów, w Polsce i na Rusi zwróciła uwagę narodu i dworu, i wywołała pewne ruchy. Jeden z nich objawił się pod wpływem zachodu: wzrastała liczba rycerzy Grobu Zbawiciela: szczycą się tą nazwą Jan z Tarnowa, Wincenty i Jan z Melsztyna, Jan z Tęczyna wojewodzie ruski, wszystko to dzieci rodzin znakomitych, przyszli mężowie stanu. Na krańcach wschodnio-południowych pod wpływem stosunków miejscowych wytwarza się z żywiołów polsko-ruskich skozaczenie ludności, wywięzuje się kozactwo. W r. 1509 jest takim kozakiem Przecław Lanckoroński. W 1512 król obdarza innego kozaka, którego pospolicie zwano Wodą. W r. 1521 Kuźma kozak służy na Podolu. W r. 1522 król Zygmunt wykupuje z tureckiej niewoli dwóch kozaków: Janczurę i Secygniowskiego (Secygniowskich rodzina jak i Lanckorońskich pochodzi z sandomirskiego). W r. 1523 w szeregach zaciążnego żołnierza służą: "Hanyko" kozak, "Jaczko" kozak, "Fedko" kozak, "Baba" kozak. W r. 1524 u dworu przebywa Dąbrowski z przydomkiem "Kołpak" kozak z ziemi sieradzkiej. Zaćmił wszystkich zasługami i sławą Eustachy Daszkiewicz: spółcześni go nazywają to "obrońcą granic" to "strażnikiem królestwa" a zawsze wspominają jako o "zasłużonym żołnierzu." Dwa żywioły, ruski i polski, szlachecki i ludowy idą ręka w rękę jeszcze w r. 1540: na Podolu w strażniczych zaciągach, w rocie Bernarda Pretficza służą "Bohdan kozak". Regestr podaje przymioty konia jego, był ten "pleszywy", u Teodora koń jest "cisawy", Antona "płowy", Sierka "światło-cisawy", Mikita Niewid służy na dwóch wałachach jednym "myszatym", drugim "z gniada pieszywym. " Nieporozumienia kozaków z Rpltą nastąpiły za Stefana króla z powodów międzynarodowych. Pokój z Turcyą i Krymem był polityczną koniecznością Rzeczypospolitej zajętej wojnami, to na północy, to na wschodzie. Kozacy zaś zawsze i wszędzie stawiający się zaczepnie względem Turcyi i Krymu, napadali to na półwysep, to na "Wołoszczyznę, to na wybrzeża morza Czarnego. Kozactwo, siła świeża, wybujała, młodociana, chciała ruchu, czynu, walki, życia i zdobyczy. Rzplta zaś, jako państwo, nie mogła iść za uniesieniami tłumów. Stąd nieporozumienia, upór, niesnaski, cały szereg wypadków z lat następnych. Zaraz po zamachu na Wołoszczyznę kozacy rozpoczynają walkę z panami, kniaziami ruskiemi, potem z miastem Kijowem a nareszcie z Rzecząpospolitą. Mikołaj Jazłowiecki, rusin, chcąc niedopuścić wojny domowej kozaków z panami, pisze do pierwszych:

12.

Panowie Molodczij. — Aczesczie za pisaniem moim ij pirweij nieposłusneun się sthawili ij Królowi Panu memu ij mnie samemu, zapomniawszy przisięgij sweij ij powinnosczi przecziw Panu swemu przirodzonemu. Iedintk rozumieiącz, zesczie tho uczynili kwoli Koszinskiemu zdraijczij Krola Jego Mczi ij Rzeczypospolitej, rozumieiącz, ze za ieduego łotra wszysczy cierpiecz niezechczeezie. Then listh ieszcze swoij do wasz poszyłam, rozkazuiącz tho wam imieniem Jego Krolewskieij Mczi Pana mego, abysczie tego lothra wydali a sami wolieij Krola Jego Mczi się nie przeeziwili, gdisz thu porodzilisczie się ij bez Polskij, ktoreijbij iusz Wam nieznacz, thrudno się obijscz maczie. Bo inaczeij czom z wami miał słuzycz Królowi Jego Mczi Panu swemu, ij krew pogańską rozlewacz, therasz iesli zaraz do mnie, w więzienie wziąwszy tego lothra, poslow nie poslieczie, na krwi waszeij za jłomo-czą Bożą msczilbijm się, ij z ludźmi Pana mego nad Wami. Dau w Chwastowie 10 dnia Marcza Roku Bożego 1592. M. Jazłowiecki z Buczacza, starszij woiska Zaporoskiego ręką swą.

Panom Mołodczom Zaporoskijm w Tupolu na then czas będączijm należy.

13.

Naszij łaskawi Panowie Thowarzisze życzliwości nasze thowarziskie zalecamij łaskąm WM. Doszło nas tho ijsz niespieszna JM. Panu Staroscie droga z tijmi pieniądzmi do nas a więc WM. nieczekaiącz niczego, do nas zaraz bijwaicze. A mowczie słudze Pana Pretficowemu imjeniem woiskowem, ze więceij Jego Mczij czekacz niebendą, musim o sobie przemyslacz. Mowczie ij Urzendnikowi Szarawskiemu aby do Jego M. Pana swego słał z tem, ze daleij woisko tliech pienię-dzi niechce czekacz. Podobno w zimę nas prziwodzą, tak iako tak rok ieszcze na Jana s. mieli nam dacz a teras iusz ku iesieni przisło. Dau z Pijkowa miesiąca augusta. WM. zijczliwij thowarzisze Krzistow Kosinsky i wsitko Riczerstwo.

Żółkiewski patrzył na wojnę domową kozakow z panami, niby widz przezorny i bezstronny, doradzając stronom umiarkowanie, pokój i zgodę.

14.

Jasnie Wiehnoznij. — Jescze będącz we Lwowie na roczech mówiłem z Panem Pissarzem Lwowskim, zebij beł sam z  siebie zrozumiał Jego M. Pana Woijewodę Kijowskiego, ieslibij chcział tę sprawę kłothnią z kozaki przez iaką zgodę zkonczijcz. Uczijnił to Pan Pissarz, ze beł do niego w teij mierze napissał. Niewidziałem potem pana pissarza samego, ale odiezdzaiącz tam na Ukraginę do Ksiązęczia Jego M., pissał mi ze o iednaniu z niemi Książe Jego M. niemijsli, chcze ich armis persequi i zbiera się na potęznoscz iaką naijwięth-szą może. Jego M. Pan Woijewoda Wołyński temi dni tesz pospieszno tam bieżał, szło piechoty iego około trzechset, znacz ze na pręthcze zebraneij. Za czem wąthpię, zebij iusz miało się czo o zgodzie mijslicz, kiedij do nieij chęczi nie maiją. Z stronij niebespieczenstwa od Tatar niemogę nicz na żadną stronę affirniowacz. Miałem od Jego M. Paua Woijewo-dij Braczławskiego list z Krzemiencza 19 Jan., ktorij ile ba-czijcz mogę acz nieupewnia ale nietuszij iem, pisze mi, ze Białogroczczij pewnie wijsli, spodziewa się ich gdziekolwiek w Ukraginę, pisze ze Dniepr niezmarzł, więcz isz Czarowicz sijn Adłijgiereiow gotuie się z czołem woijska Krijmskiego na wiossnę iszcz do Czessarskiego voijska. Z drugieij strony czo mi teij godzinij przijszłał Jego M. Pan Podkomorzy a ie-mu Pan Starosta Czerkaszki WM. swemu Mwemu Panu pos-sijłaui. Zgoła bezpiecznieij beło bijcz nam pogotowiu. Czo się beło poczęło trochę o tem mijslicz, to się zas zaniechało, w tak cziassneni czassie (gdijz maiąli bijcz Tatarowie iedno ich niewidacz) wiesz to Pan Bog iaka będzie mogła bijcz spossobnoscz. Jednak iesli WM. raczijsz czo mijslicz o ruszeniu dobrzeby wiedziecz, izbij się ile cziassnoscz czasu dopusczi spossobiało. Sambijm bieżał do WM. Swego Mwego Pana. iescze mię tu bawi to, ze oczekawam od Jego M. Pana Herborta wiadomosczi w niektorich sprawach. Skoro iedno będę miał wiadomoscz, tedij zarazem pobiezę do WM. swego Mwego Paua. Wijbrauczom rozkazałem, zebij na czas naznaczony beli w Zamoscziu. Z tem szłuzbij swe zaleczam w Mwą łaskę WM. Dat. w Grodku 28 Jan. 1593.

Była to waśń domowa, spory powiatowe, zajścia pomiędzy Rusinami, do których nie mieszała się ani powaga Rzeczypospolitej, ani oręż wojska koronnego. Pierwsze przejście tej wojny domowej zakończyło się bitwą pod Piętką. Następujące pismo wydane jest przez Krzysztofa Kosińskiego i wojsko zaporoskie, gdy się poddawało panom ruskim. List zaś wójta z Wiśniowca podaje niektóre szczegóły o bitwie.

15.

Ja Krisztof Kosinskij na tot czas Hetman a mij Sotnici Atamany i wsie Ricerstwo wojska Zaporoskoho wyznawamy tym listom naszym, żeś my mimo wielikije dobrodejstwa i łaski Jaśnie Welmożnoho Pana Koustantina kniażati Ostrozko-ho Wojewodi Kiewskoho kotoryjc Jebo Miłost nam wsemu wojsku i kożdomu z nas zosobna po wsi czasy wieku swoiebo z miłostiwoje łaski swojej Panskoj pokazowat i wele dobrobo dlia nas czyniti raczył, a my zapomniewszy tobo wsebo nie małosmi prikrosti i szkód Jelio Miłosti sainomu i detkam Jebo Miłosti słubam i poddanym Icb Miłosti zadiełali i zawinili, łasku i miłosti sobi naruszyli, kotorie to wsi wystupki naszi za unizenymi i piluemi prozbami naszymi i za priezi-noju wele liudej zacnich buduczicb Ich Miłosti pod Piatkoiu to wse z miłostiwoje łaski swojej jako panowe Cbristianskije ne pragnuczi rozliania krwi naszoj nam otpustiti raczili, dlia czobo my wse ricerstwo wojska mieuowanobo wyższe tyje wsi kondicij nam ot Ich Miłosti kniażati podanyje i tu w tom listie inże opisauyje wypołnimi: naprod obecujemy i prisiehoiu swojeju utwerżajcni, iż ot tich czasów pana Kosinskobo za hetmana niemet uwsem na Ukrainę z nas inszobo na toe miestce nadaliej.... nastawiti, w posłuszenstwe Korolia Jeho Miłosti na zwykłych mescacb.... lecz żadnych ani pristawstw, ani szkód, ani kriwd żadnych w derżaw.... majetnosti Ich Miłosti. Także i w derżawach i maietnostiacb.... Jeho Miłosti

Welmożnoho kuiażati Aleksandra Wisznewieckoho i w inych na tot czas pri Ich Miłostiarh. buduczycb., i też w maietnostiach i derżawach słuh Ich Miłosti niemewaty i nieczinity. Zbehi i zdrajca kniażati JM. i słuh Ich Miłosti do nas zbehłych wydawaty i onych u sebe neperechowywati, strelb hdekolwek wziata na zamkach, w niestech i derżawach JM. oprócz Trypolskich wernuty także i chorugwi, koni. bydła i ręczy ruchomye t-eper w maetnosti kniażat JM. pobranye wernuti maem. Także czelad oboeie płti kotoraja est pri nas ot sebe otprawowati i weczne u kuiażat JM. w starodawnoj miłosti meszkati i nikdi protiw JM. z żadnym czołowekom nie perestawat i owszem JM. służit Kotorie to wsi kondicyi wyższe menowanyje nam ot JM. podanyje my wse wojsko JM. po-prisiehlismy weczne cale a ne naruszene ne najdujuczi żadnych priczyn zderżati i ich zachowati wecznymi czasy a taia priseha nasza u tyje słowa est. Ja Krisztof Kosinski my Sotniki Atamany u wse ricerstwo wojska Zaporozkoho odin za druhoho i kozdy z nas za sebe prisehaiem Panu Bohu w Trójcy odiuomu, kotoryj stworił nebo i zeinliu na tom iż my wsi i kożdyj z nas z osobna mamy i winni budem tye wsi kon-dicij i na tom listę nam pudanye i pomenenye JM. kniażatom cale i nenaruszene nenajdujuczi żadnych pricziu k rozrusze-niu zderżat i wedle nich protiwko JM. także na protiwko JM. Panów prijatel słuh i poddanych JM. wecznymi czasy zachowat. Tak nam Pane Boże pomóż. A esli byśmy ne spra-wedliwe prisehali Pane Boże skaraj każdym nepriatelem, kar nas Pane Boże na duszy i na tełach naszych w tom i priszłom weku. A dlia lepszoe pewnosti i utwerzdenia naszoho wecz-noho tot list ja Kosinskij rukoju własnoju i podpisał i peczat swoju pritisnuł. Także i my wsi Wojsko wuju peczat do toho listu priłożit rozkazali i kotorie z nas pisati umeli podpisali prosilichmo też JM. Welniożnich Panów kotorie na tot czas pritom byli, JM. Pana Jakuba Pretficza, JM. Pana Aleksandra kniażati Wiszneweckoho Starosti Czerkaskoho, Kanew-skoho Liubeckoho i Korsunskoho Pana Jana Khujskoho Woj-skoho Trembowelskoho, Pana Wecława Bohowilicza Choru-żoho Wołynskoho, Pana Wasilia Hulewicza Wojskoho Woło-dimirskoho szto JM. na prozbu naszu ucziniti raczyli a peczati swoi priłożiwszi podpis.... Dejałosia pod Piatkoi seho roku miesiąca Fewralia 1 dnia. Krzisztoph Kosinski Ręką własną.......Woijska. Ja Iwan Kreczkewicz Pisar Wojskowyj rukojuwłasuoju.

16.

Miłosciwij Panie Podkomorzy*. Uniżone słuzbij moie do mciwej łaski WM. swego M. Pana poruczam. Wiadomoscz taka od Ks. Je. M. pana mego iako dnia wczorajszego we środę spod Białeyczerkwie doszła, że Tatarów postrzegli nie małe woyska na Sarnim poliu, dwanaście mil od Białeyczerkwie. Tylkosz na dwoie tuszą albo pod ukraijnne zamki albo do ziemi daley. Jusz to trzi niedzielie iako też Ks. pan moy z Wiszniowca wyiecłiał. Tylkosz przi Je. M. panu Wojewodzie kijowskiem srogą bliżą dwie niedziel zabawił dlia pomiarkowania z kozaki. Kozaków w bitwie tey ktora była za Czudnowem pod Piontkiem, zginęło wicczy dwu tysioczą a p. woiewody Kijewskiego niezgineło liudzi y dziesiontka człowieka, naczo oczyma swemi słudzy pana mego patrzali a strony trupa tak powiedzieli a zwłaszcza ci, które w potrzebach bywali, że y pod Byczyną w tak znaczuey potrzebie połowicze trapu takiego niebyło iako tam. Kozacy baczoncz upadek woyska swego, zwontpiwszy o sobie przesz Ks. Je. M. pana mego żąndali iednania. Jakosz Ks. Je. M. pan moy użaliwszy sie ych a zwłaszcza ludzi Ukrainnych starostw swo-ych the ugodę skończył stakiini kondyczyiami, ze naprzód Kosinsky po tri krocz u nug u samego pana woiewody upad także u synów przepraszaiacz go i za prziczyną P. mego otpusciwszy mu gniew y wszystkim ostałym kozakom na jednanie zezwolił, wszakże stakiem dokładem, ze Kosinsky przysiągł setniczy Otamani y wszystko pospólstwo spewnymi obligaczyami, ze jusz Koszinski Hetmanem niema bycz a pod posłuszeństwem K. Je. M. y tych panów Ukraynnych życz skromnie na zwykłych mieyscach za porocliami. Wszakże się postaram, ze y oblig kozacky W. M.. poszle spisawszy. Dat. z Wiszniowcza 18 Februaria 1593. W. M. mego M. pana sługa nainiszy Koscia Czeszynski Woyt W.

Pomimo zwycięztwa i pozornej uległości kozaków, nie dowierzano im. Jeden z tych, którzy udział przyjęli w przejściu pod Piątką, Ks. Alexander Wiśniowiecki tak pisze do Jana Zamojskiego.

17.

Jaśnie Wielinoznij. — Oznaimuie W. M. memu Mciwemu Panu, iz ten zdraica Kosinski zebrawszy przez dwa tysiąca wolska kozackiego inało na tijrn maiąc, ijż po ten czas wszistek rozliewał krew niewinną ludzi w Państwach J. K. M. zaniki, miasta ij insze maiętnosci Szliacheckie paliąc pusto-szijł iako głównij nieprzijaciel J. K. M. naszego Mściwego Pana, okrucieństwa, naordij, naiazdij, gwałtij ustawicznie czyniąc, alie ieszcze i do gruntu wszistko pogranicze J. K. M. chciał wijwrócić ij nas wszistkich wijsiec, ij z swijm woiskiem na to się sprzisiągł bijł, abij z woiski Tureckimi i Tatarskimi państwa Coronne spustoszył i do opanowania Corony psom pogańskim pomógł. Jakoż i teraz Car Kriniski swoie woiska miał z nim posłać, a on mu przijsiągł woiować państwa J. K. M. Na co i Kniaziu wielkiemu Moskiewskiemu ij zewszist-kim woiskiem swijrn przijsiągł ij onemu poddał iuż bijl wszistko pogranicze więceij niźli na sto mil granic owijch. Jakoż i w liście swijm do nich Kniaź wielki pisał się iuż Carem Zaporozkim, Czerkaskim i Nizowskim i posłał im Zaporohi sukna ij pieniądze. A iz to woisko nieprzijacielskie przijcią-gnąwszij owdzie pod Czerkasij z Armatą z dział strzeliali do zamku ij do miasta ij nie mało liudzi tak sług moich ijako ij owijch poddanijch J. K. M. pozabijali ij w nocij iako ich zwijczai do zamku ij do miasta z ogniem szturm uczijnić chcieli ij nas wszistkich wygubić. Przeto nie chcieliśmy czekać, alieśmij się podkali z nieprzijacieliem, tamże sam ten zdraica Kosiński zabit ij iego woiska niemało, drudzy pouciekali Zaporohi do drugiego woiska. Przeto WM. mego mściwego Pana uniżenie proszę, abyś WM. moi mściwy Pan do J. K. M. przijczijnić się raczył, abij J. K. m. nasz mściwy Pan owe Państwa swoie pograniczne liudem służebnym żołnierzmi i pieszemi ratować raczył. Gdyż to napewniejsza iż ci zdraice, któiich Zaporohi przez kilka tysięcy jeszcze jest będą się chcieli mścić ij owę Ukrainę spustoszą zebrawszy się z Tatarij. Tak też i listów J. K. M. potrzeba do owijch tam wszistkich obijwateliów pogranicznych, abij żadnei zdra,-dij przeciwko J. K. M. i R. P. niepokazowali ij nie odbiegali odemnie ij owego pogranicza alie do gardł swoiech przi mnie bronili granic państw Coronnycb. I to od nieb z Mściwei łaski swei królewskieij wdzięcznie w liście swoim przyąwszy iz się tomu nieprzyacieliowi broniąc pomogli mi przeciwko tijm przekliętijm liudziom do uspokoienia wszistkich Państw J. K. m. Bo nie tijlko od nich alie i od postronnych za ich powodem nie miał by J. K. ni. nasz Mściwy Pan spo-koiuego w R. P. panowania. A zatira uprzejmie zijczliwe służbij moie do mściwej łaski W. M. mego mściwego Pana pilnie zaliecam. Dan w Czerkasiech d. 23 Maij A. D. 1593. W. M. mego mściwego Pana uprzejmie zijczliwy i powolny sługa Alexander Xiąże Wiszniowieckie Czerkaskij Kaniowski Lubecki Korsuński Starosta.

Przewidywania starosty czerkaskiego ziściły się; kozacy rozpoczęli spór z miastem Kijowem: przyczynę i początek nieporozumień poznamy z listu biskupa kijowskiego, Józefa Wereszczyńskiego. Wszystko co wyszło z pod pióra tego rusina, tchnie dowcipem i poglądem wyższym. Ciekawy jest ustęp listu, w którym opowiada, jak "za pomocą boską i Szałamajną melodyą uszli srogiego niebezpieczeństwa" to jest śmierci od szabli kozackiej.

18.

Jaśnie Wielmożny. — Uniżoną, powolność służb moich z uprzeymą wszego dobra życzliwością w Mciwą laskę W. M. Pana y dobrodzieia mego pilnie zalecam. Strouij ponowienia znowu burdy, która się tam stała była Kiiowianom z Kozaki zdała mi się rzecz słuszna, abym WM. mego Mciwego Pana strony tego rezolutum uczynił. Albowiem skoro po jednaniu z nieboszczykiem J. Ks. Wisniowieckiem nastąpiła znowu była burda Kiiowianom z Zaporozkiemi Kozaki dla zamordowania y srogiego męczenia dwuch kozackich posłów, którijch bijli posłali do urzędu Kiiowskiego dla przidauia Woźnego abij bijli odwiedli gwałt y krziwdę, ktora oni sobie mienili mieć od J. M. Ks. Wisniewieckiego. Urząd zamkowij uiemaiąc względu na Posły Kozackie rzuciU sie na nie ij iednego na męce umorzili a drugiego ledwie żywo zostawili, mało na tijm maiąc ale nawet ich własne maiętności iako tez ij drugich Kozaków na łup sobie obrócili. Czym będąc Kozacy Zaporozcy obrażeni przipłynęli byli wojskiem ze wszistką arrnatą do Kiiowa dochodząc sprawiedliwości s tijch, którzi byli prziczyną y powodem do zamordowania y srogiego katowania poslow ich iako też ich towarziszów maietności pobrania. Widząc slachtą Kiiowska ktorzi się byli na roczki Kiiowskie na ten czas ziechali niemałe ztąd być niebezpieczeństwo deputowali mnie z J. M. Kuiaziem Kirijkiem Rużyuskim w legacyi do Kozaków, abijszmy ich mogli od przedsięwzięcia ich pohamować, którymeszmy Nieprem zajechali drogę na pultory mile za Kiiów czekając ich na iednym uroczijsku ua-zwiskiem Lijbieda. Na tym Uroczysku będąc ubezpieczeni małośmy gardłem tego nie przipłacili, albowiem Kozacy o pułnocy przez Kalauzy swoie postrzegszy nas a mniemaiąc abych-my bijli strażą Kiiowska, chcieli na nas ubezpiecoue uderzić, w czijm ia będąc postrzeżony że dziwną sprawą Bożą miasto vim vi illis resistendo kazałem w Szalamaie Muzykom zagrać on Psalm Dayidow Cantabo Domino in vita mea, abij mie przez to Szalamayne hasło Kozacji poznali a Pan Bóg mię jeszcze przi żywocie ku ćci a ku więtszimu iescze rozmnożeniu Chwały sweij zachować raczył. Jakosz ich szable y oszczepij iako też Pułhaki z Saidaki które bijli na rozlanie krwie naszeij nagotowane od przedsięwzięcia bijli pohamowane , y sic ars delititur arte, żem ieszcze z J. M. Kniaziem Kirykiem Rużynskim za .pomocą Bożą i Szalamayną melodią uslichńiy wespółek ij z swemi sługami srogiego niebezpieczeństwa: za co nazaiutrz gdij woijsko Zaporoskie przipłijnęło Panu Bogu cześć y chwałę dali, ze sweij broni w naszeij krwi niewinneij przez swoię strasz niezamoczijli. Po po odprawieniu Ceremonieij, wiedlichmy Kozaki do tego, aby nie-iezdząc do Kiiowa s takiem orszakiem dochodzili sobie mineyszym orszakiem sprawiedliwości; oni namuieij niedali się od przedsięwzięcia zbość (sic), abij wszijscy w Kiiowie nieinieli bijć, mieniąc że za małym orszakiem naszijm toszbij było z nami co ij z naszemi Posłij, iakosz ich byfo około czterech tysięcy. A gdij do Kiiowa przichodzili Nieprem y lądem slachtą Kiiowska niechcąc tego piwa pić z urzędem Zamkowijm iakiego nawarzili do domów swijch z Roczków roziechali się, a Urząd Zamkowij wespolek ij ze wszystkiemi mieszczanij na Zamku się zawarli, s któremi Kozaki Urząd Zamkowij y Miescki pogodzilichmy za wielką trudnością y niemałem niebezpieezenstwym naszijm, ze Kozacij za swoie trudij y szkodij iako tez za katowanie iednego Posła ich a drugiego za umorzenie y złupienie inaiętności towarziszow ich, przestali iednailijm obijczaiem na dwunaście set złotych liczbij Polskiey y wieczny pokoij ij przimierze z sobą uczynili bez przisięgi ochraniaiąc zacną stolicę Xięstwa Kiiowskiego, abij zadneij urazy ua sobie nie odniosła. Jakosz bez strzelania ij bez rozlania krwie zobustron wyyiechali z Kiiowa miedzy sie pisma ugodij dawszij, (ktoreij ugody się W. M. memu Mciwemu Panu Copią), szkodij żadnej wluclziech nie czyniąc opróc żywności, w ktora się znacznie opatrzili. Jakosz, mali sie prawda rzec, niemiał sobie Urząd Zamkowij tak pierzchliwie poczynać ile s Posłij, gdijsz prawo Boże y ludzkie tego srodze broni za którą swą nieunoszoną pierzchliwością mało niedomieścili do urazij iakiey zacneij Stolice Xięstwa Kiiowskiego ij saniijch siebie mało niewprawili w niebezpieczeństwo. Przeto dobra bij rzecz była, abij im WM. raczijł dać dobrą łacinę cum omni Senatu, zebij napotijm bez informacieij J. K. M. albo radij Biskupa swego, bądź tez J. M. Pana Wo-iewodij Kiiowskiego nic takiego niepbczijnali, alias zawiodą kiedij w wielkie niebezpieczeństwo tę zacną stolicę Xięstwa Kiiowskiego. Za które głupie postępki swoie godnabij y słuszna rzecz bijła, abij te szkodij, które odnieśli mieszczanie Kiiowscij przez Kozaki Urząd im to Zamkowij nagradzał a to tez dla tego abij napotijm medrszemi bijli, bo się tego trzeba obawiać abij Kiiow pustkami niezostal. Co ia wszijstko Mciwemu baczeniu y zdaniu polecam a sam się do zwijkley Miłosciwey łaski W. M. mego Mciwego Pana y dobrodzieia pilnie zalecam. Dan z Nowego Wereszczyna 4 Octobris Anno Domini 1593.

Stronij nowin inszijch w tijm też W. M. upewniam mego Mciwego Pana, zechmy pewni znowu Cara Precopskiego y z inszemi Carijki w ziemi Je. K. M. Pana naszego chcąc poprawić znowu umijsłu swe na co bijł napiął s którego przedsięwziętego umijsłu swego z łaski Pana Boga Wszechmogącego za pilnijm staraniem moim y ludzi Rycerskich, ktorijchem miał około siebie przez trzi tysiące pod Chorągwią swą bijł w tijm roku zrażon, gdijsz mu było tę sprawę dano, żebij mię było z Kozaki około pietnascie tijsięcij, w czijm izem mu przeszkodę uczijnił, przisłał do runie in Augusto przez więznia odpowiedz słowną y w upominjai Xiązkę oglądaną: Iżemię prawi Popie szukała twoia po polu ij od przedsięwzięcias mię mego z Kozaki zraził, nadto gwoli uporowi twemu musiałem ci ustąpić w wierzch Sobu z slaku mego ktorijmem bijł wszedł w ziemię Pana twego y tijmże ślakem miałem się bijł do Carstwa swego. wrócić, tedij bądz odemnie tego pewien, iz niedługo tego czekać, że więceij zamną twoia niebędżie ieździła, gdijsz ia ciebie sam y w Cerkwi tweij naidę, a naznak tego slęć Xiążkę na iakąm się w drodze zdobijć mógł jako Popowi Arabskiem pismem napisaną, ktemu kopytami koni moich żywotnych oglodaną, a to naznak się tego stało, ze tak ciało twoie Popowskie kopytami koni moich będzie oglodane od kości twoich, któreto upominki moie od Cara Precopskiego W. M. memu Mciwemu Panu odsijłnm nic więceij niepragnąc ieno Mciweij radij W. M. Pana y dobrodzieia mego, a przitijm obronij prosząc, alias musiałbym się do czasu kryć z Dawidem po górach ij po lesiech przed tijm niezbożnijm Saulem. A isz Kniazia Moskiewskiego stimowałem przez posłańca swego ij przez Instruccyą swoię abij bijł zagrał Turkowi, a pod tijm czasem żebij temu Cara Precopskiemu W. M. moij Mciwy Pan iako Hetman utar rogów Pogańskich któremi bardzo wierne Poganskie trijxa lecz y do tijch czasów ieszcze nieiestem rezolut,. co za duma w nim teras, acz wiem dobrze że dumij o tijm niemałe czijm probando scripturas si ex Deo sunt, lecz ta duma iego ieszcze niezawarta ani Posłańca mego ieszcze nieodprawił. A z iakąbijch Instmctią do podniesienia Woijnij z Turkiem do Moskiewskiego posijłał sle W. M. memu Mciwenni Panu od słowa do słowa Copią, z ktoreij W. M. zrozumiec będzie raczijl, ze nie z wijmijsłu ludzkiego ale z Ducha Pańskiego przez mię iest napisana, ktora ia slę na Censurę do W. M. mego Mciwego Pana ij dobrodzieia iako też napotijm dla przestrogi gotowszeij. Pisałem Ci moij Mciwy Panie z osobna ad Sanctissimum ze dwu miar czego mi iest J. K. M.. ij W. M. moij Mciwy Pan poczęsci dobrijm świadkiem, abij baculo suo Pastorali mógł stłuc głowę wężowi temu, ale cosz mam rzecz temu, gdijsz postaremu Petrus dormit et Judas vigilat. Także też ij do Jego M. Cesarza Chrześciańskiego pisało się, abij porozumiawszy się z Jego Królewską M. Panem naszijm iako też y z Kniazem Wielkim Moskiewskim manu coniuncta podniosł woijnę z Cesarzem Tureckiem, czego iuż są y Xiązeczkij wierszem przez mię wydane, ale czosz tez rzec mam, gdysz ij ten raczeij querit quae sua simt non quae Jesu Christi. Nawet Duch Pański przimusił mię do tego y podac mij racziił drogę takową, abijch iuz pro finali napisał privatim a do Kniaza Wielkiego Moskiewskiego z inszeij miarij instructią takową do podniesienia Woijnij z Turkiem, iaką do W. M. mego Mcziwego Pana posijłam dla lepszego świadectwa. Jeśli ieszcze ij ten niebędzie wykonywał woli Pańskieij, ktorą Pan Bog mu obiawiać raczij przez mię Oslicę swoię tedyć iuz nielza ieno mi przijdzie proch, z nog swych otrząsszy opuścić świat ij doczesne maietnosci tego świata a zostać Pustelnikiem. To też W. M. memu Mciwemu Panu za pewne oznaijmuię, ze ostatek Kozaków ktorijch bijlo na korzeniu zostało około sześciset, wijgrzebaią się z Zaporoża przed nędzą ij głodem wielkiem, bo ich barzo od Tatar ze wszijstkiego obrano, dla czego ij Hetman Kozacki nazad się wrócić musiał dla wielkiego niebezpieczeństwa y nędze, którego używaią dla wielkiego ludu Tatarskiego. To też twierdzą, żebij się miało iuż ośmdziesiąt tysięcy Tatar do nas przez Niepr przepławić, dla czego wszijstkiego niewadziłobij mi przisłac, abij nawet ieden list podwoinij, zebijch W. M. memu Mciwemu Panu o wszystkiem dawał znać. To też W. M. oznaijmuię, ze Jego Mość Pan Crakowski przez Kniaza Bułyhę Podstarościego Białocerkiewskicgo od J. M. Cesarza Chrzesciańskiego Kozakom obiecuie dać po dwadzieścia złotijch Polskich na kon y sukno dorocue s tą condicią, żebij mieli swoich 24 działek polnych. Jeśli się to dzieie z wiadomością W. M. mego Mcziwego Pana tego nie wiem ktorijch wiesz szam na sobie do nauki W. M. proszę dla Boga, abijch bijł w tijm resolutus nic niemieszkaiąc, co się oglądam na co inszego. W tijm też W. M. mego Mciwego Pana wiadomym czynię, ze in Augusto Białocerkowian na żniwie pod samą Białocerkwią Tatarowie przez 600 nawiązawszy do Biełohoroda odprowadzili owo iuz tak wzieli licencią, ze gorzeij na swiecie być nie może, iż kiedy ieno chcą to sobie bezpiecznie poczijnaią Deus misereatur uostri et Pater Domini nostri Jesu Christi. Nimem ten list dopisał, Kozak z Zaporoża do mnie ieden przibiegł, który był na koszeniu w tenczas, gdij Tatarowie burzili go, który z drugiemi ledwie w czołnach się na Nieprze wybiegał. I ten zapewne o pewnych Tatarach cwierdzi, ze maią iść na dwoie iednijm Woijskiem s tę stronę tuszij Niepra iść, a drugim Woijskiem z drugą stronę Niepra a Turkom prosto s Wołoch na Lwow tuszij iść, przeto proszę racz W. M. starać się o owcach sobie powierzonych. Ja iuż Cara Prekopskiego umysliłem czekać ze dwiema tysiącmi ludu Rucznicznego a z dziesiącia iedno Hakownic na iednym Horodijszczij Czaruohorodzkim, które teraz chałupami y stokołem Horodijszcze obstawiam: niechże się iuz dzieie wola Boża z nami, ia przed nim uciekać iuż niebędę, iedno gdzie bij na mię gwałt o odsiecz proszę. A gdziebych z niem zabawki na tijm przerzeczonijm Hordyszczu niemiał mnie w tyłu nieprzijiaciela pewnego będzie raczijł W. M. mieć. A s tijm się powtore Mciweij łascze W. M. mego Miłościwego Pana ij dobrodzieia pilnie zalecam, s któreij prosze, abym niebył opusczon. Jasnie Wielmożnego a mego Miłościwego Pana uprzeimij Bohomolca y nauiższy Capelan Waszej Panskiei Miłości. Joscphus Wereszczyński Dei Gratia Episcopus Kiiovien. Abbasq. Sieciechorien. manu sua.

Podług dokumentów poprzednich trzeba dopełnić i sprostować Rozdział V. Tomu I. Historyi Małorossyi p. Markiewicza oraz jego źródło historyję Russów Jerzego Koniskiego. Nazwano w niej Kosińskiego Teodorem, gdy imię jego było Krzysztof. Powiedziano, że bitwę pod Piątką stoczyli Kozacy przez pomstę za śmierć Kosińskiego: tymczasem nie było powodu do zemsty, gdyż Kosiński był przy życiu i sam w bitwie dowodził. Wszystkie te zajścia z r. 1593 według słów historyka, miały nastąpić spółcześnie z Synodem Brzeskim i który je spowodował: tymczasem one nie miały z nim żadnego stosunku; Synod bowiem Brzeski odbył się dopiero w lat trzy później, w r. 1596. Historyk Kozaków daje im odnieść zwycięstwo nad wojskiem koronnem, tymczasem Kozacy mieli do czynienia tylko z zaciągami prywatnemi Panów ruskich. Kilkadziesiąt mil stamtąd na Podolu stał z wojskiem koronnem Stanisław Żółkiewski. Nie ma żadnego dowodu, aby w tej walce szło o sprawę narodową lub religijną: szło prosto Kosińskiemu o żołd, a panom i książętom i na ich czele staremu Konstantemu księciu ostrogskierau o osłonięcie dóbr od łupieztw i rabunki. Widać to z uniwersała Kosińskiego: jest to jedyny znany akt urzędowy tego wodza*.

19.

Jaśśnie Wielmożny. — Respons od Pana Starosty Braczlawskiego WM. swemu Mscziweniu Panu possijłam. Na to czom beł z strony rotij do niego pissał nicz widzę nieodpisznie Cziepłowski któregom do niego possyłał, powiadał mi że pod dobrą ..... sobie że iestr uposledzon z stronij rotij że ledakomu rotij przepowiedziano a iemu nicz. Więcz ij ten ratunek którij w lisczie mianuije przecziwko. Braczławczoin, podno na toż inuuit, Możuali rzecz racz WM. móij Mscziwij Pan rotę ieśli któreij niewziętho nań zachowacz bo iednak potrzebny bij beł. Ja zmowę około arendij z niem zacliowam do uzrzenia się ij tak do niego pisze, żebijśśmij się o tem ieśli nie pręczeij tedij na wesselu Pana Strażuikowem zniessli. Tam z niem umowię że list taki iakoś WM. raczijł spominacz od obywatelów tamtego woijewodztwa otrzijmamij. Bo ij stronij leżeij w Winniczij raczijsz WM. widziecz ij z tego listu inakszem spossobem beł bij z niem kłopot. Ja prosto resolwowałem się iscz ku Baru! Bo isz ani postanowionego nicz niemam koło arendij Chmielnika, a ktemu słyszę od Cziepłowskiego któremu kazałem się tego dowiedowacz, ij chocz Pana starosthę zastał w Podhoridiczu iezdził umijślnie na Ukraginę tak mi powiada że tam opusztoszijli barzo Tatarowie, acz tijch wiossek Chmielniczkich kilku nieruszijli, ale insze włosczi zkądbij przyszło żijwnosczi dosiągacz barzo popustoszone są tak iżbij wychowanie beło barzo trudne oslep tedij na to niechcze napadacz, tam ex propinquo dowiedziawszij się wszijskiego dostatecznieij ieśli uczijnię postanowenie z Panem Starostbą niedaleko z Baru do Chmielnika. Tesz Cziepłowski ij to powiada że tam urodzaij nie dobrij beł tego roku. Z stronij artykułów nieodrzeczij się stanie że ie WM. każesz do druku podacz. Jednoż trzeba zebijs WM. raczijł się iem dobrze przypatrzycz. Pręthko się pissałij ij nie z takiem rozmysłem iako więcz raa bijcz to czo ma w druk iscz. Raczyłeś WM. do mnie pissacz z strony sprawij Hoscziszlawskiem iżbijm ią miał na pieczij. Pana Madalańskiego wedle rozkazania WM. napomniałem. Pan Pisarz iachał temi czasij do Pchan z Panem Daniłowiczem ale się go spodziewam czo godzina ij bendzie pewnie na przijszłijch ąuerellach we Lwowie bende go solicytował iakoż wiem że y sam ma to na pieczij iżbij WM. mógł tę sprawę ukoicz. Do Jego Mczi Pana Herborta dobrzeby WM. przesztrzedz ponieważ chłopij czi są u niego w więzieniu żebij pilnowano a zwłascza ieslibij pozwał, ale ij choczbij niepozwał trzeba miecz oko nań. Ja się nieprawuje z niskiem ij żadneij sprawij prawneij z niskiem niemam, więcz tesz ij szlug takich prawnych niechowani. A zatem tesz ij sam iusz w tem kraiu drugich querel niedoczekam trzeba żebyś WM. expresse raczijł komu to poruczijcz. Z tem szłużby swe zaleczam w Mscziwą łaskę WM. swego Mscziwego Pana. Dat. z Winnik 15 8br. 1503.

20.

Jassnie Wielmożny. — Wielkie insolentie poczijnaią się iawiaćz międzij żołnierzmi, niedawnego czasu Burmisztrzówi Lwowskiemu ij dobremu człowieku dwaij pijani przijszedszij w dom, brodę wijtargali, zaczem do tumultu ij rozruchu niemałego beło przijszło, tak isż kilka głów legło. Teraz znowu czo się stało ij od kogo zrozumiecz WM. raczijsz z tijch listów ktore WM. posyłam. Odpissałem na te listij żem sobie wziął na informatią od WM. mego Mscziwego Pana, a nie telko z teij miary ale ij z inszijcb miar dzieie się od teijże rotij siła insolentij. Bełem niedawnego czasu w Turzijncze: skwirku ij płaczu od okolicznych ludzi barzo wiele, i moijch poddanych Turcżijnczan ruszijli także zaięli iem beli nocznem obijczaiem kilkanasczie bydła. Urzędnik móij iachawszij do Mostów insze odijskął, cztery iednak ialowicze przepadły. A szukaiącz ich nalazł u kilku towarzyszów w piwniczach pokrijte wołij, o ktorijch iako ubodzij ludzie niewiedzią czo iem są pobrane. Tak ij czi sami czo ie pobrali choczbij mijślili wróczićz niewiedzą komu, bo to nocznem obijczaiem biorą niewiedzącz czijie. I paholika iem zabito temi czasij w Strzemieniu wssi do Kamionki należączeij, także tesż w noczij szaijtował chczącz się zdobijćz. Jako tedij z strony tijcb listów czo z tą sprawą czijnićz proszę o informatią u WM. swego Mscziwego Pana Tak i to drugie dla tego piszę żebijs WM. sam raczijł opatrzijćz iżbij się tę rzeczij zahamowały, za ktoremi płacz ubogich ludzi a zatem gniew Bożij na nas bełbij poruszon. A jjorządek wszijtek niussiałbij się resolwowaćz, bo czo iedneij roczie wolno, to wszytbkim mussi bijćz wolno; a w rotach Hethmańskich pospossliczie patrzą inszij na porządek; przykładem dobrem iako się wiele buduie, tak złem więczej jescze zepssuije. Więcz iż ta rota iest pod tijtułem WM. inyidij wielkieij jjoruszenia do tych inszijch respektów obawiaćz się potrzeba. Czo wiem że sam WM. lepieij raczijsz baczycz ij rozumiećz. Jeśli bęndzie potrzeba, mianuije móij urzędnik Turzyuski te towarzysze u których po piwniczach wołij zastał. Dobrzeby żebij Pan Waczław iesli to mu iusż WM. raczijsz zleczićz pilnował i obecznem beł przy roczie ustawicznie; bo ij pilnuijącz iako naijbarzieij, trudno ustrzedz (za skazą teraznieijszijch obijczaijów) żebij non emergerent scandala a czósz kiedij się zaniedba przesztrzegaćz. Ja jusż od iutra za tijdzień w drogę się ruszę, to iest 27 8br. Rote poszlę ku Glinianom prosto, a sam wstąpie do Winnik dla rozrządzenia około budowania ij inszijch niektórych domowijch spraw, gdijsż iusż długo niedostanie mi się o nich radzićz obcznie. Ustawę ij owę declaratię króla Jego Mczi trzeba miecz autentice a podno ij do kssiąg na Podolu ingrossowaćz to iest w Trębowli, w Kamienczu, Latijczowie, Braczławiu, Krzemienczu, Zijtoniieżu. Artijcułów tesż potrzeba iest pilna. Z strony leż racz się tesż WM. móij Mcziwy Pan resolwowaćz, poniewasż iusż raczijsz podno WM. wiedziecz o Rothinistrzach którzij rotij przijięli. Do tego regestrzijku dóbr które mianowane są dla leż, może się Zijtomirz przijdaćz któregom beł przeponmiał napissaćz. Pan Jakub Potoczki mniemam raczysz jusż WM. wiedziecz że niechcze rotij wiesćz. Pan Daniłowicz którij solhcitował o rotę jusż tesż uiechcze ieij wieśćz. Pan Woijewoda Ruski czo i terasz pisze raczijsz WM. zrozumiećz z listu iego. Zaczem isż ta rota iako Podolskiemu Obywatelowi Panu Potoczkiemu beła dana nieodrzeczijbij żebij ią miał także Pan Woijewodzicz iako Podołaniu a w Skale znossnieijszabij leża beła, ale niech to iusż bęndzie na uważeuiu WM. Z tem służby swe zaleczam w Mscziwą łaskę WM. mego Mscziwego Pana. Dat. z Starzijsz, 10 8bris 1593 r.

Bądź przesz Pana Starostę Chełmskiego, bądź iako się WMezi bęndzie zdało, dobrze iest że się WM. porozumiesz z panem Starostą Kaniienieczkiein poduo on też spuscziwszij się na Krziczkiego nie o wszystkiem wie, a siła zaijste iest exorbitancij zołnierzom wielka czięskoszcz, mieskaią ij terasz we Lwowie pieniędzij czekaiącz potem znam że ij mego ieszcze niewidacz a iuszto wijcbodzi druga cwierćz w Grodku innemu snadnieij, ale drudzi czo się na burku trawią, bez chijbij iem przijczięzszem. Więncz ij to nowa: uijruuią Rothmisztrzom u kożdego sta po dwa konia, a przeczię piszą spełna sto. Nieradbijm się wassnił ale czo mi Rotbmistrze sami powiedzieli WM. znacz daię. Trzeba wierę WM. serio w to wezrzećz więtsza potestas bendzie po chwili piszarska niźli Hetmańska, to Hetman czo ma pieniądze i władiiie niemi podług woli sweij.

21.

Mcziwy Panie Herburczie*. — Zabeciwszy szłużby swe powobie w laskę WM. Za temi burdami które się wsczeły od Wołoch, J. M. Panowie Wojewodztwa Podolskiego z Hospodarem Wołosskiem umówili sobie czas zyachania się pod Choczimem na szrodę przyszłą, o czem asz tey noczy dowiedziałem się. Takowe ziazdy bywały soleunes. Bez chijby ziedzie się tam Wołochów i Turki niemało, trzeba tego y dla powagi RPtey y dla postrachu nieprzyaczielowi a ieśli kiedy przedtem tedy tijch czasów naywięczey żeby tesz z naszey strony beło czo nagromadniey. Za czem chocz mi to niebardzo na rękę, ale iednak isz tu sąssmy (sic) na szlużbie RPtey strużmi granicz Coronnych przijdzie sie tam powróczicz. Bęnde przeciwko Choczimowi w Hawryłowezach we Wtorek to iest 23 Noveinbris. W. M. na tenże dzień racz pospieszycz a stawicz się w Woijtkowczach pułmile to od mego stanowiska. A Jego M. Pan Zebrzydowski we wssi gdzie nabliżey z WM. Pana Tarnawskiego nie zda się ruszacz z pewnijch przyczyn, na graniczy na samey iest, niech sie zgoła granicza nie ogałacza. W tyra się łasce WM. zaleczam. Dat. z Tarnawij 17 Novembris 1593 r.

22.

Jassnie Wielmożny. — Jego M. Pan Starosta Braczławski burzo iest utrapionem przez swowolenstwo y bunty tych złych chłopów. Jam przed tem nie był tak dalecze wiadom teij sprawij ale teraz ukazał mi Jego M. Pau Starosta decreta tak nieboszczyka ś. pamięci króla Stephana iako ij dzissieyszego króla Jego M. które są na iedenże sens więcz y commissia y mandat do tych chłopów. Mam tesz te wiadomoscz od Jego M. Pana Starosty że universał króla Jego Mości possłał do W. M. mego Mcziwego Pana. Potrzebuije pilnie łaski, rady y ratunku W. M. gdyż za uporem y zbuntowaniem się tych chłopów, y powinnosczi swey strony odprawowania sprawiedliwosczi swiętey trudno ma (mu ?) dossycz czynić bo ieśli tam iachacz, mussi zawżdy zbiory wielkie na to czynicz, przestrzegaiącz się zuchwalstwa y swawolenstwa ich. Ja tak radze Jego Mości Panu Starosczie y staranie o tem uczynię żeby ich bonis mediis przywiescz ad obseqium. Ale ieśhby w nich beł taki upor, czoby daley czynicz, racz W. M. móy Mcziwy Panie dacz naukę. Mam te sprawę że sie sprzysięgli leżey tam żołnierzom uiedopuszczicz a snacz y u Czara Krymskiego ich posslanczy bywaiją. Takowy ich upor y swawolenstwo, że to iusz ni na Boga ni na Króla ni na żadną rzecz względu niemaią by zaś czego szkodliwszego za sobą niezacziągnał; lepiey iest mature tego zabiegacz. Ale czekam ze wszytkiem nauki W. M. swego M. Pana. Jako mam sprawę od Jego M. Pana Starosty, że tam siła ich słaba, iedno upor wielki. Będę iednak kussił spossobów ażeby dobremi spossoby mogli bycz uijęczi. Z tem służby swe zaleczam w miłościwą łaskę W. M. swego Msciwego Pana. Dath. z Kamiencza 25 Noyembris 1593.

Listy z r. 1594 oraz początku r. 1595 dotyczą sprawy najboleśniejszej w życiu Jana Zamoyskiego: źródła na niego ciskanych potwarzy i czynienia mu wyrzutów, sprawy przejścia tatarów przez Pokucie do Węgier dla niesienia pomocy turkom przeciwko Cesarzowi. Przytem listy wspominają o zajściach na Wołoszczyźnie.

23.

Jassnie Wielmozny. — Wczora mi się wrócził chłopiecz od WM. mego Mściwego Pana. Isz WM. raczysz mi rozkazowacz zebijm WM. oznaymił zdanie swe około teij przestrogi z Wołoch. Jakom zrazu rozumiał także i teraz, że ta przestroga Hospodarowi niepochodzi z Cznoty ani zijcznosczi przeciwko Coronie, y owszem to podobnieisza do wiary, że on Tatarom tę Piotrowę drogę ukazuie, życzącz raczeij żeby na tę woijnę przesz naszę ziemię szli, nizli przesz Wołoską. Wijczerpnącz bez chjbij mijslił czokolwiek, zaczemby tam się tesz przipodobał ij przijszłuzijł. A mogłliby ieszcze czo takowego, czembij ich tem snadniey na tę drogę naraził y naprowadził, a ziemię swą od przechodu ochijlił. Tatarowie żebij mieli iscz do Węgier Piotrową drogą to u mnie mało albo nicz niepodobna. Nie są prostaczij Tatarowie ile do Woijnij. W cieśninij takowe ij miescza do przebycia trudne, żeby mieli wlezcz oślep, barzo wąthpię. Sami chłopi górni zarąbawszy drogi każdo woysko zabawiliby długo. A pogotowiu Tatarowie którzy chodzą bez siekier y instrumentów do rozczynienia drog potrzebnych, więcz bez strzelby bo tą kilką set Tatarow niewieleby w górach poczeli, mussieliby albo się wroczicz, albo inszą drogę przedsięwziącz, albo przynaimniey nad swoiego woiowania spossob barzo długo się bawicz. lndżiey przez góry iesli gdzie są tak przestrone przechody iam niewiadom, oprócz żeby chczieli przebywacz na Sląsko, czosz tesz mało podobna, bo ij daleko, y przeprawy przez rzeki, łaczniej tuż pod swą ziemią przebijcz Dniepr niżli Dunaiecz w czudzey. Więcz ij moczą wielką niemogłby tam iscz tem spossobem Czar Krijmski, mussiałby się rozdwoicz. Bo iesliby y nas iusz tak chcział draznicz, przijszłobij mu na to pomijslicz że wżdij nas tesz może zdiącz chcziwoscz pomstij. A dla warunku sweij ziemie pod czasz kiedy się daleko oddali, mussiałby zostawicz potężną zastawę. Szłijszij tesz teraz że nasza granicza niegoła, a szława o tem bez chijby więthsza tam iest, niźli tu sama rzecz. Jesli nie poijdzie z Czarnego szlaku tędy między Skałe, Trebowlą, Buczacz, Jazłowiecz, grotem Pokucziem na Sniatijn do Wołoch (iako o tem beła dawno z Białogrodu communis fama a ij mało mu z drogi) inędzij żeby miał iścz przez panstwa Coronne niebarzo tego się spodziewani. Siła iednak nad mniemanie y nad podobieństwo luczkie przypada, Z iakiegokolwiek umijsłu ta. przestroga poszła nihil tuto contemnitur in hoste, szkoda tak burzo lekcze tego ważijcz. Ale czobij czijnicz. W takowijch przypadkach bez potężnosczi trudno expedire consilium. Dobrze iest dacz znacz w gurij do Stryya, do Sambora, Sanoka y tam daleij do Sądcza. Ale i tu może uroscz quaestia czo magis expedit naszeij ziemi trudnicz hamowaczli ich niemaiącz sami gotowosczi ad resistendum czyli dacz pokoij. Bendę nakładał ucha z pilnosczią, ieslibijm czo posłijszał, niemieszkaiącz WM. swemu Mwemu Panu bęndę dawał znacz. Pod niebijtnoscz zwłascza Kro. JM. trudna o takich rzeczach rada, więcz ij to czo beło na seijmie postanowiono powariowało się. Tę iednak trochę żołnierzow czo ich iest bęudę się starał żebym kupił. Czo iako tesz snadnie przijscz może za tak dalekiem ich rozłożeniem łaczno kożdy może baczijcz. A za tem czobijs WM. raczijł rozumiecz czoinbijm czijnicz miał, proszę żebijs mi WM. raczijł dacz znacz. Hospodarowi ex sententia WM. odpiszę. Zesmi WM. raczijł oznaijmicz o possle Czessarskiem WM. swemu Mwemu Panu dziękuię. Szłyszecz beło dawno że beł u WM. iednom niewiedział z czem. Trzebaby Panom Niemczom ij inem Chrzesczianskiem Królom serio myslicz o tijch sprawach a frezow (sic) czo nawięczey siodłacz. Słijchacz z Czarygrodu że woijska Azijskie przechodzą do Europij, będą mieli kogo bicz. Tu do tego czasu od trwog cicho. Ztem szłużby swe zaleczam w Mwą łaskę swego Mwego Pana. Dat. z Chmielnika 2 Mar. 1594.

Jassnie Wielmoznij. — Co się tycze tych Tatar, pissałem niedawno do WM. mego Mwego Pana. Za przijniessieniem mi pirwszijch WM. listow przez Modzelowskiego zatrzymałem go, a wtem drugi strzelecz przijniosł mi listij ij uniwersały z stronij wijbranczow. Beli u mnie Pan Haliczki ij Pan Starosta Braczławski zrozumiewałem się ż niemi żebij w tem przijpadku iako in comuni incendio restinguendo chczieli ij sami ochothnemi bijcz, ij ludzi kożdy w swem kączie do ochotij pobudzacz. Więcz tesz ij nadszłuchijwałem iakiey ponowij przez te trzij dni iako tu Modzolowski przijbeł, iużem począł odpissowacz chczącz go odprawicz, a w tem ij drugi nadssczigł. Na oba listy razem WM. odpissuję. I teraz małe u mnie podobieństwo żeby Tatarowie mieli naszą ziemię a ile tamtędy przez górij przebijwacz do Węgier. Jednak przijłożijwszij do przestrogi Wołoskieij tho czo się dawno słyszało z Białogrodu, więcz czo swieżo WM. dał znacz Węgrzijn, lekcze sobie ważijcz tego niegodzi się. Od Tatar siła nas potijka nad mniemanie. Ten Czar ryczerski iest człowiek przewaznij. Czo wiedziecz do tego ze mu tędy blizey, swiezszemi konmi przijszedłbij szłużycz Turkowi, iesli ij sławij chcziwoscz nie doda mu animussu, przechod icz woijskami provincije roznijch narodow będzie sobie rozumiał honorificum. Więcz szłijchacz ze się gotuie potęznie. Basza Kaphienski którij ma 2000 Janczarów bęndzie z niem, swoijch tesz sztrzelczow tissiącz wycwiczijł, maiącz dobrą potęznoscz a wiedzącz za niedbalstwem naszę niesposobnoscz czo wiedziecz iesli się o to niebęndzie kussił. Miałem ij mam na pieczy ile bijcz moze staracz się o wiadomoscz , ale ta iako sznadnie przijscz może raczijsz WM. wiedziecz. Z pustijn chijba ptak albo zwirz moze o nich dacz wiadomoscz, aż ku włosczi przistępuiją woyska,dopiro się wiedziecz może. Ile iednak iest spossobów dostawania wiadomosczi zadnego niezaniechywam. Do Czerkasz, do Białeijczerkwie, do Wołoch possłałem. Tu tesz na Ukraginie rozgłossiłem, ij uniwersały takie rozeszłałem, żebij to ij do Wołoch doszło, azabij szlawa o armowaniu się naszem odwrócziła ich od teij drogi, iesli. ią iscz uraijslili. Privathne listij rozpissałem do wielu ossób. do urzędników Pykowskich, Przijłuczkich etc. proszącz, invtuiącz zebij w takiem przypadku do kupij się gromadzili, a ieslibij beli iaczij ochoczij służebni pachołczij żeby ich spossabiali, ze dam godnem pieniądze, zebij raczeij za zołdem RPtey niźli voluntariuszami szłuzyli. Czar gdijbij wszedł w ziemię naszę na Sniatijn (którędy beł Beglerbeg woijsko wpusscził z temi ludźmi czo ich przy mnie bęndzie, uczynię tak iako WM. raczijsz rozkazowacz. Ale się go ia tamtą drogą w ziemię niespodziewani, daleko mu obchodziz, cziaszno tam międzij Bukowinami, ij bełabij o iego kożdem noczlegu z Wołoch (czego on strzeże) wiadomoscz. Jesli bendzie miał iscz naszą ziemią, nieinędij mem zdaniem poydzie iedno Czarnem szlakiem, siła mam do tego podobieństw czo długobij pissacz. Lecz Czarnem szlakiem do ziemie wszedszij, maże albo zaraz wijwróczicz, ku Sniatijniu mimo Skałę, Jazłowiecz, Buczacz do Wołoch a tam iusz do Węgier, albo się tesz udacz ku goram ij tam gdziekolwiek chciecz górij przebijwacz, a czo wiedzicz iessli ij nie w Sląsko iscz. Ale ia tam iusz o tem nie divinuiję. Gdijbijch o woijsku possłyszał, naprzod pręthkiem possłanczem dam znacz do WM. Zołnierze iako WM. raczijsz wiedziecz są od siebie poroznu, iednijm do WM. bliżej, possijłam spissek lez, za przypadkiem raczysz WM. do siebie bliższem rozkazacz. Z inszemi żołnierzmi y ludźmi Ukraginnemi czo ich bendę mógł zebracz iest moije institutum iscz bokiem szlaku na Międzyboz, Płoskirów, Czarnijostrow do Ma-naczijna, w Manaczijnie postrzegę gdzie się woijsko obrócziiesli ku Sniatijnu w lewo, ia poijdę y bęndę przebijwał ku Trębowli, ku Jazłowczu, ku Uscziu y tam się bęndę o WM.J ossłijchijwał. Jesslibij Tatarowie powroczili ku Lwowu, albo possli tem szlakiem którem chadzali gdij ziemię Przemyską woijowali raz bijł kosz u Dołhomosczisk mila od Grodka, szlak ten idzie mimo Podhaijcze, Rohatijn, Chodorowstaw, potem ku gorze nad Niestrem na Rozdoł, Drowiz. Jeslibij się tem szlakiem powroczili albo tesz ku Lwowu szli, także bokiem podle szlaku myslę ku WM. przebijwacz, z Manaczijna na Ozohowcze, Zbaraz, Załoscze, Olesko, Busko, wszijthkie tij zamki są od siebie po kilku mil. Tho iest moie institutum, a za tem ex tempore przijdzie capere consilium, ho czo wiedziecz czo nieprzijacziel bęndzie czijnił. Ile bęndzie rzecz mozna dawacz znacz WM. o wszijtbkiem niezaniecham. WM. racz mi tesz wolą swą oznaijmowacz. Widzę w uniwersale WM. ze WM. do Grodka chczesz woijsko kupicz, wielka iest oportunitas tamtego miescza. Spodziewał bym się za łaską ij pomoczą Bozą ieslibij Czar szedł tamtem szlakiem na Rohatijn, zebym beł pręczeij we Lwowie albo ij w Grodku nizlibij on przebijł cziesninę u Rozdołu, diei et nocti non parcendo bęndę pospieszał do WM. Z Niżowczij sie stantibus rebus niezda mi si niwecz wdawacz, bo tesz ij tak pręthko iesslibij teraz Tatarowie szli niedosięze się ich, więcz ij na constitucie ij na obrazę Kssiążąth patrzącz. Pana Horijszowskiego niemasz tu w tera kraiu, y pana Naropinskiego tesz niemasz, ale cboczbij y beł niezdałobij mi się tijch tu Podolskich y Braczławskich wijbrauezów teraz ruszacz. Moczen Pan Bóg ale ia niespodziewałbijm się teraz trwogi, lepieij iest iako WM. raczijsz pissacz zachowacz ich do obozu. Mam swe podobieństwa dla którijch barzieij się przestrzegałbijm Tatar wraczayączijch się z Węgier, niźli idączijch na woijnę, przeto te uniwersały wedle rozkazania WM. odssijłam nazad Z tem szłuzbij swe zaleczam w Mwą łaskę WM. mego Mwego Pana. Dat. z Chmielnika 8 Marc. 1594.

25.

Jassnie Wielmożny. — Do tego czasu iescze tu nicz o Tatarach niesslijchacz. Z Wołoch to telko wiem ze po targoch wszędy po miasteczkach wołano izbij się ludzie zchraniali z bijdłij z stadij. Jednak domniemawam się ze iescze Czara niemasz na teij stronie Dniepra, za tem trudno moze pręczeij iscz asz kiedij wodij ossiąkną ij przez Dniepr (ktory długo bijwa wielki bo z Moskwij nie rijchło woda przijbijwa) trudna bij mu przeprawa. Moij zyd czom possłał do Hospodara iescze się nie wrocził. Jesslibij iednak tak padło

zebij Czar obrocził się na Wołoską ziemię iuszbijni go..... forą niespodziewał się przez panstwa Coronne chybaby idącz. Bo kiedybij miał ten umysł iscz przez Panstwa... wolałbij ktorędy mu prosczieij, ij lepieij, bo Niestr dwa razy a Boh raz mussiałbij przebijwacz, czegoby niepotrzeba prostą drogą. Niespusczaiącz się na to bęndę przedssię intentus na to ktorędij się bęndą obraczacz, ij czokolwiek mię ....dzicz bęndzie niezaniechaiu WM. swemu Mu Panu oznaijmicz. Tho tesz WM. swemu Mwemu Panu oznaimuię ze Chłopiczki czo go bel król niebosczijk kazał wssadzicz, beł temi czasij w Przy (łukach) maiącz z sobą possłij Czessarskie Niemcze do Kozakow ij iachał na Niż. Poki tu iescze beł w Przyłuku rozpissował listij do niektorijch Kozaków wzijwaiącz ich na szłuzbę Tho tesz pewna iest czo WM. powiadał że Kozaczy barzo się armuią, po miasteczkach y wssiach podnieprskich spize sobie gotuią. Bijcz iem bez cbijbij pod zamki Tureczkie. Czobij z tem czijuicz racz WM. oznaijmicz. Z tem szłuzbij swe zaleczam w Mwą, łaskę W. M. swego Mwego Pana. Dat. z Chmielnika lii Marc 1594.

26.

Jassnie Wielmozny.— Z stronij wiadomosczi o Tatarach na ten czas niemam nicz inszego nad to czom WM. swemu Mwemu Panu pissał. Atoli constat z wielu wiadomosczi ze Czar iescze się nie ruszijł, ij dnia wczoraijszego przijszedł tu Boiarzijn tutecznij Chmielniczki nieiaki Koczanowski, ktorij chodził do Wołoch okupowacz zonę ij dzieczi pobrane od Tatar pośledniem wtargnieniem, kazałem mu beł iachacz do Białogrodu bo tam zona iego beła na okupie. Ale albo niesmiał, bijcz tesz moze (iako powiada) ze go niechcziano pusczicz, bo snacz wielka tam iest teraz ostróznoscz ij piecza na spiegierstwo nad zwyczaij. Czekał ten Koczanowski w Orhijowie zaczem mu Mustapha Moskwiczin poturnak thłumacz zonę z Białogrodu przijniosł, z którą przijachał tu, tydzien iako z Orhijowa wijszedł. W Orhijowie mieszkaiącz pułtorij niedziele tak słijszał od roznijch ludzi ze asz o S. Jurgiu spodziewaią się Czara do Wołoch, ij taki głos zeby miał iscz ku gorze Prutem na Szniatyn. Czego ia niespodziewam się z przijczijn ktore WM. raczijsz wiedziecz, iednak się nie-ubespieczam, ile nabarzieij mogę iestem intentus na dostanie wiadomosczi. Tenze Koczanowski. ij Issaijko nieiaki, ij Turczijn ieden w Sorocze powiadali zgodnie ze iest iusz dwa albo trzij tijssiącze Tatar u Białakowa gdzie Beglerbeg stał z woijskiem przeszli ezi znacz Dniepr lodem, ij czekaią Czara.

Czokolwiek bęnde wiedział niemieszkaiącz bęndę WM. swemu Mwemu Panu dawał znacz. Pissałem beł WM. o Chłopiczkiein ze iachał z Przijłuka ua Niz, alem się zas dowiedział ze się niedaleko przeniosł, czo WM. i z listu tego kniazia Bułijhij raczijsz lepieij wijrozumiecz, ij ieslibys WM. raczijł czo rozumiecz czobij z tem czijnicz, proszę zebys mię WM. raczijł informowacz: Jest tu teraz w tem kraiu Jego M. Pan Woijewoda Braczławski, roki dziś w Braczławiu, ij possłałem tam kilka rot z Panem Starostą Braczsławskiem; bęndę szukał occasij zebijm się mógł widziecz z Panem Woijewodą, ij mowicz z niem o tem, bo wiem isz często spomina iako szkodliwa rzecz iest dawanie przyczyn bez potrzebnych do wzruszenia przymierza, a przedssię to tak dzieie się w iego maięthnoscziach, bijcz tesz moze ze ij nie o wszythkiem wie. Isz to kniaz Byłijha exonoruie się z rotij, Pan Ulaniczki ten tesz iest Wołijniecz. Z tem szłuzbij swe zaleczam w Mwą łaskę WM. swego Mwego Pana. Dat. z Chmielnika 21 Marc. 1594.

27.

Jassnie Wielmoznij. — Pissałem wczora do WM. mego Mscziwego Pana międzij inszemi rzeczami o Comissij Pana Starosty Braczławskiego z miesczanij Braczlawskiemi. Ten Decret Comissarski od którego dopusczano Appellatij zahamowałem ze iem nie bendzie wydanij poszyła pan Starosta do WM. mego Mscziwego Pana o radę. Jest barzo utrapionij od tijch kłopotow. Posłałem WM. list Bułijzijn z którego raczijłes WM. wijrozumiecz ze rotę wypowiedział. Piszałem beł do WM. Pana Ulaniczkiego przijpominaiącz Jesliż WM. do tego czasu nieraczeł czego postanowicz o teij roczie. Niewiem czo się WM. memu Mscziwemu Panu bendzie zdało z nią uczijnicz. Na Pana Starosthę Braczławskiego choczbij się otrzymał Consens u szlachtij, tedij iusz próżno za tem respectem ktorij WM. raczijsz miecz z responszu danego obijwatelom podolskim. Jest iednak sposób ktorem nietelko Panu Starosczie ale ij wielu inszijch rzeczij potrzebnych mogłoby szię dogodzićz, mem zdaniem bez invidij P. Kaiowski czo go beło poijmano przy nieboszczyku panie Struszie iest oszobliwij rijczerszki człowiek nie barzoć, pan, ile godnosczią do rijczerszkiego rzemieszła przewazijłbij siła możnieijszijch niźli szam. Jesli bendzie wola WM. mego Mscziwego Pana dacz mu tę rotę, a chocz połowiczę teij rotij a drugą połowiczę Ulaniczluenm, ij dobrzij potrzebni pachołczij belibij ex numero woijska, ij szam Pan Starosta bełbij dogodziłoby mu szię przed szię do iego wieilkieij teraz chudoby zebij tam miał z Kaiowskiem sługi szwe. Więcz w Winniczij leza bijłabij mu znosniejsza, kiedij bij tesz szam miał swoie conioditateni, a mnie bij się kłopothu siła ułaczniło, czo go o the leżę zazywam.

Jeśli WM. moij Mscziwij Pan nie raczysz widziecz iakiego w tem ineonyeniens proszę WM.swego Mscziwego Parni o oznaijmienie woleij WM. Pan Haliczki czo mi piszę raczisz WM. wijrozumiecz z iego pisania odpiszałem mu na te Consideratia, ze się.trudno oględacz, bo kozaczy bez chijby poprzedzą Tatarij, tak potem kiedij się stanie ta przestroga nidoczegobij się nieprzijdała lepieij wzdij ze tam wiedzą, czokolwiek się stanie od tego łotrostwa (a nie bendzie bez tego) ze się nie dzieie publico consilio więcz Turczijn wątpie żeby szie tego miał zwierzicz Tatarzinowi. Mnieij o tho Turczij dbaią choćby w niebytnosczi Czarskieij wszytkę Ordę kozacy zwoiowali, do bronienia też Dycy Tureczkich od kozaków Tatarowie szię. nieprzijdadzą pilnieij ich do Węgier, a iz wzięli, pieniądze, muszą za nie bez chijbij słuzijcz. Z tem szłużbij szwe zaleczarn w Mscziwą łaskę WM. szwego Mcziwego Pana. Dat, z Ohniielnika cl. ultima Mar. 1594.

28.

Jassnie Wielmoznij. — Ze strony wiadomosczi o nieprzijiaczielu ua ten czas nicz takiego niemasz czobijni WMczi pisacz miał. Raczisz iusz WM. wiedziećz z listu przez Zlotniczkiego czo moie iest za institutuin ieśli WMcz czo inszego bęndzie się zdało racz mi WMscz moij Mcziwy Panie dawac znacz. I teraz takze rozumiem ze dosijc czasu bęndzie wziąwszy wiadomosczi od Dniepra kiedij go Tatarowie bęndą przechodzicz nam tez ruszijc się do kupij ku Załoszczom. Beł tu ksiądz Dalmata iakis którego bel papiez posłał do Pana Woijewodij Siedmiogrodzezkiego więcz potem ztamtąd do Hospodara do Wołoch iezdził. Wraca się przez Polskę do Włoch; iachał ztąd do Pana Woijewody Kijowskiego ma być i u WMczi. Trapił się thu beł na ten czas Jego M. Pan Starosta Kamienieczki, ij dla niego tu był zaiechał, bo miał list od Hospodara. Ale rozumiem ze sam Jego M. Pan Starosta W. Mczi o tem da znaćz. Pijtaliśmy go między inszemi rzeczami czo słijchać o Tatarach. Powiedział ze na dwoie wiadoniośćz isz albo naszą albo przesz Multanską ziemię maiją przechodzic; prosił zebijśmij przez swą ziemię ich niepuszczałi, a przez Wołoską ziemię iesli by byli cliczieli, zebijśmij Hospodarowi dali pomocz ktorij (iako powiada) chczę im z naszą pomoczą bronićz przechodu. Mówiło się z niem około tego familiariter czo się dotycze przescia przez naszą ziemię iz to sami dla siebie barzo radzi czijnić bęndziem zebijśmij iem niedopuścili. Alę tamtey drogi na Multanij bronićz spossobu niemamy gdysż granicz naszych niezaieliby a do czudzych prowincyi woijska wywodzie bez . woli Króla Jego M. ij wszech stanów wiadomosczi u nas się niegodzi. Takęśmy się z nim roziachali. Pisał mi Pan Stanisławski o lezą dowiedziałem się tez od Jego Mosci Pana Starosty Kamienieczkiego ześ WM. Panu Fruszkinowskiemu rotę przijpo-wiedział. Więcz tuszę ze i Pan Jakub Potoczki rotę przyiął bo się tylko na Pana Stanisławskiego oglądał; kozacką tesż rotę co ieij kniaź Bułyha niechcział, mniemam że dotąd raczyłes WMcz komu dac.tak iuz do zupełnych dwoch tijsięcij dwoch set słuzebnijch o ktoreij liczbie raczijłes mi WM. powiedziećz iedno 50 koni. niedostawałobij. Jesh' WM. będziesz raczył więcey nadto ludzi przijimowaćz proszę racz mi WM. móij Mcziwy Pan oznaijmićz, bo dla naznaczenia iem lez bijłobij mi tego potrzeba wiedziecz. Acz dobrzeby zebij ondzie w Mai u słuzba się tem nowo przyiętem zaczynała. Ponieważ Tatarów niespozdziewać się do ziemi naszej aż jako extremis diebus maj alb in Junio. Tę ostatnią pięczdziesziąt koni niewiem ieslis WM. raczył komu dacz, albo iesli więceij iescze ludzi raczijsz WM. przijmowaćz prozbie Panów Obywatelów Podolskich którąs WM. do siebie miał dobrzeby dogodzić gdijsz dzielnych zawżdzij WM. znać ich raczijsz przeciw sobie, iuż stronij Jego Mości Pana starostij respekt iest, bo trudno na Constijtnciją nacziraćz. Ale iż wątpliwa iest iescze ieśli Pan Jakub weźmie rothę, pan Stephan tesż osobliwij pachołek młodij i iako wszystko gniazdo chętnij do tego rzemiosła sprostałbij tego dobrze tak ząraz ij prozbie Panów Podolan dogodziłoby się bobij tara obecznie mieszkał, i ex autoritate Je Mosczi Pana Starosty iako brata starszego z thą rotą służijłbij bezpieczeństwu tamtego kraiu o czo panowie Podolanie proszą. Z tem słuzby swe zataczam w Miłoscziwą łaskę W Mosczi szwego Mcziwego Pana. Z Chmielnika 6 Aprilis 1594.

Pan Stharostha Barski dał mi znacz ze possłał z listem do Białogrodu takiem iakiego mi beł copiją possłał Bo iednak wiedzą iusz w Białogrodzie o nich, lepieij isz wiedzą ze się tha zbrodnia dzieie sine publico consilio nad wolą ij krola Jego M. ij Rpteij.

29.

Jassnie wielmoznij. — Chłopiczkiego czo się dotijcze, dałem beł znacz o niem as? do Krzemiencza Panu Woijewodzie Braczławskiemu, barzo mi nierijcliło odpissał, ij po tem pissałem do niego znowu po kilka krocz, iako ij z tijch iego responsów raczijsz W. M. wijrozumiecz. Czijniłem to iakobij o nowinach z niem się znosząc, ale iubet modo daiącz mu znacz isz się tho dzieie w iego maięthuoscziach, ij rozmaite mijsli przychodzą mi na mijśl ze tak tego zaniedbijwa, bo pisze ze Niemiecz trębacz beł przy niem, wzdijbijm się spijtał czo tu czijnisz, poezosz przijachał. A ij teraz Chłopiczki z temi Niemczij kilka dni temu beł w Rozwotozu, ij tam do niego iachali dwaij kozaczy z Nizu. Ruczka nieiaki ij Tijchno, z ktoremi w Białeijczerkwi roziachał się moy kozak czom go possijłał do Czerkasz, bo ich zna dobrze ij powiedzieli mu ze do Chłopiczkiego iadą na traktaty. Dobrzeby iu omnem eventum te listij Pana Woijewodij Braczławskiego. zachowacz posspołu z listem kniazia Bułijzijnem ij z przepiszem listu Czeszarskiego ktorijm W. M. poszłał. Bo widzę isz Pan Woijewoda innuit isz mozono w Polscze imię iego wpissacz. A ten przepis ktorijm WAL possłał, tąz ręką iest pissauij iako ij list kniazia Bułyzyna na ktorim iest podpis i pieczęcz iego. Listij do Pana Woijewodij pissane odssijłam W. M. nazad, ho z iednego ktorij do mnie pissał, raczijsz W. M. zrozumiecz ze na trybunał wijiachał. Do Chłopiczkiego z listem W. M. ij z swoijem poszlę, ale wąthpię zebij go to czo ruszijło, Mijszlę go poginiacz, iedno przijdzie fortelem, ho moczą ij tradnobij woijska nieskupiwszij, a tam iest iniescze iako to w tijch kraioch bez kłopotu niewzięte, ij ktemu iest z tąd mil dziewięthmasczie, mijslę go iako przez kogo wijwabicz. a na drodze zastąpiwszy kazacz pogimacz. Pissałem bel do W. M. mego Mciwego Pana ze szluzba wijchodzi zołnierzem niektorem rotam, wijszla iusz ij roczie moieij ij roczie W. M. kozaczkieij. Proszę W. M. swego mciwego Pana zebijs W. M. niekazał z pieniędzmi omieszkijwacz. Bo do uczynienia porządku wiele na tem nalezij. A zwłaszcza kiedij się kto traphi z skargą, czego acz do tego czaszu z łaski Bozeij mało albo nicz, Idzie iednak o to zebij żadzierzeniem płaczij, niedała się occasia do odwłoki usprawiedliwienia się, a z tąd zebij tesz zołnierze niebrali occasionem peccandi. Mówiłem ij sam o tem z Panem Starostą Kamienieczkiem, zebij Krzijczki albo kto inszij przy tem ustawnie pilnował. Z stronij porównania źołnierzow porachowaniem, niech to bęndzie na zdaniu W. M. Lecz mem zdaniem bezmała nielepieij ze tak roznijch czaszow szluzba się zołnierzom poczyna ij konczij. Panu Pissarzowi tu telko pracze więczeij ij pilnosczi iego tem ustawicznieijszeij potrzeba. Ale na drugą stronę, patrzącz iako wiek szkazonij, a zgoła we wszijthkiem. Więcz ij zołnierze nauczijli się bitnezikow, zchadzek, ziazdow, kiedy wszijtczij bęndą mieli ieden czasz wijsezia szłuzbij, wszijthkich razem bunt trudno hamowacz. A na bunczie iedneij albo ij drugieij rotij innieij nalezij ij łacznieij temu zabieżecz. Tak wzdij iedni ktorem szłuzba wijnidzie choczbij się buntowali, bęndą drudzij czo albo swiezo weszli w szłuzbę, albo doszługowacz powinni, niebęndą mieli comunem et eandem causam, iednijch przez drugich łacznieij hamowacz rozerwacz. Moij Mciwij Panie iestem sezissnionij maximis angustijs tą szłuzbą, niemowię nicz o niewczaszij o kosztij, ktore Bog zna czijnię wielkie, bo tu na grosz zijwę tak iakobijui w Warszawie mieszkał, bom tu pusthki obiął kozdą namnieijszą rzecz groszem kupuiję na targu. I czi strzelczij W. M. łaczno dadzą W. M. sprawę ktorzij u mnie bijwaią zecz mię zawzdij zastaną nalewaijącz piwa na szeroki stoł. A do tego omieszkanie ij zaniedbanie rzeczij domowijch. I teraz sprawa Paczanoska zabiła mi za żijwe. Przedtem J-go M. Pan Woijewotla. czijnił nadzieię ze miał wijkupicz pro suo interesse, teraz 12 Aprl. dał mi znacz ze ani on ani Pau Herburt szwagier nasz wijkupicz niemogą. Persuaduijącz mi zebijm albo sam wijkupił, a wijkupnu termin 30 Aprl. albo zebym tego zgoła odstąpił, a oni chczą się staracz zebijssmij dalszeij trudnosczi nieponossili. Bo Pan Koniuszy do tak dziwnego ij cziasznego zapissu przijwiodł beł mathkę zon naszijch wierzę ze go czart wijmijslał, ze ij stracziwszij maiętbnoscz iesczessmij znowu trudnosczi niemieli bijcz prazni. By straczicz a pokoij miecz, resolwował bijm się łaczno na to, Ale iz wathpliwie pisze J-go M. Pan Woijewoda o uchronieniu się zakładow, tak o niepołozenie pieniędzij, iako ij o emundatią od pozwów o granicze. bo to tam wszythko w zapissie warowano, do tego płaczliwemi prozbami zonij sweij przijwiedziony iestem ze się staram o wijkupno teij maięthnosczi, czo iako mi łaczno moze przijscz tak nagle, ij tu mieszkaiącz, łaczno W. M. raczijsz rozumiecz. Bij nie tak czaszij podezrzane przijszłobij mi beło zbiezecz do Lublina, zebijm albo o przedaży mógł radzicz, albo wzdij iakiem contractem się ułacznicz. Teraz iestem iako przijkowanij, odgodzicz się niemogącz, muszę tho per tercias personas odprawowacz. Pieniędzy przez wielkie nakładij ij lichwy z trudnosczią nabijwacz. Bom się niespossobiał iedno pro interesse moijeij zonij, a teraz wszijthkę pięcz ij dwadziesczia tijssięczij muszę dacz, iakoz spodziewam się ze ich dostaną szłudzij ktoremech to poruczył. Z tem szłuzbij swe zaleczam w Mciwą, łaskę W. M. swego Mciwego Pana. Dat. z Chmielnika 14 Aprl. 1594.

30.

Jassnie Wielmozny.— Jusz wedle tego iako W. M. ra-czisz roskazowacz skoro osłyszawszy szię ze Tatarowie Dniepr przechodżą nie omieszkam ku Załosczom. Bo ubespieczacz szie zatem ze słychacz isz u Oczakowa wozycz szię maią ij w Wołoszech staczije iem gotuią, nie iest rzecz przespieczna. Nieprzijacziel fortelnij nie tam zwijkł mierzijcz gdzie uderzijcz mijsli, bijdz inoze ze tem pusczaniem głoszu ubespieczijcz ij niedbałszemi nasz zastacz szie spodziewa, jednak rozumiem iesliby u Oczakowa iakoto i Kniaż Rozynski pisze wozicz szie mieli ze wielkiem woijskiem do Węgier niepoijdą. Woijsko wielkie długobij sie musziało wozicz u Oczakowa ij zatem omieskanie długie, czo woiownikowi nie narękę. A bez chijbij Czar słijszącz o niemałem zbiorze kozakow, ziemie ledaiako nie ogoli, więcz małem woijskiem przedzieracz szie naszą ziemią tem mnieij u mnie podobna jednak z czijnienia pilnosczi nicz uieopusczam. Posłałem z listij W. M. do Kniazia Rozijnskiego, do Kniazia Bułyhy, do pana Daniłowicza wktorem pokładam niemałą nadzieię o dostawaniu wiadomosczi, mlodij iest człowiek umysłu slacheczkiego pragnie sławij więcz mu to inculcuię ze szie tem znacznie przijsłuzij ij wsławi gdij od niego przestroga bęndzie, mam tam ij przedtem przijnieni szwego towarzisza p. Chodorowskiego ij temi czaszij miałem od niego ten list. Z Hospodarem tesz sie zrozumiewani, list iego W. M. poszełam, widzę ze Hospodar niliil certi statuit, ij zatem zgoła nam szie ubespieczacz niepotrzeba. A ten czałij rok póki Tatarowie niewroczą szie do szweij ziemie, rozumiałbym ze potrzeba ostroznosezi, ij czi wijbranczij ledwo nielepieij żebij pilnowali tamtijch przechodów cziasznych w górach, iedneij podolskieij rothij doszijczbij przij obozie. Piszał J. M. Pan Haliczki do Sędziaka Białogrodzkiego, ale iako W. M. z tijch listów zrozumiesz, wąthpię zeby to beło wczasz, Posłaniecz móij którij szie wroczieł z Czerkasz, in amphori forma powiada mi o them scziu kozaków na morze, Łoboda przedszię nad niemi Hetmanem, odmieniłij szie te rzeczij ktore szą w liscziech kssiędza Bi8kupa Kijowskiego (ktorem W. M. poszłał) o burdach międzij niemi. Jednego telko Siemiona Kornoucha straczili że zle strzegł, ij ztąd ta baijka urosła. Poszło ich na morze 1300, mussieli drudzi na nizie zostacz, bo niemieli więczeij morskich czołnów iedno 45 wktóre nie więczeij iedno 1300 człowieka szię wsziadło. Dokłada ten posłaniecz, a niegłupi człowiek bijwał tesz ij szam na nizie, ze głosz beł międzij niemi pod Białogrod ij Kiliją woijowacz. Powiada tesz ij tho ze o Galerach Tureczkich beło słijchacz które miałij bijcz dla bespieczenstwa przeprawij woijsk Tatarskich na Dnieprze, iesli ich gdzie postrzegą mniemam że iem Kilij nie dochodzicz. Bo taką niewielką liczbą nietuszę żebij mogli czo znacznego zbroicz. Między temi listij któreś rai W. M. raczeł posłacz iest list J. M. pana Canczlerza Litewskiego do Pijkowskiego Starostij ij przedtym zrozumiewałem szie ż niem bo dawnij iest towarzisz żołnierski. Rozumiem ze tem pochopnieijszij bęndzie do gotowosczi za roskazaniem pana swego ij z inszemi ludźmi ukraginnemi zrozumiewam szie ustawicznie. Listij W. M. komu nalezałij rozesłałem, Responsz od J. M. pana Haliczkiego odszijłam W. M. swemu Mciwemu panu. A ztem słuzbij szwe zaleczam w mą łaskę W. M. mego Mciwego Pana. Z Chmielnika d. 17. April. 1594.

31.

Jassnie Wielmozny. — Po kozaku ktoregom dzis trzeci dzień ku WM. possłał ponowij żadney niemam. Od Dniepru mało albo nicz się iey niespodziewani. Bo ieśli tak iest iako ten kozak daie sprawę y iako Wałahij ProbitoAvsczy piszą że tu iusz są woyska między Bohem a Dnieprem, niełaczno kto może woysko Tatarskie z wiesczią minącz. Od tegosz Hryszka iesczebym się spodziewał, albo iesli do naszey ziemie zechczą iscz asz kiedy iusz ku Ukraginie podstąpią wiadomosczi. Na-dewszijsthko czas sam wiesczi (które zawżdy bywałij isz teraz Tatarowie mieli się bracz na woynę) potwierdza do woyny iusz spossobny y wedle mego zdania nadaley na ś. Troyczę albo u nas albo w Multanskiey ziemi bęndą Tatarowie, y przeto durante ista indictione rozumiałby że się nam trzeba miecz na pieczij. Lecz iżem iusz o tem do WM. pissał, oczekawam raczeij oznaijmienia od WM. czobij się miało stantibus rebus ezinicz, niźli żebijm miał teraz czo pissacz. Hospodar Wołoski około odiazdu ze mną się nie porozumiewał y nieporozumiewa. A tesz oddaliwszy się iusz od Ukraginij niewiem iako o tem radzicz. Pan Czołhański do Kozaków tuszę iachał iusz i widzicz się z niem niemam nadzieie. Do Pana Strażnika iednak (ale y tego niewiem iesli w Szarigrodku zastaną) napiszę zeby ex sentencja WM. napomniał y radij dodał Hospodarowi iżby z kozaki niepewnemi chłopij w sprawę niewdawał. Z tem szłuzby swe zaleczam w Mwą łaskę WM. swego MPana. Dat. z Olexinca 21 Maij 1594.

32.

Jassnie Wielmozny. — Wiesczi o Tatarach ustawiczne a zgadzaią się wszythkie że ku gorze Niestrem idą ku Pokucziu. A Hospodar tak daie znacz że maiją iscz na Piotrowę drogę, o czem iżem się domijslał pissałem WM. wczora, znowu toż powtarzam chłopczu kazałem bieżecz na Lwow, bo spodziewam się że się WM. ku Grodku albo gdzie tu ku Lwowu powrocisz. List taki pissałem do Pana Woijewodij Sandomirskiego iako kopią possyłam, ktorijm kazał we Lwowie ieslibij go niezastano otworzijcz a potem mu possłacz. Ta wiescz z wielu miar u mnie credebilis, porzucili iusz Tatarowie swoj prawież który idzie ku Multanskieij ziemi. Beł u mnie ieden pewnij człowiek ktory oczyma widział ich z południa we Wtorek przeszlij przeciw Jaruże (Pana Jazłowieczkiego iest to maiętnoscz Soroki powyzszey nad Niestrem), niewielki to pułk beł około sta koni, ale do Multan idącz, iusz tu niemieli czo czynicz. Więc w Wołoskiey ziemi ludzi ani wiązą, chocz kogo traphią ani biją, znacz że się mayą gdzie indzieij wolą zdobijwacz. Czo w lisczie do Pana Woijewodij Sandomirskiego piszę tego niepowtarzam, ale tak czinicz bęndę iako w tem lisczie iest, iesli posłijszę że pominęli Dakotę (gdzie iabym się ich spodziewał albo gdziekolwiek Choczima poniz iesli ex instituto naszę ziemię chczą woijo-wacz) tedy ia ku Lwowu wskok myslę Bo iesli podadzą się daley gorą Niestru, to iusz w Pokuczie. A wywoyowaniem samego Pokuczia oni się niecontentuiją znaczijcz się bęndzie że nie dla zdobijczy, ale dla przechodu tam się obraczaiją. O piechoczie nicz niewiem y do tąd gdzie iest. Jezne roty o trzecim dniu spodziewam się miecz w kupie. Zaleczam szlużby swe powolne w miłosciwą łaskę WM. Dat. z Latij-czowa 1 Julij 1594.

33.

Jassnie Wielmozny. — Jeździłem do Lwowa dla uzrze-nia się z Jeo Mcią kssiędzem Arczijbiskupem, któremu przełożyłem wszijtbko wedle rozkazania WM. Siłabij pissacz czo się ultro citraque mówiło. Atoli takem go zastał, że niebaczę abij maligne miał czo rozumiecz, ale przedssię beł in communi errore, że ubespieczeniem się, ij oziębnięniem w czijnieniu pilnosczi iest peccatum, bo ij użył tijch słów, gdybij się beła taka pilnoscz. około tego czijniła iako się beło poczęło, poduobij beło do tego nieprzijszło. Finaliter ukazałem mu to że w tem winij niemasz, chijbabij Pana Boga winowacz, ktorij y na nas ij wszythkie Chrześcianstwo tę plagę przepusscził, a iako chęcz, tak i pilne staranie WM. o posłudze przeciw RPteij niemoże być winowane. Z stronij consilium swego de presenti statu, rozumie że convocatią ij niewczas ij nicz bij się niesprawiło. Przijtemże iest że się obawiacz trzeba żebij znowu nazad nieprzijaciel do domu nasząż ziemią drogi sobie nieszukał. Eozumie isz na to potrzeba pieczą miecz, ale iako ij ktoremi spossobij isz professia nie iego, reicit na WM. zdanie. Naraziłem mu tesz owegu punctu z stronij ligi cum Imperio na czo avide przijpadł, ij chwalił barzo tego zijczącz. Z stronij owey drugiey sprawij króthko pisącz, powiedział mi że od dawnego iusz czaszu Grekowie z niem o nieij przez kssiędza Caspra Tatarzijna Jezuitę conferrowali. Kssiądz Arczibiskup Gnieźnieński do którego beł o tem referrował contempsit tę sprawę ij wdacz się w nię niechcział. Kssiądz Biscup Łuczki któremu ta sprawa iest cordi miał iednak na nię miecz pieczą, ij tenże kssiądz Casper Jezuita iachał tam beł do Brzesczia na sijnod, ktorego iescze ij do tego czasu niemasz. Skorobij kssiądz Casper przijachał zrozumiawszy z niego in quibus terminis na tamtem Sijnodzie ta sprawa stanęła, oznaijmi WM. że WM. temu ktory o teij sprawie do WM. retulit wedle tego iako się rzecz okaże raczijsz dacz respons. Listij Pana Haliczkiego WM. possijłam bij beł spossob dogodzijcz żądaniu iego na wieleby się to przydało. Bo ij Ukragina czisza bij beła od tijch niepotrzebnych zaczepek, ij bęndzieli nieprzijcził (o czem mała wąthpliwoscz) chcział znowu sobie nasząż ziemią drogę otwiracz, przij tijch dwoch set, więczeijbij się ludzi zacziągneło. Maligiiitas racz WM. wiedziecz gęsto nassiała sinistros rumores. żeś WM. peccunia corruptus od Czara dał mu drogę, asz ij w Węgrzech thego siła, czo mi Pan Temruk powiadał, który się niedaleko Sekmaru wrócził. Ale na to zwijkłij WM. fortel inconcusso animo słacz , wedle oneij przij powiesczi niebarzo wijdworneij ale prawdziweij, dum tu recte vivis nę cures verba lnalorum. Tatarowie powieda Pan Temruk nierozpusczaiącz zagonów idą do woijska Tureczkiego, tak tuszouo że w Piątek przeszlij juieli się z sobą zeijscz woyska, ktorędij idą Tatarowie czijuią wielkie pustoszenie, palą, maturos annis męsczijzuij zabijaią, białych głów, dzieci pusczaią. Carol miasto iakieś wielkie spalili. O gotowosczi panów Węgrów przeciwko niem zgoła nicz niemasz, mieli nadzieię że miała zabawicz Tatary przeprawa przez rzekę Samosz ale ią za czwiecz godzinij, żadnego swijch niestracziwszij przeszli. Na Czissie mogło z kilku utonącz, bo chocz beł brod, brodu niepatrzącz szli tak osslep gdzie komu prosczieij. Z tem szłużbij swe zaleczam w Mwą łaskę WM. swego Mwego Pana. Dat. z Winnik 25 Julij 1594.

34.

Jaśnie Wielmozny. — Do Węgier wyprawiłem acz nie tych ktorychem sobie będąc u WM. obiecował. Bo ten co w rocie Pana Tworzyańskiego zachorzał, a drugi co w mey rocie beł, teraz pod moiję niebytność zbroiwszy niecnotę ucziekł. Wyprawiłem iednego Iwaniczkiego niejakiego który umie dobrze ięzyki niemiecki y łacinski, drugiego Tarnawskiego który umie węgierski ięzyk, trzeciego Trzebuchowskiego wyrostka swego, takam iem dał naukę, żeby zaraz z Koszycz iednego do mnie wrócili z jaką wiadomością. Dway żeby iachali do woyska, a skorobij woyska poczeły się ruszać, zeby jeden bieżał do nas z wiadomością, a drugi żeby pozostał aszby Tatarowie Dunay przeszli. Dałem każdemu z tych osób paszport na jego osobę, listym dał do Kataiego, do Bekiesza, do Białoskórskiego. Listy takie rozesłałem do Rotmistrzow iako przepis WM. swemu Miłościwemu Panu posyłani. Dla wybrańczow wiedzenia posyłam do WM. Pana Zaboklickiego któryby się zszedł do Podolskich, ten drugi Pan Pelicki do Mazowieckich. Oba są dobrzy pacholczy iuż mnie słuą czas nie mały. Ten Zaboklicki przed tem wiódł Ruskiego Województwa wybrancze. Z Węgier taką mam wiadomość lecz raczysz też podno WM. wiedzieć że Turczy znowu w nocy przypuszczali na obóz Arcyksiążęcy. Wybili go z obozu, piechota połozyła czadz, a snadz popili się beli Niemcy niebożęta. Z iezdą ustąpił Arcyksiąże trzy mile od tamtego mieysca. Pan Bóg sam wie co się bęndzie działo z Rabem w murach warownych po Panu Bogu nadzieia. Niemcy którzy są wewnątrz chorobami utrapieni, na dwóch tyssięcy włochów nawiętsza potężnoscz do obrony, Pana Boga prosić trzeba za utrapionemi Chrześciany. Z tem słuzby swe zalecam w Mwą łaskę WM. Dat. z Gródka 26 7-bra 1594.

35.

Jassnie Wielmozny. — Jeden z tych trzech którychem beł do Węgier wijprawił tak iakombeł rozkazał wrócził mi się wczora z Koszycz. Przyniósł mi ten list od Pana Kataiego którij teraz jest na Tijphembachowem miesczu za odjazdem Tijphembachowem i innijch Panów z woijskiem do Arczikssiążęczia. W lisczie tem czo innego widzę, Ale ustnie ten moij wijrostek powiedział mi, że mu to kazał Pan Katai powiedziećz isżbij Sijnam Basza desperowawszij o wzięcziu Rabu miał odciągnąćz za Arcijkssiążeciem łaczniej się spodziewającz Arczijkssiazęczia pogromicz (a zwłaszcza póki mu insze woijska nienadcziągną) niżli Rabu dostaćz. Tijphembach poróżnił się z Panij Węgierskiemi, i ro...... od niego pośli przedssię z Panem Batorem ku Arczikssiązec........ się podał z woijskem swem ku Przeszporku. O Tatarach .... widzę trzyma Pan Katai wskazał do runie ze ich uiema wiecej piączi tyssięczy, ij powieda ze się ich nam baćz nie potrzeba, bo choczby chcieli iśćz do naszeij ziemie tedij powieda ma woijsko zło, iżbij ich mógł pogromićz. Jednak to czo pisze i ustnie wskazał zebij przij niem miećz posłancze, jakoż bez chijbij tego jest potrzeba bo na tamte się spodziewaćz próżno czo do woijska iachali gdyż Arczijkssiąże tak daleko asż ku Preszporku się z wojskiem odemknął, z tamtych miescz wiadomoscz nie mogłabij bycz iakom zrozumiał asz na Kraków, bo Tureczkie zamki mijaćz nieprzeszpieczno. Umijsliłem tedij tegoż wyrostka i drugiego iakiego z niem wyprawicz do Pana Kataiego, żebij przij niem mieszkali, bo on teraz residuje ustawnie w Koszycach kastelik ten z kąd do mnie list pisał dwie mili jest od Koszycz. Powiedał mi też ten wyrostek że szłijszał iż Tatarowie zaganiali az ku Graczu. Woyska nieumie daćz sprawy jako wielkie są. Pana Stephana Batorego widział tesz tam przy panu Kataiem z dwojgiem dzieci powieda ucziekł z Siedmiogrodczkiej ziemi, Tamże przij niem powieda że do Pana Batorego przij szła wiadomoscz iszby brath iego Pan Baltazar iusz niemiał bycz żijwij, a o Bornemissę wszkazał do mnie Pan Kataij, że mu też kazano umrzecz. Listy te w Dobrostaniecb z drugiemi do mnie pisanemi porzucił cbłopiecz iakiś, które WM. swemu Miłosciwemu Panu possijlam. A z tem szłużby swe zaleczam w Mwą łaskę WM. Dat. z Słarzijsk 12 8br. 1594.

36.

Mój Miłosciwij Panie.— Wczora jadącz od WM. mego Msciwego Pana podkałem iednego z tijch którijch Pan Tworzijański do Hustu possyłał Rozniatowskiego nieiakiego, nie głupiego człowieka y wiadomego ięzijka, bo na Agrze czas niemałij służijł. Ten Rozniatowski listu żadnego nieprzyniósł powieda że Burkułab oczekavającz na dalszą ponowę, pissaćz niechcział. Ale ustnie wskazał zebijssmy iako i oni czynią nicz z ostróżnosczi nieopuszczali, bo wszytek tamten powiat iest ruszony y pogotowiu czekaiją przy Husczie. Wiadomośćz ta iest że Tatarowie Cziszę przeszedszij znowu obiegli ij taką ten Burkułab ma onich wiadomośćz, zebij albo na Hust albo na Mukacz chczieli przechodzićz ij za tem iest pogotowiu. Powiada tenże Rozniatowski zebij Sijnam Basza miał pozwolićz Czerowi dan wziąśćz z Debreczijnia, ij zeby tam gdziesczi pobliż miał byćz z Woijskiem Czar: A na kożdą godzinę Burkułab oczekował posłanczów, ij z Waradzijna i z Debreczijnia samego a za tem iakakolwiek bendzie wiadomośćz, mają WM. oznaijmićz, przez nasze ktorzy tam na tho czekaiją, przij Panu Chanskiem rozpijtijwałem tego Rozniatowskiego ij ustnie może WM. o tem zdaćz sprawę. Ztem szluzby swe zaleczam w Msciwą łaskę WM. Datę z Podhorodziecz 23 9br. 1594. Rozniatowski w Sobotę przeszła wyjachał z Hustu.

O odwrocie kozaków z Wołoszczyzny, o ich zachowaniu się na Ukrainie donosi Jakób Pretficz.

37.

Jassnie Wielmoznij.— Sluzby me powolne zalecam pilnie do Mscziwej łaski W. M. mego M. Pana. Za iaką słabą trwogą z łupem tym ktory w Wołoszech wzieło to swawolne łothrostwo ucziekało, rozumiem temu, że W. M. moi M. Pan wiadomosc mieć raczisz, teraz tam do Baru dzisz trzeci dzień wiechali, gdzie przyiechawszy nie tak się zachowali iako w lisczie swym pisali do J-go Mości Pana Halickiego, którego przepis W. M. memu M. Panu dzis u mnie w domu przepisanij posyłam. Bo skoro przyjechali do Baru, postanowiw szię we wszytkich trzech miasteczkach, to iest sam Loboda stanął w oparkanionym. miesczie Lackiem y s tym Chłopickim kędy y strzelby mieisczki y do tei strzelby swoiei pewnie dostatek maią. Na Czeremiskim miasteczku postanowieli Nalewaika z kilkąnaście seth koni na Ruskim miasteczku ktore iest pod zamkiem do dwóch tyssięcy ludzi stanęło. Dnia wczoraiszego koło czynieli, w ktorijm to postanowienie mieli czynić, zeby strozą swoię dobrą przijstawieli, aby i jeden człowiek z miasta nieubel y nieprzijbel bez wiadomossczi ich. Strasz konną wszedy kolo ssiebie postanowic maią mocno, sam w koło do maietnostek naszich Universali swoie maią rospisać abijzmij im tam zywnosść wszelaką posijlali ij iako mi dawał sprawę posłaniec moi zeby mieli u tego ktory został na zamku teraz od Pana Halickiego chcieli miec i upominali szie regestru proventów wszijtkich, którich slisze Constitucyi miedzy nimi Oriszowski a Chlopicki powodem ij ci ich knuią acz mi dano sprawę zebij tego Oriszowskiego niemialo w Barze bydź, zebij skoro podzieliwszy ssię tym łupem mial pod Winnicze odwrócić. Tam iaki iest strach, iako ludzie kendy mogą ucziekaią z domów swoich, wypisać tego WM. memu M. Panu niemoge, bo prawie sam oprócz tego ze na Miedzybozu tam Pana Sienawskiego kilka sług albo kilkanasczie są, a tom ia sam z kęsem słuzek swoich a Je. M. Pan Woiewoda Russki, Fulsztyn tesz takiesz. tedij tam wszendij pustki ze to swowolenstwo którego tam iusz się poczelo dnia dzisieiszego włoczić y pokazować niemało czo bęndą chcieli tedij tam owdzie mogą. robić, iakosz obawiam szię że bez tego niebendzie, bo niewiem ktobij im owdzie wstręt iaki mial uczynić i bacząc tesz to co ludzie tam czynią, tedij ia tesz dnia dzissiejszego małzonkę swą z owąd posylam do Trembowli, sam cobim tesz dali mial czynić prosze abissmi WM. moi M. Pan naukę dać raczel, gdisz radą owdzie niepomoze nic, mocą tesz niemasz skim odeprzeć, jeśli niebendzie ratunku miłego Boga, a obmyślenia K. J. M. a starania tesz W. M. mego M. Pana tedy połupiam boubozą nas wszistkich. Miałem tam tesz copię listów Chłopickiego y Lobodzine co pisał do J-go M. pana Halickiego, ale rozumiem temu ze Jego M. Pan Haliczki ieśli ich ieszcze nie posłał, tedy poszle W. M. memu M. Panu. Za przesłanie nowin tich od W. M. mego Mciwego Pana, W. M. memu M. Panu uniżenie dzienkuie y za-sługować tę miłosciwąm łaskę W. M. memu M. Panu bende, iednak obawam szie abij ci Tatarowie mieli issć teraz wiedząc o ludziach, bendą chcieli issć na wytrwaną, ażeby skoro lody staną ze i koniom ich tak szkodzić niebendzie y wszen-dy po ledziech snadni im przessc bendzie, iakosz o to Pana Boga prossim abi iusz albo tam albo sam szie urwały te trwogij azebij tesz tam w tich naszich trwogach mogl bydz iaki ratunek y obmyslenie W. M. mego M. Pana, któremu nic inszego pisać niemaiąc tilho słuzbe me uniżone powtore do łaski W. M. mego M. Pana pilnie zalecam. Dan w Szarawcze 25 Novembris Anno 1594. W. M. mego M. Pana powolny Sługa Jakub Prethwicz z Gawron Kasztelan Kamieniecki Starosta Trembowelski ręką swą.

We dwie godzinie po tim napisaniu tego listu przijszla mi wiadomosść iedna po drugi że to lotrostwo iusz przestało zapisować gospodij tam do Zynkowa dwie mili ode mnie, gdzie szie ich ia tesz iusz u sziebie spodziewam, iusz y żone i dzieci i wszitko z domu wvselam.

Marny dwa listy Żółkiewskiego z r. 1595: jeden do króla, drugi do Jana Zamoyskiego, a dołączamy list SASKI* jednego z najznakomitszych poruczników Nalewajki i Łobody.

38.

Naiassnieijszij Mscziwij Krolu Panie moij Mscziwij. — Skorom poslijszal ze Czar Krijmski ruszył się z Temesvaru niemal iednego czaszu doszła mię ij druga wiadomoscz że z Ordij szwieze woijsko Tatarskie wijszło. Za czem isz tam od gór mnieij się iusz beło trzeba obawacz, tu gdzie beła więthsza podoba nieprzespieczenstwa, poszedłem ku tey Ukraginie z woijskiem W. Kr. M. Czwarty dzień temu iako mi dano znacz isz Czar z woijski swemi do multańskieij ziemie przijszedł. Lecz izem beł w tamtę stronij dla dostawania wiadomosczi szługi swe possłał, oczekawałem na nich zebijm czo pewnego W. Kr. M. mogł oznajmicz Dnia dzissieyszego ieden szluga móij przijachał z Wołoch, przijniosł mi ten list od Hospodara ktory W. Kr. M. possijłam. Przijachał z szlugą moijem ij possłaniecz Hospodarski z tem credensem. Posselstwo ustne beło, proszącz żebijm go w nieprzespieczeństwie woijskiem W. Kr. M. ratował. Na czom mu krothki respons dał. Isz strzegącz wtargnienia od nieprzijaciela, z woijskiem W. Kr. M. przij graniczij stacz bęndę. Ale bez rozkazania W. Kr. M. za granicze Coronne woijska wijwodzicz niernogę. Prozbę jednak iego, ij nieprzespieczenstwo o ktorem mi daie znacz, ophiarowałem się doniescz do W. Kr. M. W Wołoszech w tijch. czassiech to się działo, Possłał beł Hospodar Hethmana swego Rozwan Aję z woijskiem dobijwacz Białogrodu, woijska tego iako mam sprawę belo do czternastu tyssięczij. Miasto wijpaliwszij poczęli beli do zamku strzelacz. Wtem przyszło woijsko Tatarskie 2 Ordy z Czarowiczem Gałgą. Odgromił zaraz Czarowicz woijsko Wołoskie od zamku, ij uczijnił w niem szkodę nie małą, uchodzili iednak taborem oganiaijącz się asz do Lopuszna gdzie beł sam Hospodar. Tatarowie przedssię urywaiącz ustawicznie nad niemi szli. naczirali, tak isz ij sam Hospodar mussiał uchodzicz y ustąpił do Jass. Woijsko wszythko Wołoskie rozbiegło się od niego, nie został iedno z tijssiączem piechotij Węgrow, a z siedmia set iezdij takze Węgrów, ij to iako mi sługa moij daie sprawę ij ten Hospodarski posłaniecz płochijch barzo ij ztrwozonych. Czi Tatarowie ziemię iego mieczem ij ogniem woijuią szługa moij oczijma ich widział, rączy koń beł mu ratunkiem ze się iem w ręcze niedostał. Mało tesz przed tem trzij tijssiącze Wołochow stracził Hospodar pod Smaijłem, Poszłał beł takze kilkauaśczie set człowieka dla strazeij granicze sweij, ale ij tijch w miesczie Reni wszijthkich Turczij pogromili, sam telko Opreij ktorij beł nad niemi starszem ze czterdziesta człowieka ucziekł. Taki status teraz iest spraw tamteij ziemie, Hospodar barzo ztrwozonij Bo isz potęznosczi sweij żadneij niema, a nadzieie próżne ktore sobie w pomoczach niepewnych pokładał pochijbiłij, ij ten posłaniecz iego tak powieda ze nie doczeka Czara, ale albo do Siedmigroczkieij ziemie gdzie iusz zone ij z rzeczami swemi wyslal, albo do panstw W. Kr. M. chcze uchodzicz. Czo ieslibij przijpadło, iako sie przecziwko niemi zachowacz, gdyz różne są w tem przijkładij, z iednemi łaskawieij, z drugiemi tesz pact przesztrzegaiącz surowieij się obchodzono, proszę tedij o naukę W. Kr. M. I w tem takze proszę o naukę W. Kr. M. Jeślibij Hospodarowi iako to teraz periclitatur albo czo humanitus accideret, albo żebij z ziemie uiachał, Choczin zamek mógłlibijm do tego przijscz, manili ossadzicz na W. Kr. M. bo mam do tego środki niektore, ze podobno mogłbijm tego dokazacz, Czo się daleij ponawiacz bęndzie, oznaijmiacz W. Kr. M. niezaniecham, Z tem nanizsze a wielne szluzbij swe zaleczam w Mwą łaskę W. Kr. M. Dat. z Skałij 15. Febr. 1595.

39.

Jassnie Wielmożny. — Stanowisko dla WM. naznaczijło się w Mogilniczij. Wies tho iest Kro: Jego Mczi trzymaią kilka slachcziczów, ij Pan Zarszijński Podstarosczi WM. Malborski ma też tam częscz swoię, Lepsza to iest wieś nisz Romanówka, ij dostatnieijsza dla sług WM. Zaczem się sposobią do obozu. Jutro da Pan Bóg tham WM. bęndę czekał, bo ij potrzebij iusz tam są przygotowane dla WM. mego Mscziwego Pana. Ztem słuzbij swe zaleczam w Mscziwą łaskę WMczi. Z Dołhego II. Jullij R-ku 1595. Liszty od Jego Mczi Pana Starostij Camienieczkiego possijłam WM. swemu Mscziwemu Panu.

40.

Mscziwij Panie Starostha Panie moij Mscziwij. — Raczi WM. moij Msciwij Pan pisacz stroni otpisu lijstu do Jego Mosczi Pana Hetmana Coronnego, barzdo bijch rad uczijnił na rozkazanie Jego M. Pana mego Mscziwego ij WM. Jeij zadanie popełnił ijako zijczliwij ij powolnij Sługa niźli Mscziwy Panie nie wiem czo mam pisacz do Jegomosczi. Zadnego pisania Jego Msczi Pana Hetmana Coronnego do siebie niemijiałem. A wszakże Ja Jego Msczi przesz pisanie wiadomosczią obesłacz nieomieszkał o wszystkiem powodzeniu nieprzijiaciela krzijza Swięthego. A czo WM. moij Mscziwy Pan do mnie pisacz raczij o Miziakowczij ij Ochmatniczkich poddanich stronij pobranija konij w podwode dali Bog czo podwod wrzytho straskiem kazano wróczicz podgardłem zaraz. A ijeżeliby kthórij swą wolą wziąwszy thakowemu niebroniono ij owszem skutkiem sprawiedliwości muszi bycz każdemu gdisz sławy nie uime: służeć możemij ij chczemy: raczi WM. wijanowacz moij Mscziwy Pan że zlostamij WM. posłanczów przeijąwszij konie pobrali, rozumiemy niebaczni ij.... nasz.

Takoweij każdi niehodzi się posłanich wdrodze bawicz. Uczinimy WM. w kolie sprawiedliwoscz Jaka się godzi ij therasz ktho czo swego pozna wraczamij wszistko cziije iesth. Sahajdaki czo bilij wziętij z końmij z Muziakowij od chłopow chczalij zabijcz kozaka konie onim pavraczano ij sahaijdakij ijnsze dwa tim thedy rzeczy saluydakicm uiednali kozaka za odiskowanie ij podarowali go. WM. inszą sprawę dawają. Dlia żiwnosczi Mscziwij Panie do Muziakowa posłaliśmy: unijzenie WM. proszim nieracz bronicz bo niebił ij w domu WM. nigdy chlieb zabroniony każdemu człowiekowi przijaczielskiemu. Prziczem szie mscziwieij łascze WM. mego Mscziwego Pana ze wszem Towarzystwem oddaijemij. Dath. w Pikowij

3 August R-ku Pańskiego 1595. W. Mezi mego Mscziwego Pana prziiaciel ij naniższij Sługa SASKO półkownik woijska Zaporoskiego i Thowarzijsz s. ręką.

Nareszcie pomiędzy Rpltą a kozakami wybuchło nieporozumienie i nastąpiło pierwsze starcie wstępnym bojem. Na czele polskiej siły zbrojnej stanął Stanisław Żółkiewski.

Rusinami dowodził Semery Nalewajko. W listach do Jana Zamoyskiego, Żółkiewski opisuje niektóre przejścia walki. Umieszczamy pod właściwemi datami kilka listów innych osób tok spraw objaśniających. Tu wypada umieścić list słynnego Michała ks. Siedmiogrodzkiego do Niżowców. Mógł on dojść podczas walki z Żółkiewskim. Można z niego widzieć co utrzymywało, co rozżarzało bitność tych młodocianych zastępów: prośby o pomoc które przychodziły prawie jednocześnie od Cesarza, od Multan, od Wołoch, od Siedmiogrodu. Z listu Jakóba Pretficza dowiadujemy się, że po Nalewajce i Saule objął dowództwo nad kozakami Krzysztof Nieczkowski.

41.

Jaśnie Wielmozny a Mczjwy Panie a Panie Hethmanie Koronnij. — Słuzby me nanisse pilnie do łaskij Wasej Panskyei Mczjwego Pana zaliczam. Czuiąnc o Nieprzijaczielu krziza Święthego thudzies thesz wszythkiej korony Polskjej użyłem w thym Xiążęczja Jego Mczj Pana swego aby mi dozwolił thowarzysthwa k sobie czo moc zebrać i sthawić się tham z nimi gdzieby thego czasz y potrzeba okazowała. Porozumiuwszij się thedi międzij sobą zaniechać thego niechcziałem abym osobie Waszeij Panskjei Mczj memu Mcziwemu Panu oznaimic nie miał yako Monarzi kthoregoszmij zwierchnoścy podleglejssymi szą. A isz z łasky miłego Pana Boga i thowarzysthwa niemało do kupy szię zebrało y ludzi takich kthórzy żijwoth ij czas swóij wszythek zwykli trawić na posługach wassej Panskjei Mczj nassego Mcywego Pana y wszythkiej R. Pospolithey rezelwowaliszmy się na tho abysmy oney sławy swei znowu dogonili. Prosę thedy wassej Panskiej Mszj mego Mczjwego Pana społecznie z thowarzisthwem swym a namnieiszemi sługami wassej P. M. nassego M. P. abysmy thym ochotnieisy byli thak zebrania thowarzisthwa więczei k sobie yako thesz wziąwszij wiadomość pewną gdziebysz nam W. P. M. raczył dozwolić potęznie się nieprzijaczielowj koronnemu oprzeć. Ać my umysłowi swemu miescze mamy naznaczone tilko waruiemy thego abyszmy zasz napothym od ludzi thych kthórzy nam sławy nassej zwykli uszczyrbiać w niwczym przemagabani nie byli. Przetho wszythko z radą a roskazanjem W. P. M. uczynić iesli nam Pan Bog wsechmogączy pomoc raczy chczemy a gdziebyszmy thesz żywnoscy do czasu słusnego dosięgać mieli W. P. Mcz z laskj swey Mczjwej ukazać nam rać. S thym i powthore słusby nanisze pilnie do lasky W. P. Mczy mego M. Pana zaliczam. Datum w Macyewiczach we czwarthek przed Przewodj Mensis Aprilis Anno Domini 1594. W. P. Mczj mego Mcziwego Pana a pana Nainissy Sługa Semerij Naliwajko* Zaporoskij Hetman.

42.

Wielmozny a Mściwy Panie a Panie nam zdawna Msciwij. — Nanissze słuzby nasze Msciweij łasce WM. naszego Msciwego Pana pilnie zalecamy. Pisać WM. nasz Msciwij Pan do nas powolnijch sług Jego Kro: Mci: Rzeczijpteij niemniey tesz ij WMci naszego Mo: Pana, napominając ij rozkazniać nam abijśmij na granice państwa W-o X-a Litewskiego niewchodzili ku Mozijru we włość Mozijrską y towarzyszów z woijska swego abijśmij niewsyłali, niepotrzebuiąc nas ku posłudze W-o X-a Litewskiego ij wszijstkieij Rieczijpliteij ukazuiąc pokoij ze wszistkich stron, od wszitkich nieprzijacioł tak Coronie Polskieij jako ij państwa WMci W-o X-a Litewskiego za co niech będzie panu Bogu chwała, za taki pokoij ludu chrzescianskiemu. Isz zmiękczył serce każdemu nieprzijiacielowi krzyza swiętego. Mij tedy Msciwy Panie, jeślichmij się udali tu w te kraje przyczyna temu jest isz każdemu to iest iawno z WMci naszijm Msciwych Panów takie bijło wzijwanie gteijtij, rozkazanie Jegomosci Pana Hetmana Coronnego i wszitkieij Rzeczij Ptey nam ku potrzebie Coronij Polskieij do Ziemie Wołoskieij, mijsmij będąć zwijczajów swijch dawnych nie będąc leniwij z wimowi posługi Króla Jego Mci ij WMci. naszych Msciwych Panów bijlismy gotowi. Teraz nasz Msciwij Panie uwiodszy nas wte czasy zimne niepogodne niepotrzebuiąc, a s Państwa Jego Kro: Mci wysijłają, to iesli nasza wina w tijm może każdy obaczyć z WMci naszijch Mciwych Panów, wte czasij naszij Msciwi Panowie, Pan Bog to wie gdziebyśmy się udać mieli. Atak pokornie a unizenie WMci swego Msciwego Pana prośimij, nieracz WM. nasz Msciwij Pan na nas zato obrazać. A chleba soli wtijm tu kraiu zabraniacz nieracz, gdijzechmij nie jest przeciwni zwierzchnosci Jego Król. Mci naszego Msciwego Pana, tudziesz ij roskazaniu WMci. I wiemij iako mamy poważać Mściwą łaskę WMci naszego Msciwego Pana. Strony tego człowieka swo-wolnego Naliwaijka, którij prawie przepomniawszy Bojaźń Bozą ij lekce uwazaiąc sobie wszitko na swiecie zebrawszy ku mijsli swej ludzi takze swowolnych, szkody zbytki w Coronie Polskieij czynił, o którijm mij nigdij nie wiemy i wiedziec nie chcemij. A ieslichmij iest w iakim domnimaniu ij w niełasce Krola Jego Mci i WMci wszijtkich naszijch Msciwych Panów, tedij mij przez inszego, tylko za samij chleb, zechmy go tu barzo niewielie ziedli. I powtóre pokornie prosimij swego Msciwego Pana nieracz WMcz nas powolnijch sług swijch będąc oicem ludu Rycerskiego a naszym Msciwym Panem z Msciwej łaski sweij opuszczać. A mij iako namnieijszij słudzy WMci swego Msciwego Pana w Msciwą łaskę WMci pilnie oddaiemij się w ktoreij prosimij abijsmij byli do konca chowani. Dan w Owruczijm Roku 96. Stycznia 11 d. WMczi naszego Msciwego Pana Nanizszij Słudzij Hrehorij Loboda starszy nad woijskiem Zaporożskim ij wszystko Rycerstwo Zaporoskie.

Czo się tycze cozakow Pan Haliczki przyszłał mi wiadomoscz od Brata swego pana Jana Gulskiego który przy roczie swey iest w Kijowskiej ziemi, iakoby Łoboda z swemi miał się bracz na Ukraginę ku Peryasławiu. A isz mi pissał Pan Haliczki y pan Starosta Braczławski ze się z tamtemi rotami ruszyli wedle rozkazania WM. w Wołyń, pissałem do nich iesslibij tho iusz pewnie beło izby kozaczy ku Perijasławiu, zeby y mi zatrzimalisię koło Krzemieńcza albo gdziekolwiek tam pobliż. Pissałem do Pana Haliczkiego skorobij się przijblizył ku Krzemienczu zeby mi o sobie oznaijmił chczącz zbiezecz do niego dla zrozumienia się czobij daleij czijnicz potrzeba. Tem czaszem aczeij.....tesz WM. bęndziesz miał naukę, czo za niedoscziem teij Commisij, Je-o Kr. M. czynicz rozkaze. Mnie niebendzie cięszko iachacz tam, y mam nadzieię bijle iedno beli żołnierze zapłaczeni, a zwłascza tesz piechota Kro: Je-o M. o czo prosze racz WM. sollicitowacz że to swawolenstwo powscziągnęłoby się. Omieszkanie zapłaty mogłoby uczijuicz myłkę niemałą. Jakosz nietylko Węgrowie, ale y z naszemi zołnierzmi trudnoscz iest niemała ze ich zapłata niedochodzi. Pan Poborcza Wołijnski pieniędzy niedaie, a temi tam pieniędzmi ktore u niego są, mogliby się obdzielicz zołnierze zeby ich sznadniey przijszło uzycz. Proszę racz WM. moy Mwij Pan napomniecz Pana Braczławskiego bo tam którys z Panów Siemaszków poborcza izby te pieniądze oddano. Teij noczy przijachał do mnie posłauiecz Hospodarski tusze o. temze pisze ku WM. Ilekrocz piszę do Pana Starosty Kamienieczkiego, z pilnosczią o czułoscz y gotowoscz sollicituię. Acz te wiadomosczi Hospodarskie to tak to owak. Jednak lepiey na tę stronę propendere a strzedz się. Dziwno mi ze Hospodar o tem niepisze czo mi szługa moy przijniossł z Węgier którij swiezo ztamtąd przijachał. Tho iest isz pan Woijewoda Siedmigrodzki iachał do Czeszarza, z niemałą assistentią. W Koszyczach na przyyazd iego bito z dział, za czem iednak w Wołoszech niewielkiegobym się gwałtu spodziewał, bo tez chijbij ze pretorianum militem iako ozdobnieyszych wziął dla pompy, a tem chłopstwem czo o niem Hospodar pisze niewiele nawoiuie.

Za czem iessli czo poczną nadzieia w Bogu ze niewskorayą. Zołnierzom Dworskiem przyniesiono teraz zapłatę. Ma tu dzis bijcz u mnie Pan Mikołay Daniłowicz, bendę mu mówił izby z bratem swem (ktoremu Pan Wojewoda poruczył) mowił izby tam gdzie niżey pomknął tijch zołnierzów Jakosz zdali się WM. list iaki do niego napisacz o tem tedijbym mu odessłał. Possłałern znowu do Węgier na wzwiedy, iessli tam ztąd iakich ludzi do Siedmiogrodzkiey ziemie niewijprawuią. Z tem szłuzby swe zaleczam w Mwą. łaskę WM. swego mwe-o Pana. Dat. z Starzijsk 4 Febr. 1596.

44.

Jassnie Wielmozny. — Od Je-o M. Pana Starosty Zmodzkiego y z wielu inych miescz taką mam o tera łotrze wiadomoscz, ze posłyszawszy isz się nan spossabiam, powrocził w stronę ku Ukrainie, na Korecz po za Ostrogu między Horynią a Słucz w gurę iako z coniectur dochodzę snaczbij się miał bracz ku Constantinowu. Postaram się, bęndzieli mozna, zebym go mogł zayscz za czem się złaczy z tamtemi drugie giemi. Piechoczie racz WM. rozkazacz zeby za mną poszpieszyli, w czem y ia do nich piszę. Do Je-o M. Pana Woyewody kyowskiego pissałem był w te słowa iako na copij. Na tenze sens do Ich M. Panów Woyewod Wołynskiego y podlaskiego y do Pana Braczlawskiego. Z Je-o Panem Wojewodą Braczlawskiem ustniem mowił, Porozumiewam się z ludźmi, ukazuię czo na tem nalezy. Lecz w tem wszystkiem oprocz samego zołnierza szłaba nadzieia, ktory znędzony, odarty, niezapłaczony ...... przyniosą ode dworu, bendzieli czo należącze do przychęczenia zołnieza proszę racz WM. moy Mwy. Pan niemieszkanie za mną odssyłacz. Podwodnych listów proszę racz mi tesz przyszłacz. Ztem służby swe zaleczam w Mwą laskę WM. Dan z Krzeniiencza 25 Febr. 1596.

45.

Jassnie Wielmozni. — O Naliewaiku iako y innich niktorich rzeczach sprawisz się W. M. z listu do J. Krolewskiej Moszci pissanego. Niepiszę nicz o trudziech, o niewczasach, ktorich zwlascza hoc anni tempore zaziło się dosicz. Wszistkiego tego iako ani kosztu ani zdrowia dla sluzbi J-go Królewskiej Moszci i Rzeczy Pospolitej sobie uiewazę. O to tilko proszę zebis W. M. staraniem swem racził się do tego przicziniez, izbim tak beł opatrzon iakobim w tei sluzbie, ktorim sie za rozkazaniem J-go Królewskiej Moszci podiął confuse niestanął. W czem nie tak idzie o ossobę moię iako daleko więczi o Rzecz Pospolitą, czego W. M. Panu baczneniu przekładacz niepotrzeba. Raczełes mi W. M. posłacz Uniwersali J. Kr. Moszci, iedne co słuzą do Comissij a Comissij samej niemasz, zaczem ij tech Uniwersałow nieinasz iako uzicz. Trzeba tei Comissij mianowania s kilku Comissarzow ktorzibi non obstante inszich absentia mieli facultatem exequowacz rozkazanie J-go K-skiej Moszci. Drugie zas Uniwersałi do obiwatelow górnich ziem Przemyzkieij, Lwowskiej, Haliczkiej o ruszenie sie przecziw tem ludziom swowolnem. Te tesz sic stantibus rebus mało potrzebne; pilniej beło do Kijowskiej, Wolhinskiej, Braczlawskiej ziemie obywatelow, do ktorich nicz niemasz. Beli trzi przi pierwszih ieszcze Uniweisaliech Ruskiem pismem, do Luczkiego, Krzemienieczkiego y Braczławskiego Urzędów odesłałem. Pozwi tesz ktore mi są posłane telko na te ossobi sluzą, czo się do Naliewaika wiązali, ktore bi zas quadrowali na Łobodzinę kupę zadnich niemasz. Trzebabi y tich pozwow, a Ruskiem pismem wedlug zweczaiow tei ziemie. Daliei acz przemisliwam o rozriwaniu tich liudzi swowolnich, alie czo wiedziec iako to poidzie: trzeba na nie moczi gotowej i potęznej bo takim spossobem tractati y rozriwanie ich sporzeibi szlo, oni nie wątpliwie iaki czi ktorem idzie o gardla, będa czucz o sobie zwlascza iezli postrzegą niepotęznoscz. Te dziesiecz Roth zolnierzow z ktoremim z razu za Naliewaikiem gonił konie sobie popsowali; drugiem tesz Rotam, chocz niewczas przisli goniącz za mną, tosz sie stało. Regestrzik ich ktore na ten czas przi mnie są W. M. posselam. I tichbi trzeba pieniędzmi ratowacz, zebi iako tako ryustunkow sobie poprawicz mogli, a swiezemi potrzebabi woiska possilicz. Jeslibi w Woloszech od Siedmigrodzkiej ziemie przespieczno belo (iakosz ledwie iest rzec podobna, zebi się tam czego nieprzespiecznego spodziewac trzeba. gdisz tesz cisz sami niebozęta będą podobno mieli co czinicz) dobrzebi y tamtem kazac do Kijowskiej ziemie nastąpicz ij iesli to będzie Jgo Kr-kiej Moszci zdalo proszę zebis W. M. na prost otem do J. M. Pana Starosti Kaniienieczkiego dał znacz. Widzę tego bidz potrzebę zebi się do Kijowskiej ziemie iako naiprędcej pospieszić, y Saule, o ktorem tak tu słichać ze w Propoijsku s Armatą ieszcze iest, poprzedzic ij tak ich rozerwac mogło; czolni y ziwnośc ktora sobie na Dniepr zgotowali in potestate miecz. Niewiem ze iesli temu będę mogł dosicz uczinicz: bo i them zołnierzom odpoczinącz, zebi sobie koni potrudzonich polieczic mogli i drugich co pozad są poczekacz potrzeba. Bes strzelbi przi woiszcze bardzo zlie: spossobiłem szeszcz falconetow i smigownic potrosze; do inszich kosztow, ktore się ustawicznie czinią mamij ten przidatek mimo prochi y inne potrzebi do tego naliezącze na placzą puskarzom, pomocnikom, furmanom wichodzi czokolwiek. Alie to iusz mnieisze rzeczi, daij tilko Panie Boze J. K. Moszci y RPtej w uprzątnieniu tei sweiwoli posluzicz. Jakosz niewątpię wtem ze to Pan bog zdarzi, telkosz potrzeba statecznego na to spossobienia. Xiąze Michał Wiszniowieczki isz ma maiętnosczi swe w Kijowskiej ziemi, przez slugi i poddane iego dostawania wiadomoszci o przedsięwzięcziu tich swowolnikow będzie tesz mogł bidz ieden spossob. Naparł się bel koniecznie na Sejm jachacz dlia sprawi ktorą ma z Panem Ripskiem o summę Rudobieleczką, którą sprawę do seimu J. K. Moszć zawieszic raczeł. Z wielką trudnościąm go utrzimal ij to asz tem spossobem zem obieczal do W. M. piszacz prosząc zebis W. M. do J. K. M. prziczinicz się raczel, izbi ta sprawa albo do drugiego seimu limitowaną beła; albo tesz więcz gdziebi to otrzimano bidz memoglo ku konczu seimu tego zwleczona, zebi mogł do niej sam obecnim przibidz. W czem ij sam do J. K. M. y do W. M. pissal. Pan Bistrup ma tesz tam sprawę iakasz. Proszę W. M. swego M. Pana zebi te sprawi mogli bidz zawieszone, izbi oni pod tem czasem potrzebneni od woiska nieodgadzali się. Pan Lepszeni prosięł mię zebim prozbę iego W. M. swemu M. Panu przipomniał de indigenatu. Więcz i Xiądz któri iest przi piechoczie Króla J. M. isz iako mi powiada raczeles mu W. M. obieczacz staraniem swem pomocz o beneficium iakie: prosiel mię zebim go wpissaniu swem do W. M. nie przeponnnał. Podwodnich listów dlia dawania znacz proszę zebis W. M. moy M. P. racził mi posłacz, Ładnego niemam. Z tem slużbi swe zalieczam mcziwei łasce W. M. swego M. Pana. Dat. z Ostołopowa 9 Martii 1596.

46.

Jaśnie wielmożni. — Kilka dni temu iakom w mczi swemu mczmu Panu oznaimił o wszistkiem czo sie tu z nami dzieie. Nalewaiko stanął beł na Sziniwodzie, stamtąd Kozaka poslal do Pana Starosti Bracławskiego o prziczinę prosząc zebim go w laskę prziiął, chczącz y tę kupę rospusczić, y armatę którą pobrał, tak z JEgo kro. mczi iako y innych zamków oddacz. Odkażałem mu ze krwie iego, ani tich czo zniem są niepragnę: Czo moze y stąd rozumiecz ze maiącz w ręku nie mało iego thowarzistwa niepastwie sie nad niemi. Tego tilko potrzebnie zebi tę kupę rospusczil, Chorągiew Maximilianowę, y armatę oddał. Czo gdi uczini obieczałem prziczinicz się za niem do JEgo Kro: Mczi zebi bel gardłem darowan. Ta skrucha nieposzla mu s cznoti, iako mam wiadomoszcz prziwiodli go do niej bunti druzini iego, mało go nie zabili kilka krocz; amaricuią. (?) nań, ze ich siła za swą złą sprawą potracził, wszistkich zgłodził y pieszich zostawił. Jakosz to pewna ze iem dokuczeło, y niewiele ich iusz zniem zostało rozbiegają się od niego ustawicznie. Nie tuszę iednak zebi ta skrucha iego miała bidz skuteczna. Bo iako W: Mcz raczis zrozumiecz s tego listu Młodeckiego Namiestnika Białoczerkiewskiego, scziele sobie Nalewajko y na drugą stronę. Jakosz credibilius, ze taki s takiem richley sobie będą wierzić, nizlibi sie miał dacz na łaskę JEgo Kro. Mczi będącz sobie conscius tak wielu zlich spraw. Acz tesz na drugą stronę, y Kozakom także nie uffa, y tego sie od nich obawa, zebi go obrawszi ze wszystkiego, gardłem iego sie nieiednali, bo mu tem zdawna grozili; lecz za kilka dni będę wiedział iako sie resolwowacz namisli, y iesli co będzie takowego nieomieszkam JEgo Kro. Mczi oznajmicz. Po Łobodi, ktori w Białeicerkwi bel, siałem z listem, w którem lisczie Naliewaika ostrzi, ich zaś gładzei spominałem y gdzebi się chczieli do blank.gif ¨łaski JEgo Kro. Mczi uciecz, a starodawnem spossobem na miesczach swich zicz JEgo Kro. Mczi śluzie, obieczuiącz iem prziczinę swą do JE-go Kro. Mczi. A isz ius wiadoraoszcz o pogromie ludzi Nalewaikowich y o tem czo sie zniem działo, bela u nich. Czern chczieli zabicz tego poslancza mowiącz zes na spiegi przijachal. Loboda przi Czerni gniewał się tesz wrzkomo, mowił nra, czi niemógł Hetman szlachczica iakiego znacznego do nas poślacz nie cziebie, iakobi rzekł ze łotra do łotrów possełam, bo ten Kozaczek czom go posselał nieossobisti. Potem iednak puszcził tego poslancza, y dał mu czerwoni złoti, odpissu iednak żadnego na moi list niedał. Ten poslaniecz moi, y spieg któri tam miedzi niemi w Białeicerkwi bel o posianiu Lobodzinem do Naliewaika, i ruszeniu się ich z Białeicerkwie ku Kijowu tosz powiadaią czo w tem Miodeczkiego liśczie. Tego telko dokładaią ze Czern chczieli koniecznie Białączerkiew splondrowacz y spalicz. Loboda s Saskiem i Szostakiem rozwiedli ze tego nieuczinili. O Saule przi którem iest armata Kozaków Zaporoskich, y ktori teras wszystkiem iest głową, taka tu iest wiadomoszcz zebi miał bidz w Bichowie, y snascz Ich Mcz. Panowie Litewsczi przemiśliwaią tesz o niem. Skorobim się ku Kijowu prziblizel, iezliby sie iescze w Xięstwie Litewskiem bawił, nie zaniecham sie zrozumiecz z Ich Mczij. Wyprawiłem naprzód w Kijowski krai, Kniazia Rożinskiego s kilkiem set człowieka, zebi za sławą nastąpienia woiska przibiwało tam tem ludziom postrachu, bo y z Białeicerkwie postrach ie wipędził. Napomniałem-Kniazia Rozinskiego zebi ostrożnie szedł a dalieko się od swoich nieodmikał, z dalieka gdiss mu to łaczno mozi przichodzić, przed sobą wiadomosczi sięgał. Jam umyślił kilka dni iescze w Pikowie koniom spraczowanem odpoecinącz, żeby żołnierze s konmi z wozami którich prętko bieząc po roznich miesczach, siła namiotali mogli sie zebrać: W tem tesz y o Naliewaiku wezmę wiadomość. Zaraz potem y sam ku Kyowu poidę. Ilie podobieństwem sprawować się mogę bidz kozakom w Pereasławiu. Jednak chodzbi tam szli, y o tem przeniysliacz będę, ze się y tam spokoiem niewispią. Dział także kul y prochów, ode Lwowa, ile teras kiedi drogi zle dosiągać s trudnoścrąbi przyślo. Kniaz Rozinski, iezli sie okaże potrzeba swoich kilkunastu dział, obieczał do ktorich powiada ze ma dostatki wszistkie. Będę latał iako mogącz, starającz sie iakobim mogł wedlie rozkazania JE-o Kro. Mczi w uprzątnieniu tego swowoleństwa slużić. Jakosz mam nadzieię ze się posluzić może, proszę telko w. mczi swego mczgo Pana zebim wedlie tego iakom iusz przedtem pisał opatrzon bel. Gdisz iezli zwłascza skupią się Saula z Lobodą, lekcze tego pokładacz prozno. Wirozumiałem s przepissu listu JEo Kro. Mczi do w. mczi pissanego, któris mi w. mcz raczel poślacz, ze JE-o Kro. Mcz nieraczi przipowiadacz słuzbi tem trzema Rotam. Kniazia Rozińskiego, Pana Bistrupowei, y Pana Sladkowskiego, pewienem ze obecznego w. mczi autoritas y persuazie ukażą JEo Kro. Mczi istius rei necessitatem: dlia niespełna czterech tysięczi Złotich, czo na te wszistkie Roti winidzie, niewielki może bidz ukitek skarbowi JE-o Kro. Mczi a na Kniaziu Rozińskim, któri tu majętności swe, sługi wiadome tich kraiów, przijaczieli w tem kraiu ma, czo do tei sprawi naliezeć może, łaczno w. mcz. rozumiecz raczis. Także y na Panie Bistrupie, bo y ten także ma tu swoie domicilium. Proszę tedi w. mczi, zebyś w. mcz raczel prosicz JEo Kro. Mczi, zeby te trzi Roti niemozeli bidz daliey, tedi chocz na tę iednę trzecią cwiercz w którą weszli, y iusz w niey służeli, y służą, racził przi służbie zachowacz. Na dalszi czas ieźli bi tak wielie Zołnierzów JEo Kro. Mcz niepotrzebował, tedibi iednak raczey komu innemu, niźli tem dwiema służbe wypowiedzieć. Tego teraz niespominam, iako rospuszczeniem tich roth przicziniłoby się towarzystwa Kozakom: iako Płoskiego y Czołhanskiego Roti uczinili, ze się do Nalewaika wmieszali. A y sam Płoski iako mam od więźniów sprawę, przestrogę dał Naliewaikowi o mnie; Zastalbim go bel w Labuniu prawie dobrze, bi bela nie Płoskiego przestroga. Jest tu miedzi Naliewaikowemi więźniami nieiaki Kamiensky od Pułtowska, Wisoczki pacholie w. mczi isz mu iest powinni, prosieł mię zebim go wipuścil. Iżem to włoził na JEo Kro Mcz y czekam informatij, czo z niemi JEo Kr. Mcz każe czinićz. Niernogłem Wisockiego tem gratifficować. Ma tam sam Wisocki proszicz w. m. za niem. Jakosz korbaczem mu dawszi correctią, bo młodziuchni, moglbi go pusczić, aczei sie poliepszej, ze będzie co dobrego zniego na potem. S Seymu przeszłego racził bel JEo Kro Mcz rozkazać listem swem, zebim executią Dekretów JE° Kro. Mczi przecziwko miesczanom Bracławskiem ferowanieh, kazal uczinićz. Zatem tedi zaiazdem, a za instantią obiwatelów tucznego kraiu liudzi slacheczkich, Woytha któri tich wszistkich buntów, i klothni dal prziczinę, z drugim także buntownikiem w Decreczie JEo Kro. Mczi mianowanem, którich sami miesczanie widali kazałem skaracz dlia przikladu. Ztem sluzbi me zalieczam mcziweij łasce w. mczi mego inczgo Pana. Dat, z Winicze 16 Marty 1596.

47.

JASSnie Wielmozny. — Nalewayko z ostatkiem swego towarzistwa którego iusz barzo mało przy niem zostało poszedł z polia przed głodem ku Korszuniu, jeszcze sie niewrócził posłaniecz Pana Starosty Braczławskiego, którego z iego posłanczy czo dla starania się mu o przeiednanie przijeżdzali poszełał alie credibilius iakom przedtem piszał, że z takiemisz rychley się zgodzi. Kozaczy znieśli się beli teraz do Kijowa, tamże y Szauła miał na szrodę przeszłą przybycz z Ostrza, Szaszką z półkiem ludzi wyszedł nazad z Kijowa, tuszę Kniazia Rożynskiego maiętnoscz pustoszyć, na Kamieniczy stanął w Piątek przeszły cztery mile od Pawołoczy, iako się domniemawain podno thego niewiedział że iusz żołnierze nastąpili do Pawołoczy. Jeśli się bliżey podstąpi mam nadzieię, że go bendzie gromił Kniaź Rożynski gdysz ma dobrą potęgę przy sobie, posłałem go tam beł naprzód z piączią seth koni y piechotą Króla Jego Mości zeby Kozakom w przestrachu niedacz wydychać, naijmał niespodziewanie przyszedszy siła thego hultaystwa y dał ich naścinać przez pięcdziesiąth. Ja do thego czasu oprócz tych czo w potrzebie legli zachowałem ręcze swe od ich krwie. Wolałbym alibij rzecz można putrida mimbra leczycz, niśli odczinać. Alie tesz y Kniaziu Rozynskiemu nie dziwować iako wszystkiey tamtei ziemi, tak oszobliwie iemu do żywego doieli. Acz beło trzeba trochę dłuzey spoczynąć koniom, chroinionych poleczicz ahe iż res non patitur moram, jutrosz wychodzę ku Kijowu. Kaiaziowi Rożyńskiemu rozkazałem zeby mię czekał w maietnosczi sweij gdzie iest y mieszczem samem prześpieczen. Zdiąwszy się ze wszytkim, ieśli się gdzie zastanowią póijdę do nich, ij iesli ich inaczey nie uzywę wedlie occazij iako się rzecz poda, gwałtem pokuszę. Jeśliby za progi poszli żołnierze po tamtei ziemi zwłaszcza po dobrach Jego Krolewskiej Mci do dalszei nauki Jego Królewskiej Moi rozlozyć myślę. Comiszarską iurisditią (do którei Comissij trzeba) fundowawszy. Z miast miasteczek wsi tak Jego Kro. Mi iako y slachezkich pytacz się o herstach bende y o stawienie ich, którem bendzie należało napomnę bo na Niz iesli poydą, wielie ich iscz niemoże, zostanie siła tey zwloczy Ukraginnej, lecz czoszkolwiek bendzie Jego Kro. Mci i W. M. swemu M-mu Panu oznaimić nie zaniecham. Do J-o Kro. Mczi isz nicz tak godnego niemasz niepiszę. Tho czoszkolwiek iest przez W. M. Jego Kro. Mcz. wiedzieć bendzie. Z tem słuzby swe zaleczam w Mą łaskę WM. mego M-o Pana. Z Pijkowa 24 Mar. 1596.

48.

Nam wielcze miłościwy Panowie Rozensczy. — Na wszem powolne sluzby nasze oddaiem w miłoscziwą łaskę WM. Isz temij czaszy iako nasz dosła wiadomoscz ysz szie WM. oburzeli wydziwić szie niemożemy skąd takowa niechęc y niełaska przeciwko nam sługom Szwym a ludzyom Ricerskim urosła że się WM. na nasz zbieracie. Aczkolwiek my...... szie sługami Je-o K. M. naszego Mczwego także y ...... Ządamy

w tym łaski WM. naszych Mcziwych Panów abysczie WM. mielij.... być przyczyną u Je-o Mczi Pana Hethmana Polnego takze u Ich Mcziow wszystkich. Niechayby mocz y silę szwą obrocilismy przeciwko nieprziiaczielowy krziża ś. a niżeli przeciwko nam sługom swem a ludziom Riczerskim wiedzieć raczeli żeśmy chczemij zawsze być pod regimentem Je-o K. Mczi naszego Miloscziwego Pana y bycz przigodnemij zawsze.....

W czem my tez doznawszy takiey chenczy y łaski przeciwko nam my tez z kazdey miary odsługowac sa poroamy (sic) radzij zostaniemy. S them słuzby nasze zaleczamy w Mcziwą łaskę WM. powtóre. W Kyowie 27 Marcij A. D. 1596. WM. moym myłosczywym panom wewszim ziczliwy i słuzycz gotowi Mathwiey Sawla Hethman i wsze Ryczerstbwo Zaporowskie.

Mczijwij Panie Chetmanie *. — Słuzbij me zalieczam pilnie w łaskę WM. niego Mwego Pana. Po napyszaniu listu dzijsieyszego odemnie z Białeyczerkwie, Przeor Kijowskij przyniosł mij list od Szawulki Etmana thych Kozaków przeczywnych, prziniosł tesz lijst y do WM. mego M. Pana od Szawulki Etmana ijch. Jako swoy list tak y list WM. mego MPana nalleżący zarasz odszyłam s kthórego wszystko WM. moy MPani zrozumiawszy baczę potrzebę abysz WM. do nasz przybijwaćz raczył do Bialleyczerkwie. Kxiąńcz Przeor ustnie my tho przyniósł od Szawulki Etmana ych in secretia umyślnie bardzo bendącz w trwodze na them szą: chczą wydacz Nalewayka kthóry chcze ym przyszyegę oddacz, y złączycz szyę z nymij, chcząncz bycz posłuszen. W thei sprawie wipisacz niemogę iako ych zatrzymywacz bendę według baczenia 8zwego, iako naylepiey bende mógł, służycz staracz się bende, tilko proszę abysz szię WM. pospieszycz raczył, gdysz potrzeba thego ukazuye. Copią listhu thego do nijch przy sobie zatrzymam, czo ukażę, a ieśli prędzy przed bythnosczyą WM. mego Mwego Pana wiadomoscz bende miał, nieomieszkam dacz znacz WM. memu Mwemu Panu. S thym powthore yak uaypilniey oddaye się w łaskę WM. mego M. Pana. Datu. w Byałeyczerkwy die 28 Marcij Ano. dni 96. WM. mego MPana życzliwi przyiaciel słuzycz gothow Kyrijk Rozynski własna Ręka.

50.

Móij łaskawij Panie Hetmanie Przijacielu Móij! — Źyczącz WMczi od Pana Boga przij dobrijm zdrowiu wszego dobrego wespół ze wszijskim ryczerstwem WM. woijszka Zaporozkiego, Thak Półkowniku setnikami I też wszistkim starszim i młodszim. Słyszącz Ja zdawna o tem iż WM. iako ludzie rijcersczij sławę dobrą na sobie nosicie od czasów dawnijch. Dawnom thego pragnął abijm z WMoscziami znaiomośćz wziął leczem woleij ij umijszłu swoijego do WM. oznaijmicz nie mógł bom posłańcza pewnego nie miał którijbij mi tho u WM. mógł sprawicz. Therasz do WM. czij umijślnie posyłam: I proszę WMcziey, abyszcie WM. nielitującz praczi swoieij, sami do nasz przijscz raczijli, A ija WMczio płaczą Pieniezną dam i sukna i pospołu z WMcziami siebie samego i zdrowia mego żałowacz niebędę, gdzie z sława moią i WMczieij wszistkich bedzie, i theż s pożijtkiem, Jeśli żeby tesz WM. - thego na pisanie ij na prozbę moię uczjniez niechcieli thedij oto WMcziey proszę abyscie WM. tijm nie bronili przyscz do mnie ktorij chęc miecz będą do ziemie moieij przyscz, ale rozumiem, to o WMsciach że WM. wszistki w obecz niebędziecie litowali pracy Swoieij do ziemie meij przyscz, a poganina thego, pomożecie mi WM. bijcz za krijż Swięthy ij za  krew krescijanską a ija tesz tę chęcz i łaskę WMcziom wszistkim powinien będę nagrodzićz i zadziaływacz, czo day Panie Boże abijch WMcziow wszistkich widział w ziemi swoieij wrijchle. Oczo proszę aby WM. tego żądania i pisania mego na strone nieodmiotali, o czem tesz WMcziom dadzą lepszą sprawę, ci słudzij moij o co proszę abij ijm WM. wewszystkim wiare dali. A zathijm łasce się WMczieij wszistkich w obecz zaleczam. Dan anno Dni 1596 Marca d..... Dominationis Vestris Amicus. Michael Princeps Transalpinae.

Niemem czi nieszczęscziu Moiemu czi nie łascze WMczieij prziczitacz mam bo i tak rok słałem do WMczieij posłańca przez którego słałem i nieczo upominku WMscziom. Niewiem jesli WM. oddano czili nie boście mi WM. nicz nie odpisali theraz bez listu swojego WM. posłańca moijego do mnie nie odprawuiczie. Pisan meseca Marta..... dnia....

51.

Jaśnie Wielmożny. — Przy lisciech Króla Jego Mości y WM. mego Mciwego Pana dotykaiących się tych Kozackich spraw przyniosł mi chłopiec móy dnia dzisieyszego przywiley Jego Kró: Mości, na Medykę y drugi na połowicę Turżynki, mam na zupełną Turzynkę prawo dożywotne y z żoną swą od Jego Kro: Mości. Dziękuię jednak uniżenie WM. swemu Mciwermi Panu że na takiem Miłosciwem baczeniu raczysz WM. móy Miłościwy Pan mieć sprawy moie. Pana Boga proszę żebym mógł thę łaskę zasłużyć WM. memu Mkosciwemu Panu. Tho pewna że póki żyw służyć bendę. Niewiem iako Pan Bóg zdarzy iesli zasługi moie w iakiey części bęndą mogły porównać łasce y dobrodzieystwu WM. Strony tutecznych spraw cokolwiek iest ponowy po odiachaniu Jego Mości. Pana Halickiego wypisałem do niego. Ukaże ten list WM. memu Miłosciwemu Panu y z niego wszytko raczysz WM. wyrozumieć. Tesz Mu gratyfikuiąc czynię tho żebyś WM. móy Miłościwy Pan przezen wiedzien raczył. Atoli jestem dobrei nadziei że się tho swawolenstwo rosproszy, szą barzo potrwożeni z kilku tych potrzeb które zawżdy z wielką ich szkodą Pan Bóg raczył zdarzać. Tak zniemi stoyę że broń w ręku ukazuję, w ostrożności się mam, receptura iednak do łaski Króla Jego Mości, którzy by się upokorzyli nie deneguię. Czem się ich mięsza y rozrywa. Ucziekaią ustawicznie siła od nich, słali o ratunek do tamtych którzy są zaprogi, ale niechcieli się tamci z niemi mięszać posłałem do nich z listem chwaląc iem tho że raczey na zwykłych mieiscach niźli we Włosci się bawią, y nadałem iem siła słów dobrych. Skoro by się co ponowiło w tych sprawach nie mieszkaiącz WM. swemu Miłościwemu Panu oznajmic nie zaniecham. Niesłyszeliśmy thu nic o udawaniu opacznem Wołoskich spraw aż teraz razem oportune się stało że tam iachał Pan Haliczki ktorego obeczne swiadecztwo o prawdzie bęndzie ważniejsze do confutowania tych mów plethliwych nizliby pismo iakie. Ztem służby swe zaleczam w Mą łaskę WM. mego Mwego Pana. Z. Białeiczerkwie 1596.

52.

Co się działo w tutecznych sprawach niedawnego czasu z Chodorkowa wypiszałem beł WM. Teraz quo in statu rzeczy szą Acz y z ustney powiesczi Jeo Mczi pana Haliczkiego bęndziesz WM. raczijł wyrozumiecz. Jednak chciałem y szam krotko WM. swemu Mcimu panu przez ten list oznaymicz. Knias Rożynski iako WM. raczysz wiedziecz stanął thu beł w Białeiczerkwi maiącz przy sobie pięczseth koni żołnierzów y piechotę. Króla Jeo Mci. Jam się brał iako naspieszniey żebym się zniem mógł złączycz. Na drogę y tak rozkiszłą gdym z Chodorkowa wij chodził napadł znowu okrutny sznieg tey zimy więtszy niebeł tak isz trudno beło za złą drogą pospieszycz. Bełem iusz we czterech milach od Białeiczerkwi kiedy Szaula złączywszy się z Nalewaykiem pod Białoczer-kiew ze wtorku przeszłego na Srzodę o północzu podeszli maiącz z sobą pod 7000 ludzi. Wiedział o mnie Knias Ro-żynski żem tak blisko beł. A chocz we Wtorek mało czo z południa miał wiescz że kozaczij ydą ku Białeiczerkwi, y chocz ich iusz na oko postrzeżono niedał mi nicz znacz. Asz z strony we Szrodę rano osłyszawszy się spieszyłem pod Białączerkiew. Od północzy mieli z niemi potrzebę ludzie nasze. Mogli beli w zamku przespiecznie dnia doczekać, bo thu iest zamek nienagorszy, u kozakom zwłascza gdzie beło takie presidium iakie Knias Rożynski z sobą miał, niedobyty. Jednak isz lekcze ich ważącz rady niemiał gotoweij w noczy niewiedzącz czo za ludzie w polie do nich, a oni do miasta inszą bramą weszli, gromilisz y pobili kozaków w poliu, tak isz ich pewnie do tysiącza zginęło y pothym do miasta się naszy wroczili, ale odniozszy też w sobie szkodę niemałą zwłascza w piechoczie którey zaraz przez pięczdziesiąth legło y drugich także niemało poraniono. Kozaczy poczuwszy o następowaniu woiska ruszyli się zarazem nazad ku Trypolu w drogę. Jusz beli w puł milu dobrym kiedym przyszedł pod Białączerkiew. Tam zdało się wszytkim żeby zaraz za niemi iscz. Doslichmy ich w mili od Białeiczerkwie, szli spieszywszy się w Taborze w pięcz rzędów puscziwszy wozy y kolaszy. Dział mieli kilkadwadziesczia. Godzin ze trzy czoszmy tak na się patrzyli pomału postępuiącz bom oczekawał ludzi ktorzy beli pozad. Pothym gdy się iusz nachyliło ku wieczoru ucziekli od nich wszród polia dway, a ieden czo służył z dzieczinstwa niebosczikowi panu Podkomorzemu. Czi mi dali sprawę że trwoga między niemi. A isz iusz y niegodziło się naweth inaczey iedno sczęsczia pokuszicz. Sprawiwszy ludzie przijpuscziłem do nich ij na czoło y w tył y z bokow razem. Nie beł żaden który by niebeł dobrey nadzieie bo y do miey-scza prawie dobrego wytrzymałem iem beł, ochotnie się ludzie na nich podkali. Strzelba z łaski bozey zgoła nicz albo mało czo uczijniła szkody. Wrącz beła bithwa w Taborze.

Rozerwać ich iednak chocz wielkie beły do thego podobienstwa Pan Bog niesządził. Pobitocz ich do zabitey smierczi iako y szami mówią że nigdy przedtem taka się w nich szkoda niestala iako w tych potrzebach. Szaule utrącono łokiecz z działka, Szasko zabith y innych znacznych między niemi siła pobitych. Ale i nam nie bezekrwie stanęła ta burda. Zabith pan Wiernek Rothmistrz w taborze koń z niem przez kolaszę szwankował, y thowarzyszow w niektórych rotach y pacholików naszych trupów na placzu legło 32. Kozaczy zaraz na mieyscze Sauline obrali sobie Hethmanem Nalewayka który tesz ranion poszli na czałą nocz do Trypola. A myszmy stanęli noczować tamże gdzie beła potrzeba. A dziś przyszliśmy tu do Białeiczerkwie. Noczy barzo mroźne y ludziom y koniom czynią wielki niewczas, czo iest wielkim ad rem gerendam impedimentem. By Pan Bog dał żeby się ocziepliło zatem tesz posiłki nadstąpią. Piszałem y do parni Starosty Kamienieczkiego iesliby w Wołoszech beły res secures (iako Hospodar do mnie pisze y teraz tu z temże od niego przyachał Philupowski) żeby y z tamtemi ludźmi a zwłascza z piechotą thu nadstąpił. Bęndę intentus na wszelakie occasie. Pana Boga proszącz mam nadzieię że niedługosz albo iem przijdzie czadz położycz albo na pustynie gdzie od głodu pozdychaią albo iako głos pusczaią do Moskwy pierzchać. Tho pewna ze thu wielka iest trudnoscz tey sprawy wszytka Ukragina zkozaczała zdradziecz szpiegów pełno. Trzeba zaijste gruntownie o tey Ukraginie radzicz. Bo choczbij się iako mam nadzieię teraz themu zabieżało ieśli się tho Seymową iaką szurową uchwałą a położeniem thu do iakiego czasu żołnierza nieobwarnie znowu tha gadzina ożywie. Do Króla Je Mczi piszę releruiącz się na ustną mowę Je Mci Pana Haliczkiego. Miałem thu pomocz wielką ij podporę z Je-o Mci. Lecz isz na tem należy Rtei aby Je Królewska Mcz wiedział z iakich zrzódeł tha swawola pochodzi nielża beło iedno go w tem użycz żeby iako wiadomy y oczywisty wszytkiego świadek iachał y Je Kro. Mci y stanom przełożył czo sobie mogą po tey sweywoli obieczowacz, iesliby nie beła zahamowana. Jeśliby w czem potrzebował łaski WM. proszę WM. swego Mciwego pana żebyś WM. raczył się mu chętnie y Miłościwie stawicz. Inszego na tenczas nicz niemam telko służby swe zaleczam w Mwą łaskę WM. mego M-o Pana. Z Białeiczerkwie 4 April 1596.

53.

Jasnie Wielmożnij. — Pan Zmudzki w potrzebie oneij na Czoczorze ranion beł od Tatarow pothem nieborak wszijtkę chudobę szwą czokolwiek miał na lekarstwach szsterał tak isz teraz niema się do czego rzuczycz. Proszę WM. swego Mciwego Pana zebijs się WM. raczijł przyczijnicz za niem iżby poratowanie iakiekolwiek mógł miecz gdijsz wszijtko czokolwiek miał na lekarstwa nałozijł, a przed się y teraz na zdrowiu nie wskorał. Nawątpię nicz isz WM. móy Mciwij Pan bęndziesz mu racził w tem łaskę swą pokazać. Z tem słuzbij swe zaleczam w Mwą łaskę WM. mego Mgo Pana. Z Białeyczerkwie 5 April. 1596.

54.

Jasnie Wielmożny. — Słysząc ze się thu iescze po thę stronę Dniepra kozakow czos zabawiało posłałem beł kilka koni ku Dnieprowi. Natraphili czi naszij ludzie na Krępskiego połk, ktory w Kaniowie beł bez wiesczi przyszli, iednych pobili drudzy w Dnieprze ucziekaiącz potonęli. Zginęło ich wszytkich do połtoruseth człowieka, z naszych ludzi żaden nie zginął. W Pereasławiu szą ci ludzie swowolni y w niemałem zgromadzeniu, czynią często rady ij dzis miała tam bijcz rada między niemi. Rozmaytych głoszow, niemało ich iest czo wołaią na tho zeby do Czara iscz dacz się na łaskę iego, a panstwa Coronne z Tatarij woiowacz. Drudzy zas mowią zeby w Pereasławiu bronicz się do upadu. Jest ij tijch siła czo się chczą w pokorę udacz. Dobrzeby ich nagrzac zrazu, aleby potrzeba więtszei potęgi a zwłascza piechoty. Więcz obijcitur nie mała trudnoscz w przeiscziu przez Dniepr. Jeśliby woijsko Wielkiego X-a Łitthewskiego (o czemech do Je-o Mci pana Podkomorzego Troczkiego piszał) nastąmpiło tamtą stroną Dniepru, tedyby tha trudnoscz podniesiona beła, lecz tuszę ze i głod szam zwoiuie ich tham, bo takowei wielkosczi z żonami z dziecmi Preasłów a Alexandrów niemoże długo wytrzijmac, thego się obawać trzeba, żeby po za Dnieprzu niebrali się znowu ku Białey Rusi, y przeto dobrzeby żeby. Je-o Mcz. Pan Podkomorzi Troczki z tamtemi liudzmi nadcziągnął, żebyszmy ich tu mogli zabawicz y rozproszycz bo gonicz tam za niemi, rzecz wielkiei pracze. Xziązęcia Wisniowieczkiego sprawę iterum atque iterum WM. swemu Mciwemu Panu zalcezam. Proszę żebyś WM. móy Mciwy Pan raczył się przyczynicz staraniem swem, iżby mogła bycz do drugiego Seimu limitowana. Odpusczicz go pod takiem czasem kiedy bijch rad z iednego uczynił dwoch, a ij szam widzę iest thego baczenia, że niewięczei sobie wazy prywatę swoię chocz mu na niey niemało należy, niźli służbę Jego Kro. Mci. Zaczem tha dyskreczia iego them więthszego względu godna. Z tem służby swe zaleczam w Mwą łaskę WMZ Białeicerkwie. 16 April 1596.

55.

Panye Nicczkowskij Panowie Moloyczy*. Zdrowiay wszego dobrego od P. Boga wam zicze. Oznaymuie wam żeszcze yuz są przyęci do łasky Je-go Królewskieij Mczy yakom kilka krocz do wasz y ubespieczaiąc was łaską Krola Jego Mczy ktorey możecie byc pewny tilko żebysezie się też tak zachowali yako się przedtym przodkowie waszy zachowywalij y wy samy. Jakos widzę y teras o czem daie znać Królowy Je-goMsczy że syę prystoynie zacliowuyeczie. A yakom pisał do was o więznya abysozie się starali aby Jeg-o Kr. M. wiadomosc czo nairychley myał postrzgaiąc tego nieprziacziela koronnego Cara Prekopskiego. Gdysz yeslibysczie yusz potem przyszli (sic) wieznya gdyby w ziemie Krola J-go M. wsedł albo yą przeszedł tedyby to yus niewczas beło. Jeśliby yakosczie mogli miec wiadomoscz tedy pisze do Pana Podstaroscziego Gerkaskiego aby wam podwody zarazem dawano y pod posłanze y pod wasze y pod więznye A yakom pisał yesli się chczecie starać tego przysliezie dwu towarzyszów którzy poiadą do Kr. Jgo M. ycdnayąc ya wam łaskę Jgo Kr. Mosczi gdysz się ya za wamij ludzmy cnotliwemy będę chcział przycziniac ktorzysczie się niesprzeczywiali Kr. J-go M. y tych przysziłayczie do mie jako nairychley, a ya to wam ziednam u Krola J-go Mosczi że mi napotem będziecie dziekowacz, że was wsistkye pomyłuye yako ludzi ryczerskie. A isz wiem że tam łuk towarzysza naszego u Sachna proszę niechay mi go nazyczy a ya mu go zapłaczę y tym towarzyszom pieniądze dam. A strony tego Turczynka y tych dziewczątek prosze zachowayczie się my w tem y Krolowey Jey Mosczy ktoroy ie oddam także y wielbładów ze dwu yesli maczie. Pewienem tego ze się bedzieczie chczieli mi się wtem zachowacz a ya tak się w to wdam że na radę y prziczinę mą, tedy Kr. Jg-o M. przymie wasz w łaskę swą y na potem będzieczie mj dziękowac. Steni się oddaye przyazny waszey. Dan w Kyowie 10 July A. D. 1596. Wszego dobra ziczliwy prziiaciel Jakub Pretficz z Gawron Castelan Camienieczky Trembowielsky starosta Ręką własną.

Napiszcie tez list do JM. Hetmana Coronnego y polnego o przicziuę Kasper niech się nyc nieboy ya go na szię biorę y ślubuyę.

56.

Jassnie Wielmożny. — Raczijłes mi W. M. moy Miłościwij Pan przij liszcie swem possłacz list Hospodara Wołoskiego w którem daie znacz o woysku Tatarskiem. Według rozkazania W. M. mego miłościwego Pana poszpieszę się do obozu, y upewniam w tem W. M. mego miłościwego Pana że nieomieszkam przybycz, bo mam ij possłancze y konie dla siebie rozssadzone, ze za namnieijszą. ponową przybęndę za kilkanaszeie godzin. Ztąd mussiałem zhiezecz trochę do zony która mi dała znacz o niespossobnem zdrowiu swoiem. Ale tesz ij blizey mi bęndzie z tamtąd do obozu, y iestem tak expeditus ze niemam przy sobie iedno dwoije chłopiąt dla pręthszego posspiechu. Acz bij to beło mogło bycz, radbym doczekał Electij podkomorskiej ktora, bęndzie. 26 tego miessiącza we Lwowie, ale iusz maiores niotus expellunt minores, odbiezę Electij. Z tem sluzby swe zaleczam w miłościwą łaskę W. M. mego miłosciwego Pana. Dat z Brodów 18 Septembra 1596.

Listy z r. 1597 podają wiadomość względem zapłaty wojsku i porozumienia się z Niżowcami.

57.

Jaśsnie Wielmoznij. — Oznaimiłem tho WM. swemu Mcziwemu Panu ze żołnierze na piątek to iest na iutrzeijszij dzień maią się ziechaćz pod Błozew. Zaczem Panu Danilowiczowi radziłem żebij tam iuchał, y ia tamże iadę z PP. Rothmistrzanii którijcL tu kupa ze mną ij do drugich do Lwowa napissałeni taki uniwesał. Tho mi się zdało za rzecz napotrzebnieiszą zebij poblicowacz ossławicz że pieniądze są wszijthkie spełna. Bo zatem upadnie sercze buntownikom a inszij tesż uwiedzieni za tem gdij o zupełneij zapiaezie słijszecz bęndą, tem łaczuieij dadzą się rectificowacz ij przeto o tijm niedostathku ani z Rothmisthrzami ani z niskiem nieconviucuiem. Sami trzeij z Panem Daniłowiczem a z Panem starostą Kamienieczkiem mamij to międzij sobą. Asz rzeczij ukoiwszij dopiro z Rotliniisthrzami przij braniu pieniędzy ij to pryvatim ossobno z kożdem tractowaćz się bendzie wiele któ-rij może poczekaćz. Bo gdij bij teraz się z niemi traktowało znaczijłbij się niedostatek, i za tem do zamieszania droga. Nie mogę tedij nicz resolute pisząc WM. swemu Mcziwemu Panu wiele z poczekania Rothraisthrzów może nam pieniędzij przijbijcz. Mamij teraz wszijthkich pieniędzij pewnijch z temi czo od P. Pstrokońskiego ij od P. Czethncra wszijtlikich 175, 000 fl. Niedostaie do zupełnej zapłatij piączidziessiąt tissięczij. Na teu defect tho iusz bęudzie, tho czo się bęndzie mogło za poczekaniem Rothmistrzów otrzijmjićz. Druga czo się tijcze Pana Woijewodij Sandomierskiego iużem ia przedtem porozumiewał się z mem w teij mierze i wiem że czyni staranie niewiem nic resolute iako wiele bendzie mogło bijćz z lego starania ij teraz za przijaclianiein Pana Kraijczego znowu posłałem do niego. Trzeczia nadzieia na Panie Podkomorziną ale ta niebarzo pewna, zrozumiewałem potrosze, ale wzdryga się barzo na to pożyczenie, posijłam do nieij żonę dzisz zaraz, iutro mogę, noczą wiedziecz bendzieli się mogło czo u nieij otrzymaćz. Na Wijszla albo insze iakie spossobij ia tu żadnej nadzieie nie mam, bo się iusz pokuszało z różnijch miar. Na te nadzieie spomniaue kładąćz 3O, 000 niedostuje iescze kilku dwudziestu o których trzebaby się pilnie zakręczicz. A przed żołnierzuii liiez niespomiiiaćz. Są tu rodzeui Braczia Pana starosty Kaniieuieczkiego y teru niepowiadamy. A iuthro zgoła tak po prostu chczemij z żołnierzi postąpicz że są pieniądze zupełne iedzczie do Lwowa tain na zwykłem miesezu bęndzieni ie wam dawaćz a wij nas zaraz u kssiąg kwituijczie ij na tem stanąwszy liczeniem czas się może wlecz a tem czasem staracz się o tho czego niedostaie. Do Cha.. borskiego posłałem list WM. ij swóij napissałem na tęż sententia iako ten uniwersał do Rothinistrzów. Daleij czo się bęndzie działo teijże godzinij nieomieszkam WM. swemu Mcziwemu Panu dawaćz znacz. Z tem słuzbij swe zaleczam w Mcziwą łaskę WM. Dat. z Gródka 17 Julij 1597.

Them czo Król Jego M raczij spoininacz w lisczie do WM. pissanem o niedossadzeniu pocztów nicz nieprzij bęndzie ij szkoda tego mowowacz zupełne bijłij wszijtkkicli rotij iediiobij się próżno rzeczy irritowałij. Pieniędzij ruszać ze Lwowa niezda się przij tem chczemij stanącz żebij ie we Lwowie podług obijczaiu brali.

58.

Jasznie Wielmożny. — Kaczijsz W. M. moy Mciwij Pan rozkazowac żebym W. M. oznaijmił zdanie swe około listu do Miżowczow piszanego. Z niektórych consideraty rozumiałbym potrzebną, bycz poprawę, zwłascza wtem puukczie gdzie się ich pyta o pokazanie pewnośczi zachowania szię ich takiego, iakiego J. Kro: M: y llpta po nich potrzebuje. Thę pewnoscz niewiem iako oni pokazać mogą, ktora podno raczeij z podania J. Kro: M. ij Rptej miałaby pochodzicz, bij zaś thego pytania iako chłopstwo grube w żarth sobie nie obraczali ij niewzdrzasznęli się, więcz odrażać ich ij inwidia, sobie bez przijczyuy czijnicz zwłascza ze ij tijch czaszu przypadłeij Rptej potrzeby mógłby przedsię zażycz. A gdy się ich tak dure bęndzie tractowalo obuwam się żeby tego W. M. nou imputareut. Poduoby doszycz tak zniemi stanącz wedle teij terminatij. Zatrzymałem tedy ij posłancza ich ij list od W. M. piszany do dalszego oznaimienia W. M. Ztem służby swe zaleczain w mciwą łaskę. W. M. mego lnciwego Pana. Z Starzisk 21 Novembr. 1597.

0 stanie rzeczy na Niżu, o niesnaskach tam pomiędzy wodzami dowiadujemy się z dwóch listów: jeden jest od ks. Cyryaka Róźyńskiego do Jana Potockiego Starosty kamienieckiego, drugi od jednego z hetmanów chwilowo trzymających władzę, Tychona Baybuzy do Stanisława Żółkiewskiego. Okoliczności i imiona wspomniane Miotły, Tychona Baybuzy, Połousa nie są znane ani małorosyjskim ani polskim historykom.

59.

Mscziwij Panie Stharosta Kamienicekij*. — Służby moie zdawna zwykłe do M. łaski WM. m. M. Pana pilnie zalicczani i td.... Raczijł WM. pisacz do mnie abym WM. oznaijmijł o kozakach thedij WM. oznaijmuie ze sam do mnie kozaków kijlka ij z Zapojoża przyihalij i uskarzaią się na thych zdraijez ktborzy tbu bijlij na włosczij ij z Miothła, ze się bijlij od nych odłączyły i nieszlij z ujmij na włosc thedij onij wzyąwszy na nijcli waz (tak) zatho ij dalij ijm bytbwe czo ijch częsc pobylij do kilkuscth i thego zdraycze Miothłę zabylij i Gędroijczja poijmalj żywego proszą o radę iako by im tluj swij wolij uiącz moglij thak thesz proszą żeby im Król Je-o M. z ramieuya swego Hothmana przjdacz raczył tbak thesz zebij ij the armatbe dzyała i Hakownycze kthoiych iesth przez stho abo i więczij zebij moglij sthamthą ! ij z Zapoiożi wijprowadzicz bo tbak powiadają gdy tha amiatha tham za porohami nasthała thedij więczij swowoliensthwa się uanmożyło. wszak że bez wiadomosczij WM. ij d'iniasth K. Je-o M. onych niechczą, pnsczijcz a onij thesz im the drogij zalieglij że zadni sthathkij ij ziwnosczij do nych nieidzie a thak lepieij ze się saniij z sobą pirwij poie dzą thedij na pothijm może się liepsza posługa dzijacz K. Je-o M. i Rzeczypospolythij. Jakoszem pirwij pisał przez sługę swego uskarzaiącz się na thowarzisthwo rothij Jego M. Pana Tharnowskiego kthorzij mj szkodę barzo wielką uczyniły, poddanych moijch na smiercz pozabijiali a thak i theraz WAL me-o M. P. pilnye proszę racz WM. komu ufaiącz i wiarę daiącz thu przisłacz że się od tliycb liudzj obczych wia-domosez weźmie s czego tho urosło i then mord niewynnij poddanych moijch zaczym przyszed czo ia nycz mewąthpię ze tho WM. dlia mnie nawszetn powolnego słuzebyka i przjiaciela swego wszjsthko uczjnjcz będzesz raczjł. A zathym się ij powthorze z słuzbamij moijmj do M. łaskj WM. mego M-o Pana pilnye zalieczaiu. Dan s Koteluj d. 3 Novembr. a. 1598. WM. me-o M. Pana na wszem powolnij przyiaczył i słuzijcz Rad Kijrik Ruzjuskij własną, ręką.

60.

Wielmozuij a nam M. Panie Hetmanie Panie a panie nasz Mciwy*. — Nanizsze słuzbij nasze do M. laskij WM. naszego M-o Pana pilnie zaliecami. Oznaimniemy WM. naszemu M-u Panu o powodzeniu tuteyszego kraiu naszego Nizowego Zaporozskiego: ij pogranicznego Tatarskiego. A to napierwsza iż iesteśmij Woiskiem naszym pod bokiem nieprzyacielskijm. Strzegąc zdawna zwijkłey powinności sweij. Aby służba nasza Jego K. M. ij rzeczypospoliteij była po przewozach Dnieprowych: aby nieprzijaciel krzyża świętego: małą y wielką kupą do ziemie Jego K. M. niewtargnął: ij spilnością się o to staramy: abyśmy wiadomość mieli z Ordy. Tedij chodzihśmi na polie krimskie pod samo miasto Perekop: na uroczijscze Teren orijsze, mca. nowembra 9 dnia: tamże za pomocą Boga wszechmogącego a za szczęsciem Jego K. M. ij W, M. naszego Mo Pana: otarij ij wlusij gromiliśmy: y więźniów dostaliśmy: którzy powiadaią ze Car ijch na Madżarech barzo gromiouij: y co naznacznieyszijch murz szyła pobito: Samego Cara otruto: A tak w ordzie po tym nieszczęsnym przypadku swym okrutnie żałuią. Co dlia; lieprzego znaku posyłamij ij więźnia przez towarzysze nasze do W. M. naszego M-o Pana który przed W. M. ustnie o wszystkim sprawę da co się dzieie w ordzie: jako ona teraz iest pusta i bez liudna: a co się tycze zessury dawnieij do W. M. naszego M° Pana więznie nieposłali: a to dlia tijch przijezijn ijz przeszłego liata, gdyssmi wiedzieli o wyiściu Cara Krijmskiego do Węgier: po czuwając się mij wtijm ześśmy liud Rycerskij: niechcąc na iednym miestcu lieżeć: iako mogąc staraiąc się: abij woiskiem naszym: oneinu nieprzijiacieliowi: gdzie w ciasnym miestcu drogę zaśśli ij tam go gromili: dlia przysługi u Jego K. M. y  RPtey: i zezwolimszy się na to iednostainie wszyscy: a nawięcey Atamany: wygrzebliśiny byli na włość zaimuiąc miast Jego K. M. Szlissiuy bez czynienia krzywd y sskod miedzy sobą to utwierdziwszy aby krywda niebyła czyniona: a gdy to niektorzij towarysze nassy obaczyli: zessmy się skromnie zachowali: a im swey woley niedopusczali: od woiska naszego po ucziekali: a po ucziekawszy, na Dniepr: na kosz nasz zostawiony przyszedszy: obebrawszy między sobą starszym Połousa: Czołna nasze, Borośśna naszę: Kaznę naszą od Kniazia Wielkiego nam daną pobrali ij poszarpali: poczyniwszy nam sskody: pułkiem swym na morę poszli: y tam miasteczko tnrskie wzięli: a my gdijśśmy Cara y woiska Jego doścignąć nie mogli: wrociliśśmy śsię od Dniestra: Upatruiąc wto aby pokoiu RPtey nienarussycz: y posła Jego K. M. w ohijdę u Cesara Tureczkiego niewwiedli: Znowu na swe zwykłe miestca wrócilissmy śsię: A gdyszmy na koszu sswijm ostawionijm widzieli wszytko poszarpano: obrassyliśmij się na tijch ktorzij woisko nasze zdradzaią: y pod nieprzyiacieliem wydawaią do kilku Buntowników prawie głównych iaka ij za dawnych czasów na włosc buntowali, a same się kryli; tych karalisśmy. a iuszy poucziekali: a poucziekawszy złączyli się s Połousem przeciwku nas: a iakośśmy wyszey poniienili: dlia czegośmy do W. M. naszego m°-o Pana zwiadomością nie słali: Jakoż przyszedszy zaraz według zwykłoscij swey: posłaliśsmy z woiska naszego Towarysza naszego: jasawuła Skatozuba przj nim Sto y Dwadzieścia człowieka, konno na niz ku Burhunu: abij stamtąd mogli ięzyka tatarskiego. dostać — gdy ssię Połous o tym dowiedział: tych towarzyszów naszijch napełniwszy się złego umysłu ij złeij woley swey napadszy na nie wnocy rozboiskiem obyczaiem: okrutnie pobili y pomordowali: prawie tyranskijm obyczaiem: nieogliądaiąc się na powinnosć Chreścianską: ani na towarijską, między ktoremij było ućsciwych szliachciców do kilkudziesiąt człowieka prawie znacznych: y tych pozabiiali: także y posłascow naszych: y straz naszą ktora po przewozach strzegła pobrawszy pościnali. Po tijm z oną kupą swą Połous szedł w wierzch Dniepra: A wyszedszy w wierzch Dniepra, Towarystwo nasze które szło ze włości: z borosznem do nas niedopusczaiąc, iednych ścinali a drugich więzieniem karali: a innym Boroszna odyimowali: owa wszijstko nam złość ij do tego czasu wyrządzaią. Powtóre kaznę naszą nam od wielkiego kniazia posłaną na drodze rozbili y odięli: a do nas żadnego Człowieka niedopuścili: w czijm nam krzywda bardzo wielka dzieie się, a do tego nas tam udawają na włósc ijuaczey. Tak rozumiemy yż W. M. nasz M. Pan o tym raczysz wiedziec iak nas niesłusznie opisują: liud Rycerski niewinnij. Bo onij y dawno to zasłuzijli: tak iako inszych karano byli oni tijm pomocznikami. Jako Nalewaikowi y inszijm: Jakoz bogu y liudziom dawno iest winien Połous, y to W. M. nasz M. Pan raczysz wiedzieć: Jako od Lobody odstąpiwszij, w wierzch Dniepra poszedł tamże pułkiem swym chodził, Stacyi wybirał y naiazdy na domy szliacheckie czijnił, co y teraz onoż wspomniawszy zazywa sobie: a tak mij WM. naszego M. Pana pokornie prossym iako Głowy władze ij Zwierzchnego nad lindeni Rycerskijm, racz WM. nasz m. Pan, w tę krzywdę naszą weyzrawszy, a z tego Połousa y s towarystwa iego rady y pomocy dac, abijśmij ich za M. łaską WM. naszego m. Pana mogli uskromić, nielza nam ijnaczeij uczynić tylko M. łasky WM. naszego M. Pana potrzebuiemy. Racz WM. iakiego Dworzanina komisare wysłac, aby teij krzywdy naszey doirzał a gdy wtym nie będzie M. łasky WM. naszego M. Pana, pewna ys to mussi prziśc do tego, ze bardzo wielu krwie rozlianą będzie: szczego się y poganin będzie ciessył. Liecz to zajście nasze niemoże ni przez kogo ijnnego bijć uskromnione iedno przez WM. naszego M. Pana: gdyż mij o tym wszystkim WM. naszemu M. Panu dawami znać. Tak też y o to WM. naszego M. Pana pokornie proszim racz WM. nasz M. Pan przez pewne listy swe upomniec urzędnikom ukrainnym, aby nam Boroszna przypusczone były. Racz tez WM. nasz M. Pan ym roskazac aby sie przeciwka towazystwu Połousowemu srogo stawili, a ich jak morderców. y krwie niewinney rożlewcow karali: y powtóre pilno WM. naszego M. Pana pokornie zadami, racz WM. nasz M. Pan według dawneij Mciwey łaskaweij obietnicy sweij, nam sie M. a łaskawe stawić: y posłanców naszych bez omieszkania s komisarem odprawić do nas. Bo gdij nie będzie w tym M. łaskij WM. naszego M-o Pana tedy tu miedzy nami do czego ynnego w rozlianiu krwie przyidzie. Posłalismy byli z listy do różnych Panów, tedy cij niebacznij liudzie towarysza naszego posłańca na ymie Semena Zalewskiego pod Czecheryniem poimali y gromili: listów oddac niedopuscili wczym się nam wielka krzjwda dzieje. A potijm jakośśmy zwykli WM. naszemu M. Panu słuzyć, y w czym iedno WM. nasz M. Pan nam nanisszym sługom swym roskazać raczysz, służyć gotowiśśmy, z strony ijnszych wiadomości co się iedno ponowi. Zarazem nieomieszkanie dac znac WM. naszemu M. Panu y co się w owym krain podoba WM. naszemu M. Panu obesłać gotowyśśmy, w ynszych sprawach naszych poruczyliśśmy ustnie mowienie towaryszom naszym Jemchimowi a Hryszkowi Biełousu: ktorijm racz WM. nasz M. Pan wiary dodac, racz tesz WM. nasz M. Pan te krzywdy nasze Jego M. Panu Hetmanowi Coronnemu oznaimić, yżby iego M. przez listy swe panom Starostom ukrainnym raczył roskazać aby się przeciwka nam łaskawie stawili, a boroszna nam abij przepuszczali, a w niebytności Starost ukrainnych podstaroscim ich. Za co WM. naszemu M. Panu powinny będziem Czasy wiecznemi odsługowac, bo niwkim ynszym nadzieie niemamij, jedno w panie Bodze, a WM. łasce W. M. naszego M-o pana, Zatym sami siebie ij uniżone służby nasze w M. łaskę W. M. naszego M. Pana pilnie ij pokornie oddawamy. Dan z Zaporoza A° Dni 1598 9bris 15 d. W. M. naszemu M. Panu wszystkiego dobra życzliwi y słuzyć radzi Tichon Baybuza, starszy, Atamanij ij wszystko woisko Zaporozskie.

Dwa następne listy z r. 1598 są mniejszej wagi: jeden mówi o zajściach nad granicą— drugi o znanych skądinąd nieporozumieniach w zakonie OO. Dominikanów.

61.

Jaśnie Wielmożny. — Miałem iusz dawno z rożnych mieisc wiadomość ze się Czar powróczieł ku Dunaiu czo day Boze zęby się nieodmieniło. Lecz chodźby terass nas ten krzysz minął iednak za takiem nierządem RPtey kiedyś niedługo przijdzie się nam napić tego kielicha. Doszyc ...lich idzie niedissimuleię nieprzyiazni. Niedam nikomu przepisu tego listu Czarskiego, contenta bende podawał do.... wątpię iednak w tak złych y zkażonych umijslech zęby się tem miało czo dobrego zbudować. Rotom wszitkiem czo się tu po de Lwowem zbierali kazałem się pospieszać do Pana Starosty Kamienieczkiego przynaimniei dla postrachu kozacztwa ile ich, lepiey ze wkupię bendą. Wiem tesz ij to że z ludźmi Wołoskiemi niezaniechał się Pan Starosta porozumieć. Czo kozaczy poczuwszy poszli iako mam sprawę dołem Bohu ku Probiternu. Pan Sieniawski z pilnosczią dziękuie (że) go WM. nieraczył upośledzić wzywaiąc go do służby Rtey (iu)zem mu beł dał znacz żem niemiał bydź przy woiscze w te... prossieł mie żebijm go wymówieł u WM. mego Mgo Pana z.... ou terasz niepodeimuiesię służby w przyszłym roku ieszcze..... czo zołnierzów przyczyni y on niechce się wymawiać z służby Rtey. Kiedy WM. bendziesz raczijł graniczyć od Leżaiska każe sługom swem attentowac scziany. To sto koni które on miał wiesc, wedle pierwszego WM. roskazania Panu Haliczkiemu się da y piszałem iusz do niego żeby szłał po pieniądze. Do Jego Msczi Xiędza Arczybiskupa słałem list WM. skoro bende miał respons zarazem go WM. moiemu Mwemu panu odeśle. Pan Starosta Skalski piszał tesz beł y do mnie ophiaruiąć gotowość swą do służby Rtey. Oznaimilem mu czo w tych rzeczach na ten czasz bydź mogło. Mniemam iako baczny że się tem nieurazi. By stało tyle pienięndzy słusnie y iemu rotę mieć. Bo y zeidzie się doszyc dobrze do tego ij w Starostwie swijm niogłbij ią wychować. Ale prozno kiedy niemasz z co dostatku. Z tem służby swe zaleczam w Mą. łaskę WM. mego Mwego Pana. Z Grudka 14 Jullij 1598.

62.

Jaśsnie Wielmożny.— Proszą oijczowie Dominicanowie ij ia za niemi proszę WM. mego Mwego. Pana żebyś WM. sprawę ich listem swem do Oijcza Ś. raczijł wesprzecz. Jest iakaś nadzieia zgodij, która daij Boże żeby doszła, międzij niemi. Lecz słaba tego nadzieia. Bo provinciał Polski takoweij zgodij chcze żeby de facto ustąpili czi czo w Rusśi mieszkaią ordinatij Generała y Capitułij zakonu swego. Oni zaś powiedaią ze salva Conscientia uczijnicz tego niemogą, mussielibij za tem z Zakonu się wiprzijssiądz. Niewieroże iako tam padnie ziachanie się iutrzeysze Jego M. kssiędza Arczij-biskupa z Jego Mą. kssiędzem Biskupem Chełmskiem. Jessliby zgoda niedossła, tam ztąd zaraz maią wolą udacz się prossicz WM. żebyś WM. raczijł dacz świadecztwo, isz ta dictinctia provincij perturbationem RP. za sobą niezacziąga, iako to tara w Rzijmie udano. Z tem szłuzbij swe zaleczam w Mwą. łaskę WM. Dat. z Winnik 17 Aug. 1598.

Rok 1599 schodzi na przygotowaniach do wojny wołoskiej. Drobni współzawodnicy o władzę służą tam za narzędzia do walki, która rzeczywiście jest walką trzech ościennych państw wielkich: Polski, Austryi i Turcyi. Listy Żółkiewskiego opisują niektóre przejścia tego oraz następnego 1600 roku. Z zajęciem czyta się list z 28 Października. Po zamknięciu wyprawy wojennej, Zółkiewski z oddziałem w 200 żołnierzy uczynił wycieczkę po jarach Podolskich, żeby z krajem się poznać. Zachwyca go żyzność, piękność i przyszłość Podola. Dołączone dwie odezwy Kozaków i Jana Zamoyskiego do nich oraz list Samuela Koszki z r. 1600 objaśniają stosunki Kozaków do Rzpltej.

63.

Jassnie Wielmożny. —  Jako szkoro doszłij mię pirwsze uniwersały od WM., rozeszłałem ie do Rot o którich w tem kraiu wiedziałem ij te znowu possijłam ieden do Roti Pana Jakuba Potoczkiego która świeżo w ten kraij przijszła drugie takze do inszych rot. Lecz te pirwsze isz dossycz przed czassem są wyssłane niemasz wąthpliwosczi że doszłij dawno wiadomosczi wszythkich. Gdijz pewienem Je-o M. Pan Starosta Kamienieczki niezaniechał rozesłacz ich do tamtich Rot które na Ukraginie bijłij. Mam tho na pieczij żebym do Lublina nieomieszkał służycz WM. swemu Mwemu Panu. Telkoż proszę żebyś WM. raczijł oznaimicz kiedy WM. raczijsz wyiachacz z Zamościa żeby sobie czasz umiarkował abijm WM. na miesczu mógł zastac. Skoda wielka Pan Bog iako innich ij nas raczij nawiedzacz. W maięthnosczi Winniczki bij dla do dwóch tissiecy wizdichalo ubogiem poddanem. I w Grodeczkiej włosczi we wssiach zdycha y we dwu folwarkach a w iednem do sierci wyzdychało. Z tem szłuzby zaleczam w Wwą łaskę, WM. Dat. z Starzysk 28 Mar. 1599.

64.

Jassnie Wielmoznij. — Oddań mi tu iest w Braczławiu list WM. mego Mwego Pana w którem raczijsz mi WM. rozkazowacz zebym WM. oznaijmił, iakowij spossob bełbij około porachowania ij zaczęczia teij tegoroczneij szłuzby. Nicz o tem niebeło definitum odkądbij szłuzba zaczijnacz się miała. Oczekawało się z tem na declaratią WM., ktora isz w tem lisczie takowa iest ze a prima die Julij zaczijnacz się ma, a expirowacz także prima Julij w roku przyszłem. Woysko tę declaratią z wdzięcznosczią przijmuie, ij prossili mię zebijm WM. swemu Mwemu Panu podziękował, a pan Łascz ij kniaź Porijczki prossi zebij mogli bijcz porównani z inszem woijskiem, sto ij dziessięcz koni tego iest, proszę WM. swego Mwego Pana za niemi, gdijż rzecz iest niebarzo wielka, mniemani Jego Kr. M. za przijezijną WM. niebędzie raczijł bijcz w tem trudnij. Jakom WM. memu Mwemu Panu pissał dziś wijchodzę ku Szawrani. Bendę miał na pieczy zebij się szło ostroznie, bo się niespusczam na to ze Tatar doma niemasz. Wyprawiłem p. Bieleczkiego ze trzydziestą kilkiem koni, odwiedacz czo się dzieie z prawego boku, bo ten barziey podezrzanij, iednak ij z lewego boku bęndzie ostroznoscz. Na ten czasz nicz inego niemam telko szłnżbij swe zaleczam w Mwą łaskę WM. mego Mwego Pana. Dat. z Braczławia 10 8br 1599.

Po napissaniu tego listu wroczjł się Bieleczki pręczey nizlim się go spodziewał. Posztrijchował wszijtbkie szlaki, we wszijthkie dolinij nazrzał, począwszij od Teligoli, beł na Koczubieiu, na Karagaczu, na Berijbuyny, przeciw Tehyni, do samego morza wszythko pole Bialogroczkie skrijtał. ludzi nigdzieij nienalazł. Szlak telko dwóch albo trzech tyssięczij ludzi przeszedł, którzy od Maiaku poszli na Ruski przewoz. Może bycz ze to iedna z tijch watah Tatar, a może tesz bijcz ze ij obiedwie, czo mi o nich w tijch czedułach dano znacz. Bieleczki w Niedzielę przeszłą o południu odszedł od Maiaka, widziano go w tamte, stronę, ij zaraz poczętho czijnicz Jassę albo znaki ogniem po kurhanach. Mozebijcz ze dla ostroznosczi sweij, może tesz bijcz iako to inijch czaszow czijnicz zwijkli Tatarowie poznawszy po szlaku że niewielki, gonicz zechczą za niem. Takiemże spossobem beli ij Pana Strażnika pogromili ij poimali, in istum eveutum poczekam tu iescze dni z parę, ij wijprawuię zaraz dziessiątek człowieka ostróżnijch na dobrijch koniech nad Białeczkiego szlak, żebijm za czasu mógł o nich miecz wiadomoscz. Więcz ij poczekam oznaijmienia z Wołoch azali niźli się ztąd ruszę bendę ie mógł miecz, sąli iescze Tatarowie na Kilijskicb polach ij chocz się tesz ztąd ruszę, przedssię iednak póki bęndę widział żebij czo nieprzespiecznego miało zachodzicz, nieodiadę z Ukraginij. Powieda Bieleczki iako tamto pole wszythko pozarem wijgorzało, więcz suchoscz niezwyczajna, krijnicze powijssijchały, woysku Czarskiemu kiedij się bęndzie wraczało niebendzie pozijwijenia, ij iescze mijslę wraczaiącz się z pola possłacz z umijsłu na to kilkanasczie Ukraginczów zebij do ostathka iessli iest czo niewijpalonego pola, żebij pusczilij pożarij. 20 8br.

65.

Jasnie Wielmoznij. — Jusz przedtem po niemało razów miałem wiadomoscz od Hosp. J. M. teraz przijachawszij na Ukraginę od inszych niktorijch ludzi czo z Multan przijezdzaią tosz słyszę, ze Woiewoda Multanski pomysla nastąpicz na sławę J. Kro: M. chczącz nam znieczicz podżogę w ziemi Wołoskieij, czo wiem ze tez nie iest taijno W. M. memu Mciwemu Panu. Jako mam sprawę na tho telko oczekawa żebij Turczij na zimowlą odstąpili. Bo naweth ij niema czem zywic woijska w spustoszoneij ziemi sweij. Czo na tem należy Rptei sławie ij dostoienstwu J. Kro: M. z tem się nie rozwodzę. Sam przez się raczisz tbo W. M. lepieij widziecz. Więcz iako o inszych wiadomoscziach które mię thu na Ukraginie o Tatarskich zamysłach dochodziły tak ij o them nicz do J. Kro: M. nie piszę, wolę ze przez W. M. J. Kro: M. raczy o wszytkiem wiedziecz. Jesli mi iest iaka nauka potrzebna, a bęndzie mi czo roskazano czo przemogę czynie nie zaniedbana. Bo choczby czo takiego przypadło na tamte ziemię nie maiącz nauki ani roskazania od J. Kro: M. niesmiałbym się thego wazycz żebym za graniczę Coronne miał ludzie służebne wyszyłacz albo wywodzie. Proszę racz W. M. moy Mciwy pan dossiącz nauki J. Kro: M. a mnie oznaymić iako naipręczeij bo o czo wiedziecz iesli nagle czo nie przypadnie. Podnoby niewadziło żeby Król J. M. przez list albo przez posłancza iakiego napomniał Mihała iżby tych rzeczy zaniechał. Więcz tenże posłaniecz mógłby tham y naszych Polaków czo przy niem szą (y w których iest potissima pars siły iego) napomniecz. Piszałem y ia do niektórych znaiomych daiącz im znac ze się tem mogą contentowac ze nad wolą y zakaz Kro: J. M. z Corony wijachali, a żeby się wtem obeyrzeli czo tho iest za dalszy zacziąg targnącz szię na zwierzchnoścz y dostoieństwo Kro: J. M. pana swego. Ztem służby swe zaleczam w Mciwą łaskę W. M. mego Mciwego Pana. W Skinderpoliu d. 26 Octobr. 1599.

66.

Jassnie Wielmożny. — Jakom od Szawrani pissał do WM. mego Mwego Pana, oczekawałem kilka dni powroczeniu się Bieleczkiego od Maijaku . iesslibij Tatarowie za niem w szlak nieszli. Więcz ij od Pana Woijewodij Wołoszkiego z ktoremech się tesz porozumiewał czekałem wiadomosczi. Po tem gdij iusz niepokazowała się, przyczyna dłuższego na polu bawienia, bo ij zywnosczi się beło poczęło przebiracz, puscziłeni woysko nazad temze szlakiem któremech szedł ku Braczławiu. A sam ze dwiemastij człowieka poszedłem ku górze Szawranią a potem Czaczanłijkiem ku szlaku Kuczmanskiemu, czwartego dnia pilno idącz ruszywszy się przed świtem asz do noczij, padłem w Jangrodzie. O położeniu tych miescz y przechodów ktoremich szedł ssiłabij pissacz, wolę ustnie o tem WM. sprawę dacz. Dolina Czaczanłijk iest ossobliwa, ma wodę żywe, miescza rozłożyste do szijpania stawów podobne. Nad nią dąbrowij miesezij są, lass Saradzin w mili ktorij iest nieinałij, bobrowij i insze lassij wielkie są przyległe, bo cziągnie się ta dolina mil włassnijch z ośm od zródła do usczia w Szawran. Potem wyszedłem na Kurczuhan, gdzie własny iest szlak Kuczmanski, szedłem po wirzchu rzek Kamienicze ij Kassnicze, niestawało mi czassu, ale radbijm beł Kossmczą na dół poszedł, bo wodzowie niewymownie ią, chwalą, iako do zabudowania, do sijpania stawów ossobliwa. Przed Jangrodem iakobij w pułmilu Polskiem przeszedłem Russawę rzeczkę łapkę do przebijezia nie łączną, a potem iedno przez górę przeszedszij iescze gorszą ij trudnieyszą Russawkę. Jangrod mem zdaniem miałby na inszem niieśczu siedzicz, ukazałem miescze które mi się zdało Panu Chrząstowskiemu ij Panu Jabłonowskiemu. Siłabij o położeniu Jangroda ij tego tam miescza które się mnie zdało pissacz, ustnie to wolę WM. powiedziećz dostatecznie. Niewielka tam barzo ossada, iest przedsię przesz pułtorasta domów, ale ij niemoże tesz tam siła sadzicz, bo miescze cziassne, ij czi czo tam zassiedli radziby się na tamto miescze ktorem ia ukazał wijuiessli. Więcz ij Woijta ossądzczę, tam WM. raczijsz miecz niepotemu, ij przijdzie go na czo inszego obróczicz, a komu inszemu to tam poruczijcz, bo ten nieossadzi, a na teij ossadzic isz się naprzód wymknęła, ij inszijch iakobij iest zaszłoną siła nalezij. Skiuderpol to ossada krzeczna ij nie żałuię tego żem Chrząstowskiego WM. zalecził, pewnie dobrze ij rządnie w tijch to ossadach WM. szłuzij. Jestczi tesz iakobij miescze devexum ze z drugą stroną Morachwij widziecz w miasteczko, ale iest przedssię niemała szerzijna, ij wielka to iest rzeka, groblą ij mlijnij na niey postawiłbij szrod Polski, kilkanasczie koł ustawicznie biega, zawóz ij z Wołoch, przijdzie z czaszem teij ossadij pomknącz daleij, bo ij ludzie się tam czissną, ij sama ratio obronij spossobnieijszeij tego potrzebuie, iakosz ukazałem Chrząstowskiemu iakom rozumiał, iest miescze potemu ze się pomknącz. Na Zdzijsławiu niemogłem bijcz ij sam ij ludziera ij koniom nadtrudzonem mussiałem w tem ufolgowacz , ale iako słijszę ij tam miescze ossobliwe, ij ludzie zamozijsczi tam ossiadaią, ij bijło bij ich pręthko. siła na tamtem miesczu, przyjeżdżali do mnie ludzie widzę stateczni z tamte ij ossadij proszącz zebijni tam do nich ziachał, obezrzał ich ossadę a proszą ij czi ossobliwie ij inszij wszijsczij obijwatele tijch WM. ossad żebyś WM. bespieczeństwo ich raczijł opatrzijcz municią, strzelbą, prochij. Jam ich w tem upewniał, że proźbę ich odniossę do WM. ij że WM. z baczenia swego raczijsz opatrzijcz iakobij pewni beli zdrowia zon , dzieczi, maięthnosczi swijch. Szarijgrod sames WM. raczijł widziecz, ale mnieijszij podno niźli teraz, wielka ossada do kilkunastu set domów. Traphiłem tu ua jarmark, ij wierę ile pirwszij nielekcze powazonij, kupczow mocz, drudzij az z Mohijlowa. Wiem ze WM. nielekcze ważijsz tijch tu maięthnosczi, ale zaiste kiedijbijs ie WM. widział tembij bełij w wiethszeij u WM. wadze. Potrzebuie WM. raczijsz uczijniez że WM. strzelbij poszlesz hakownicz zwłascza ze sto albo ij więczeij, ten lud prostij siła za tem sobie pokłada bespieczeństwa, a za tem tesz pręczey będzie ossiadało. Ale o tem wszijthkiem ustnie da Pan Bog szerszą sprawę dam WM. swemu Mweinu Panu. W tem kram w Barze, w Latijczowie bendę się pozabawiał z tijdzień, aza mię doijdzie wiadomoscz ij informatia WM. stronij lez, teraz w Woijewodztwie Braczławskiem po wssiach tak się bawią ludzie, radbijm żebij ich ztąd zwiescz bo się obawam żeby się nieuprzijkrzijli temu kraiowi. Ruszijcz ich zaś ztąd bęndą się błąkacz, a ludzie drażnicz. Z tem szłuzbij swe zaleczam w Mwą. łaskę WM. swego Mwego Pana. Dat. z Szowigroda 28 8br. 1599.

Gdijm beł w Skinderpolu przijachał ieden człowiek z Białogrodu, którij mi tę sprawę dał ze Tatarowie prawie iusz beli in prociuctu iako na koniu siedzieli do naszeij Ukraginij. Wiadomość z o naszeij gotowosczi ktora ick tesz pręthko doszła bo tu zdradziecz mocz czo dali znacz o mnie, więcz iescze sława iako w takich rzeczach bijwa więthsza niźli rzecz, ij to ich zatizijmało, a pokazanie się ossobliwie Bieleczkiego na Maiaku, bo szród biała dnia odkrijczie w miszurkach, w karwaszach, w dzień iassnij się ukazał. Czom mijslił pole kazacz palicz zebij Czarskie woijsko niemiało paszeij, ale to oni sami uczijnili zeby woijsku naszemu pasze niebeło, bo się spodziewali ze wijcziągnienie nasze miało bijcz ku Thehijni, ij ostrzegali się barzieij nizli mij. Ja się przedssię nieubesspieczam, ij tak w kupie dzierzę woijsko dla wszelakich przypadków. Acz na tę stronę więczeij rozumiem ze poczekaią Tatarowie czo terasz są w Wołoszech Czarskiego woijska. A idącz ku domowi naijsznaijdneij iem pod Korszun w tamten kraij iessli zechczą wijwróczicz. Pissałem ij znowu do Rozuoszijnskiego, podstarosciego Korszunskiego zeby mieli straż na Bobu, ij zebij beli w ostroznosczi. W ten kraij mnieij się teraz czego takowego spodziewam.

67.

Jaśnie Wielmożny.— Acz rozumiem że od Pana Woiewody Wołoskiego i od samego Pana Woiewody Siedmiogrodrockiego raczysz WM. miewać wiadomości o tijch kłóthniach które Michał wszczyna .... ij ia to czo mię świeżo od Pana Wojewody Wołoskiego possijłam WM. swemu MPanu. A proszę zeby... raczijł mi dacz naukę czobijch sie stantibus rebus... miał. Aczem był umijślił jakom z Latyczowa ku .... rozłożijćz roty po stanowiskach, a sam ku domowi .... raz wziąwszij tę ponowę umyśliłem zatrzymacz się iescze wtem kraju i namijślam się, żebijni roty ku Niestrowi namknął, zatem może mię doijsć i dalsza wiadomość z Wołoch i od WM. nauka do Pana Wojewody Wołoskiego pissałem animuiąc go isz nietelko on idzie, ale idzie o sławę Je-o Krol. Mości i Coronną i o wznieczenie zapału pod RPtą. żeby niewąthpił wpossiłku. Pissałem tesz żeby zamki pod temczasem miał w opatrzeniu ludzi pewijch, jakoż o Choczim ij sam z Panem Starostą Kamienieczkiem pomijsślę porozumiawszij się z Burkułabem tamecznem. Proszę .... miećz pręthką naukę, od WM. i o podwodne listy proszę dla posżpieszniejszego dawania znacz ieśli bęndzie co pilne. Z tem szluzbij swe zaleczam w Mwą łaskę WM. Z Fulsztijna 8 Obris 1599.

68.

Jassnie wielmożnij— Wczora strapili! się ze mną J. M. Pan Kamienieczki na drodze, godzin ze dwie zastanowilissmij się z sobą, Powiedał mi siła iako Ich M. Kssiązęta Ostroszkie są dispositi do dobrey z W. M. przijazni, ij to mi powiedał ze z Panem Jazłowieczkiem do spowinowaczenia tę condiciją kładą zebij ij on starał się o łaskę W. M. Siła inijch rzeczij mówił ze mną czego na ten czasz nierozumiem bijcz potrzeby pissacz. Zaleczam się w mciwą łaskę W. M. mego mciwego Pana. Dat. z Tłustego 13 9br. 1599.

69.

Jaśnie Wielmożny.— Tey przeszłei noczij oddan mi iest list W. M. niego mciwego Pana. A isz iest rozkazanie W. M. żebijm iachał do woijska iutrosz dapaubog do dnia wyieżdżam. Jadę umijślnie dla thego na Lwow zebij szię żołnierze osłyszeli, y ktoby chciał przijbycz do teij posługi Rptei, ale y przenoczuię we Lwowie poiadę za rotbami, ktorem prosto ku Kamienczu kazałem szię spieszycz ij szam tamże iadę. Jusz y zinąd nietelko od Pana Woiewody Wołoskiego wiem ze Mihał y woijsko iego tusz nad szamą Wołoską graniczą. Jesli bęndzie zaraz chciał czynić tho iusz na tem bęndzie należało iako Pan Bog bęndzie raczył błogoslawicz. Ja mam nadzieię w miłosierdziu iego że dapanbog fortunnie słuzycz bęndziem Rptei. Na wierze, pilnosczi, czułosczi moieij nicz nie zeidzie Rptei. Jesliby tez rzeczy w długą szlij bo poczuwszy o gotowosczi o ktoreij iako tbo bijwa więtsza bęndzie sława uizli rzecz , może bydz ze się zatrzyma wzwiedaiąc ij czekaiącz lepszey pogody. In hoc casu czo bęndziem mieli czynicz. Jeśli tak naszem zwyczaiem bydz w ustawiczneij trwodze woijsko z uprzykrzeniem ludzkiem w kupie pod tem czasem dzierzecz, czyli też przemyslac ieśliby szię podały sposzoby zebij szię y on trwożył, pomuię czo we dwóch liscziech pisze J. K. M. których przepiszy raczyłeś mi beł W. M. posłacz. Z związanemi rękami trudna rzecz iest służycz lecz tesz y po tych liscziech siła się rzeczy odmieniło y może się- podacz occasia do służby Rptei ktora ezekaiącz z tak dalekich mieiscz nauki mogłaby upłynącz. Inszego natenczas nicz nie mam. Zaleczam się w Mciwą, łaskę W. M. Z Grodka 29 Xbr. 1599go.

70.

Jaśnie Wielmoznij. — S Panem Wojewodą, Wołoskiem porozumiewaiąc się, wskazałem bijł do niego o niemało rzeczy. Między inszemi, zęby się, maiąc zwłascza takie przestrogij ij swe ij od J. Kr. M. nieuprzeapieczał, a ziaką naijwietszą pilnością o pewne wiadomości się starał. Więc in casu gdybij Michał się ruszijł iako prędko u niego ij zas u mnie może bije wiadomość, iaka dalekosć, iakie przechody , możeli co w górach potrzimać, zebysmij zatijm mieli więceij czasu do sporządzenia ij kupienia ludzi. Gdzie rozumie zebijsmij sie mieli s sobą zdeijmować. O ossadzenie zamków s stronij strzelbij polneij, ij inych niektorijch rzeczij drobnieijszijch. Więc dla utwierdzenia Wołochów o pomocij woijska Kr. J. M., zebij s kilka seth człeka weszła do Wołoch. Na to odkasał mi że sie nieuprzespiecza, o wiadomości iako moze naijpilnieij stara, prosi żebij się tijm nieobrazać, iesli czasem niepewne wiadomości, iakie go dochodzą, takie znać daie. S stronij dalekosci dróg, trudności przechodów, ze niedaleko ij nietrudnij przechód, iedennascie dni ad summum do Soczawy. Zabawie w Gorach nieobiecuie- się mi ij niema spossobu. Przij Soczawie rozumie że sie naijsłusznieij zdiąć, ij tak się declarował ze przij Soczawie chce czekać co Pan Bog przeijrzał. Bo gdijbij od Soczawij ustąpił, rozumie ze Wołochoru za tem serce upadnie, a zatijm alienatia ich tem prędsza. S stronij Zamkow odkazał mi ze na nich strzelbij, prochow, kul, żywnosci dostatek. Gdij się potrzeba ukaże, pozwala mi tego zebym ossadzil Soczawski kiem będę rozumiał. S stronij polneij strzelby, iako iey wiele ma, ij o inszych drobnieijszijch rzeczach oznaijmił mi. Azebij do Wołoch miało naszijch ludzi co wchodzić, niezda mu sie, daie przijczijnij ale dosijc słabe, ta iest naijgruntowniejsza, ze mu idzie o żijwność, ktorebij nierad dał. Inszijch rzeczij niewspominaiąc wskazałem do niego serio, zebij nietak się przipowiedał przij Soczawie, zeby więc gdy czas ij potrzeba co innego ukaze, niemiał od niey odstąpić. Jesli Mihał przijdzie do Wołoch, maiąc zwłascza takie od J. Kr. M. napomnienie, bez znaczneij potęgij nieprzijdzie, iako ten co iuss legce poważa Maiestat J. Kr. M., ij gdijbij mu sie, czego uchowaij Panie Boze, poszańcowało, pewnieby sie Wołoską ziemią niecontentował. Gdybij niebyło nic gotowego na coby sie oglądać miał, w niegotowosci naszeij mogłby siła złego nabroić. Na czo tem pilnieij patrzijcz potrzeba, iss iako ij sam Pan Woiewoda Wołoski wie, wspomina Mihał predkie Moskiewskiego z Coroną wychodzenie przijmirza, ij muszą tam bijdz iakies practijki. Bo ij ode Dworu J. Kr. M. niektorzy co tijss wiedzą o rzeczach, znać daią, ze coś taiemnego z Moskiewskiem pewnie nie ku dobremu Rptey knuią. Przeto tedij z dobrem rozmijsłem trzeba w tijch sprawach postępować, a póki moze bijdz rozumem rzeczij zatrzymywać. Ludzie baczni, ass kiedy iuss inaczeij bydz niemoże dopioro na los przijpusczaią. Iusza bijla z Rozwanem, choćby bijła tamta częsc Woijska, czego Pan Bog uchował, szwankowała, bijło sie iako poprawic, bijło inszego woijska gotowego tijlo troie. Ale teraz wszijtko co iest, razem na szańc nierozmyslnie rzucić, nieiest rzecz przespieczna. Mihalowi chłopu szalonemu, desperatowi, którij impetem czyni, tego potrzeba zebij czem prędzeij sie rosprawił. Bo w długą on będzie co raz słabszij, Nam zasie zwłoką co raz wszytkiego będzie przijbijwało. Na to iss się boi alienaciey Wołochów, wskazałem do niego zebij zaraz publicował po swey ziemi, ze ma zemną (zrok) ij urnowe gdzie sie zemną ma zdeijmowac zeby za przijpadłą potrzebą przybywali tam gdzie będzie woijsko Kr. J. M. Za tem odescie od Soczawij nieuciekaniu, ale stawieniu sie wedle umowy na zrok będzie przijczijtane. In suma wskazałem mu ze oslep niechce Rpteij podawać w niebespieczenstwo. Maiąc rzecz dowodnie wiadomą co sie koło niego dzieie, iaka iego potęga, obrachowawszij się tijss s swoią siłą dopiero będziem służijc Rptey iako czas ij potrzeba ukaże. O dostawanie wiadomości ukazawszy mu co na tem nalezy, z iaką przewagą ij koszthij ludzie o to sie staraią, napomniałem go takze pilnie zebij inakszą pieczą miał, zebij s kilkom Wołochow discretow, poniewass ij drugich tam niemało, kazał się do niego przekinąć, upewniwszy ich darij ij obietnicami wielkiemi, dobra ich in speciem zebij confiscował. Informowałem go dostatecznie, Niewiem ze iesli to uczijni, ij co mi na tho odkaze. Stijm zalecam pilnie powolne służby me w Mciwą łaskę W. M. mego mciwego Pana. Datth. s Kamienca 15 die Januarij Anno 1600.

Teraz w tijch terminach stanąłem z Panem Woijewodą Wołoskiem, ij o inszijch rzeczach zrozumiewam się z niem. Czokolwiekbij się tak godnego ponowiło teyże godzinij niezaniecham W. M. oznaijmicz. Possłał mi ij teraz list kupcza iednego z Romanowego Targu, ktorij kupiecz z Braszowa szwiezo wijiachał. Pisze, ze Mihał ze stem ij piącziądziessiąth tijssięczij woijska, do naszeij ij do Wołoskieij ziemie się gotuie, kupieczkie nowinij, ale ze to ingeminant, a idzie o bespieczenstwo oijczijznij, szkoda lekcze ważijcz.

71.

Jasnie Wielmożnij. — Jako z pierwszych moich listow tak oszobliwie przesz Biernaszowskiego raczysz WM. wiedziecz, quo in statu rzeczijm thu zastał. Teras położyłem się pod Choczimem ste strone Niestru, którij isz terasz zebrał, przeprawa przezeń trudna a brodu nigdzieij niemasz. Michał będącz pod Choczimem kazał beł brodów szukać, nienalaszszy odcziągnął ku Szoczawie, ij położijł piechote pod zamkiem dobywać niema sposzobu, podkop iednak straszny iest (w) Szoczawie iako szłijsze. Acz mam taką sprawę że ma Trzaska informatią przeciwko podkopowi, iednak ij znowu posłałem do niego z kilkanaście listów, animuiącz go ij przijpominaiącz zaniki murowne iako trudne szą do dobywania. Pieczarij iako besz nadzieie odszieczy woisku kro(la) Stephana, działom burzączem wijtrzijmali, upominam go ij upewniam o prętkim ratunku, y na podkup iako się go strzedz, ij iako mu zabiegać informuie. Dałem takich listów y Hospodarowi niemało, ij tara tesz nie którem do niego posłał, udarowawszij, ij upewniwszij magnis praemijs tijch którzij się podieli, żeby iedno od Trzaski respons mi przyniesli, do tego czaszu iednak niemam żadney od niego wiadomosczi. Tu zasz w Choczimu kilka seth beło Darabanów, przij Panu Wojewodzie Wołoskiem którzij iako beli nieprzespieczni raczijsz WM. z pierwszych listhów wiedziecz, iakosz na kożdij dzień, po kilku, po kilkunastu, po kilku dwudziestu uciekali z zamku. Asz dnia wczoraiszego zadali sobie przijczijne że łotrzyk piianij z ludzisz Pana Woiewodij Wołoskiego Polskich, ranieł Wołoszyna, zbuntowawszy się poszli precz z zamku, inaczeij nierozumiem iedno że mieli iakiesz porozumienie z ludzmi Michałowemi, których dzis kilkanascie koni pokazało się beło pod zamek, a więczey ich za górą postrzeżono. Tak mniemam że iem Wołochowie dali sprawę żeszmij się mieli przeprawować, bijcz może że na przeprawie chcieli occasieij przeciw nas patrzijcz. Tamczi naszi ludzie którzij szą w zamku terasz otrzijzwieli barzo radzi że wijszli Darabani, ij ia acz bijm zijczijł żebij dobremi sposzobij ich beł pan Woiewoda Wołoski rozprawieł jednak lepieij iest chodz iusz ij tak. Posłałem tam pułtorasta wijbranczow z Peliczkiem dobrijm pachołkiem starym żołnierzem którij mi lat kilkanaście służijł. O zamek Choczimski sic stantibus rebus niemass się czo bacz, pod kopami petardów nieboi się skała, więcz opatrzy się że y prochów y czego będzie potrzeba dostanie. Z Szoczawą. Pan Bóg wie czo się będzie działo ile mogę niezaniechiwam czynić starania. Do Niżowczów posłałem y ku Dniepru posłałem ij na Boch ku Probitemu, ukazuiąc iem iako Mihał pokrijwaiąc się płasczem że miał poganij woiować, przeliwa Chrzesczianską krew, upominaiącz ij wzywaiącz ich zebij Jego Kro: Mosci panu swemu ij Rteij służijli. Raczijs WM. piszacz, żebijm się starał żeby ten uieprzijaciel był czo nadłużey trzijmanij żeby skodij iakieij w państwach koronnych nieuczynieł, na mnie pewnie nicz niezeidzie, ale czo mogę przemodz raczijsz WM. wiedzieć. I terasz od szpiegów taką mam wiadomośc isz Mihał Orchijowczom, Szoroczanom, Łopuszanczom kazał w Ukragine ku Szarogrodu, ku Baru, a sam chce iscz ku Sniatynu Pokucziem w państwa Coronne za trzy niedziele. Lecz kto tho wie iesli nie poprzedzi czasu tego. Trzeba żebysz WM. raczył Jego Kro. Mscz iako naipilnitij ostrzegacz a z ludźmi się czo naipręczeij zbieracz, nieprzijaciel gotowij, trzijmacz go niewiem iako. Jesli obicere te garscz ludzi gwałtowi, ia pewnie zdrowia swego niesczędze, dai Boże bij się iem mogło Rpteij posłużycz bij kąska bym go nieżałował. Z tem służbij swe zaleczam w Mwą łaskę WM. mego Msczwego Pana. Datt. z obozu pod Choczimem 2 Junij 1600.

72.

Jaśnie Wielmożny. — Służby nasze najniższe Miłościwey łasce WM. naszego Mcziwego Pana pilnie uniżenie oddaijemy.. Doszło nas pisanie WM. naszego Miłościjwego Pana przez Pana Oryszewskiego s którego pisania zrozumieliśmy wielką życzliwość y Mściwą łaskę WM. naszego miłościwego Pana przeciwko sobie co nam nie żadna zasługa nasza to sprawiła lecz to samo yż WM. nasz Miłoscywy Pan będąc yako ociec y opiekun ludu rycerskiego mając do nich miłość z Mwey łasky swey wypuszczać nie raczysz. Ukazując nam. droge w liście swym do pozyskania łaski Jego Kr. Mości y rzeczypospolitey żebyśmy się pospieszali i z mieysc naszych zwykłych wyszli na posługi y rozkazanie Jego Kr. Mci y rzeczypospolitey w czym się my woli y rozkazaniu Jego Kro: Mości naszego Miłoscywego Pana nic nieprzeciwiąc na posługe Jego Kr. M. y rzeczypospolitey yesteśmy gotowi yakożesmy do vego Kr. M. o tym pisali tak w słusznych condiciach nam potrzebnych. Naprzód żeby ta banicia która na nas niewinnie włożona iest z łasky Jego Kr. Mczi y rzeczypospolitey ż nas zniesiona była. Tak też y wszystkie wolności nasze których przodkowie naszy na tym że miejscu mieszkając spokojnie używali. Aby też nam po nich zostałym tym że sposobem Jego Kr. Mośćz y rzeczpospolita przywrócić raczyli.

W inszych doległosciach naszych yakie nieznośne krzywdy ponosimy na włościach panstwa Jego Kr. Mosci od dzierżawców dobr Jego Kr. M. to jest od panów Starost ukraynnych y ich namiesnikow nietylko my sami albo s towarzyszów naszych nad ktorymi mordy y wszelakie okrucienstwa według upodobania swego czynią ale y w chudobach naszych które krwawym potem gardł swych nielitując przez szable naszę u nieprzyjaciela krzyża świętego dobywamy y tych nam swiebodnie zażyć nie dadzą w czym niewątpimy iż WM. nasz Miłościwy Pan z Miłosciwey łaski swey za nami iako najniższemi sługami WM. do Jego Kr. Mci naszego Mwego Pana przyczynić y włożyć raczy aby to nam za miłościwą i łaskawą przyczyną WM. naszego miłosciwego Pana było ugruntowano w czem my niewątpimy iż WM. nasz Mwy. Pan dla nas naniszych y powolnych sług swych z Mwey łaski swey Pańskiey uczynic będziesz raczył. Co my doznawszy miłosciwey łaski WM. naszego Miłościwego Pana nie tylko my sami ale y po nas będący na mieyscu tym sławić dobrodzieystwo y życzliwosc którą WM. nasz miłosciwy Pan mieć raczysz przeciwko ludziom Rycerskim nieprzestaną na czasy potomne. Strony tego upominku który WM. nasz Miłosciwy Pan w liście swym pomienić raczył od Jego Kr. Mości nam posłany żebysmy przyciągnąwszy do Jego M. Pana Hetmana Polnego to wzięli co by nam przyszło z wielką trudnoscią yako ludziom obnażonym w dostatkach naszych tak daleko po to chodzic. Gdyż jako nas pierwsze pisanie Jego Kr. Mosci zaszło tedyśmy trwali na mieyscach naszych zwykłych Zaporohami nieruszając się nigdzie ani chodząc po żadnych dobyczach. Tylkosmy się spodziewali na łaskę Jego Kr. Mosci y rzeczypospolitej. Będąc gotowi oczekiwalismy woli y rozkazania Jego Kr. Mosci. Pilnie uniżenie prosimy WM. naszego Miłosciwego Pana żeby nam tem upominek od Jego Kr. Mosci dany, był nam przysłany ku Dniepru. 0 żołd miłosciwey łaski WM. naszego Miłosciwego Pana żądamy aby też nam był od Jego Kr. Mosci y rzeczypospolitey postąpiony za miłosciwą przyczyną WM. tak iako y przodkom naszym był postępowany za którym bysmy żołdem dostatniey y ochotniej Jego Kr. Mosci y rzeczypospolitey służyc mogli. Przy którym też WM. swego Miłosciwego prosimy o Znak to iest o chorągiew Jego Kr. Mosci pod którym byśmy znakiem chodzili y snadniey byli znami być wiernymi poddanymi y sługami Jego Kr. Mosci y Rzeczypospolitey. Co my to wszystko Mwemu. baczeniu y rozsądkowi WM. naszego Miłosciwego Pana poruczamy. Rozumiejąc o tym yż WM. nasz Miłosciwy Pan iako ociecz y opiekun ludu Rycerskiego wiedziec raczysz czego yest potrzeba ludziom Rycerskim. Przy Komorniku Jego Kr. Mosci posyłami posłańców swych s towarzyszów naszych do WM. naszego Miłosciwego Pana s pisaniem naszym Rodkjewicza y Honoprya. W którym pisaniu naszym zdało się nam za rzecz słuszną abyśmy WM. naszemu Miłosciwemu Panu oznaymili o nowinach ziemi Tatarskiey. WM. naszemu Miłosciwemu Panu oznajmujem iż tymi czasy Car Krymski wykoczował z Zaperekopa który teraz koszem swym stoy aa Kołonczaku, niepodaleko Dniepra ze wszystką siłą swą iakoż wiadomoscią dosięgamy tego od więzniów których dostayem. Którzy nam taką sprawę dayą iż Cesarz Turecki przysyłał do niego niepoyednokroć żeby szedł z woyskiem swym na Madziary lecz on niechce wymawiając się yż powiada byłem na posłudze Waszey Cesarskiey Mości y obiho mi lud na Madziarach y s tym Car Krymski posłał Murzę swego Ahmatoha do Cesarza Tureckiego y tak powiadają yż Cesarz Tureczki chce tego Cara Krymskiego z panstwa zsadzic a inszego nadstawicz dla tych przyczyn yz go nie iesth posłusznym. Do tego też go y Murzowie wszyscy odstąpili. Drugie też nas wiadomosci dochodzą od więzniów yż ma posłać Murzę swego Nahayskiego Sabas Murzę który iakoby mayącz rozkazanie od niego ma osadzać Osłamhorodki y Oczaków. Tak też y zamek robić u Bałysaraya. Przyczyny zebrania woyska iego nie wiemy yesli sie boij chcąc uyśc gniewu Cesarskiego albo też yaki podstępek w tym iest, yż się dał stym słyszeć iednak że my się domyslamy żeby.... zaniechawszy.

Bodayby nie wtargnął do ziemi którey. Nic inszego niemaiąc pisac. Powtóre naniższe służby nasze.... WM. oddajemy.... 1600 Julij 1....

73.

Mściwij Panie. — Służby nasze najniższe do łaski WM. naszego Mściwego Pana pilnie a pilnie oddawamy. Mściwy Panie pisanie WM. naszego Mściwego Pana doszło nas u Rewuczego na Dnieprze przez pacholie Pana Sirakowskiego. Od napisania listu tego pierwszego przez Pana Sirakowskiego jakośmy się ruszyli iz Zaporosza 16 d. Lipca z wielką pilnością staraiąc się o tho jakobijśmy dogodzili wolij i rozkazaniu WM. naszego Mściwego Pana. Lecz przez daliekość drogi czas tho musiało wziąść niemały. Ku górze wodą idąc przeciwne wiatrij maiąc do progów przyszedszy liedwo nie kożdy przez skały brzegiem czólnij morskie ciągnęliśmy po dwie po trzysta człowieka uiąwszy się za lini ciągnęli. Dobrze krwawy poth drugiemi s czoła nie padał wszistko tho na sobie przjmowali abi jedno mogli dogodzić woli y  roskazania Jego Kró. Mści a poziskać sobie łaskę Pana swego tak tesz i WM. naszego Mściwego Pana. A od dathi tego listu w tę przyszłą niedzielie pewnie będziem w Caniowie tam się muszą zabawić s tidzień że się ziadą wszisci z miast pogranicznich. Droga też WM. mój Mściwy Pan iako liudzie piesze zabawić musi acz się będą pospieszać y dniem y noczą biorąc podwody gdzie można rzecz. A z Caniowa do Kamieńca iest piędziesiąt mil. Racz WM. tho nasz Mściwy Pan uwazic iako oni prędko mogą przybyć y wedle baczenia swego czasu pomknąć żeby moglij przybijć bo łatwiej Ich Mściom panom żołnierzom maiąc wozy na spiżowane wytrwać. Czas ten krótki żeby mogli przibić do potrzeby. Za co uniżenie prosimy WM. naszego Mściweego. Starszy woiska Zaporozkiego Pan Samuel Koszka wielką pilność ij stawanie około thego czijni iakobij sobie pozyskał stym rycerstwem łaski Jego Król. Mści i WM. naszego Mściwego Pana prosimy abyś nas WM. raczył poczekać. A my skoro się ruszym z Białejcerkwij damy znać o sobie tak też i z Braclawia y z miesca kiedy się ruszym. Zatem uniżone służby swe do łaskij WM. naszego Mściwego Pana pilnie oddawamy. Dan od Białobrzezija sześć mil od Czerkas niżej 1 d. Augusti 1600. WM. naszego Mśc. Pana nainiższi słudzy Jan Orijsowski ręką własną, Samuel Koszka starszy y wszistko woysko Zaporoskie.

74.

Panowie Mołojcy. — Poslicie do ranie posłańce swe którzyby ku Jego Kro. Mczi iechali. Ja tess swego zaraz z niemi poslę, opowiadając to przybycie wasze do posługi Jego Kro. Mci, y o łaskę Jego Kro. Mci za wami staranie czyniąc. A wiedzcie, że przeciw nieprzjiacielowi Jego Kro. M. powstała wszystka Ziemia Siedmigrodzka. Przebrawszy kilka tysięcy człowieka posyłam tam naprzód, a za niemi z woyskiem poydę. Ządam was, abyscie przebrali tesz między sobą ze trzytysiące człowieka, albo choć dwa, którzyby z temi drugimi ludźmi co rychley szli. Nie trzeba mieszkać. Żądam aby co narychley, by się pogoda nieupusciła, y posługa Jego Kro. M. nie omieszkała. Z tem was panu Bogu poruczam. Z Oobozu nad Soczawą 19 Septemb. 1600. WM. żiczliwi J. Zamoyski Canclerz i Hetman.

Z rokiem 1601 i podczas 1602 wojna ze Szwecyą odwróciła siły polskie z południowych granic ku północy do Inflant. Jan Zamojski, Stanisław Żółkiewski udali się do krajów, w których pobliża tylko wojowali dotąd za Stefana Batorego. Nużąca była ta wojna; zużywała wodzów i wojsko w oblężeniach miast i zamków. Z tego oraz roku 1602 mamy pięć listów.

75.

Jaśnie Wielmożny. — Uniżone słuzby naszi do Msciwej WM. naszego Mscziwego Pana pilnie oddalamy. Dogadzając woli i rozkazaniu WM. naszego Mscziwego pana mialiśmy włosci koronne abyśmy się tym uchronili krzyku ludzkiego chcąc sobie tym pozyskać Mscziwą łaskę Je-o Kr. Msci tudzież y WM. nasze-o Mscziwego pana — posyłamy posłańce naszi ku Je-o. Krolewskiej Msczi prosząc uniżenie abyśmy za Mscziwą przyczyną WM. nasze-o mscziwego pana mieli żołd pieniężny y sukna z Seijmu podług mscziwej obietniczi WMcz nasze-o Mscziwego Pana ijako nędzni y goli a zwłaszcza zimie. Racz sie WM. nasz Mscziwy Pan ku Je-o K. Moczi za nami przyczynić aby Je-o K. Mcz nam wiernym y zyczliwym poddanym swym mscziwą łaskę pokazać raczył co my wszythko mcz. baczni WMcz. naszeo Mscziwego pana porucamy. Gdyz WM. nasz mscziwy pan sam osobą swą nasze wierne y zyczliwe posługi przeciwko nieprzyjaczielowi Je-o K. Mczi y Rzeczypospolitej widzieć raczył to też WM. nasz Mscziwy Pan racz widzieć. To też WM. nasz M. Pan racz wiedzić żesmy się przybliżyli ku Dnieprowi zachowując się z.... we włosciach Coronnych skromnie y spokojnie podług rozkazania WM. mego Mscziwego Pana. Mscziwy Panie tak iakochmy y sami ustnie WM. naszeo Mczciwego Pana.... teras uniżenie mscziwej łaski WM. prosimi aby WM. nasz Mscziwy Pan.... wiernemi sługami swemi miłoscziwie się ku Je-o KM. msczi przyczynić raczijł. A... około krzijwd naszijch dawnych y terazniejszych. O żołd doroczny tak ijako przed tijm bywał potrzeba miłoscziweij łaskij Kr. Jeo Msczi. O poprawe listów sławney pamięci Króla Stephana około odumarszczijzn naszych aby się nikomu niedostawały krom towarzysza y przyiaciela jakiego. Kiedy się też trafi na posługę Kr. Je-o Msczi y Rzeczijpospolitey iść abij sługa Je-o K. Mczi przij nas zawżdy bijł. Około sądów naszijch abij nas żaden niesądził krom starszy nas a komisarz Je-o Królewskiej Mosczi. O wolności nasze kiedy domiast przychodziemy aby szarpaniny od urzędów żadnej kozakowi niebijło. Banicia ta aby też zniesiona bijła gdijz Jeo KM. Moczi wszythko do Seijmu odłożyć raczijł. O dalszym postanowieniu tak y o wiernych posługach naszych ustawicznych. Co się tycze strony Terechtijmerowa WM. nasze-o Mscziwego Pana uniżenie prosimy aby nam za Miłoscziwą przyczyną WM. naszego Mcziwego Pana y według daniny Jego KMczi był przywrócony a tak WM. nasz Mcziwij Pan racz się w to Mciwą osobą swą ku Je-o Król. M. ijako ociec ludu rycerskiego włożyć. Posłance nasze które ku Jeo KMczi ij ku WM. naszemu Msczywemu panu posyłamy mianowicie Iwana Radkiewicza, Jendrzeya Komysza yasauła naszego a Iwana Makarowicza za ktorymi uniżenie prosimy racz ijch WM. nasz mscziwy pan na miłoscziwą opiekę i obronę swą wziąc y onym mczwijm i łaskawym panem być a my iako najnizszij słudzy WM. nasze-o Mscziwego pana yakochmy dawno zwykli y teraz gotowichmij służyć y gardł swijch nielytować przeciwko każdemu nieprzyacielowi Je-oKMczi tudziesz y WM. naszego Mczywego Pana. Zatym y powtóre służby nasze naniższe Mscziwey łasce WM. naszego Mscziwego Pana pilnie zalecamy. Dan z Białey Cerkwi 22 Januarij Ao. 1600. WM. naszego Mcziwego Pana nanizszij słudzij Samuel Koszka starszy i wszythko Rycerstwo Je-o Kr. Mczi Zaporozkie.

76.

Jassńie Wielmożny. — Raczysz WM. do mnie pisacz zebijm staranie czynił u Pana Czethnera stronij pieniędzy, Niezaniechijwałem tego, ij dał mi beł znacz iessliby nagle tijch pieniędzy potrzeba ze chcział pozijczijcz bez płatu kilkunastu tysięcy złotych na moije słowo zeby mu beły wroczone na S. Woycziech, Bo jako mi dał znacz, czijni kontrakt o majęthność iakąs z kss: Czortorijiskiem, I dalej iednak niezaniecham w teij mierze starania a bendę.... bendę się starał zebym go z sobą wijciągnął na.... Jessli iednak ij sam mam tam iachacz oczekawam dalszey nauki ij rozkazania WM. mego Msciwego Pana. Ztem słuzby swe zaleczam w Msciwą łaskę WM. mego Msciwego Pana. Dath. z Turzynki 8 Febr. 1601.

77.

Jassnie Wielmozny. — Jakichem tu zazijł tadijnkow (sic) trudna i długobij pissacz. Ustnie z J. M. Pana Lubelskiego takze  ij z Pana Piasskowskiego raczijsz się W. M. sprawicz, Jusz mi zbrzydł ij zijwot z takowemi sprawami, Na czem finaliter stanęło, z tego pissma raczijsz W. M. zrozumiecz, Wolałem się sam podacz w nieprzespieczenstwo, bo siła iest przijpadkow, nizli zebij się miało potrzebie Kro: J. M. ij RPteij omieszkacz. Atoli się rozchwiała ta burza, iusz ij papir ij kałamarz dla spissowania się mieli przed sobą. Kosztu tesz nad rachunek skarbowij nieprzijczijniło się, oprocz darowneij czwierczi na rotę Pana Sieniawskiego, bo inaczeij bijcz niemogło, ij nawet odssądzacz tego wielkieij czessczi towarzystwa którzij z P. Piotrem Swirskiem w Multaniech zaraz zostali, ij teraz tanize szłuzbij R. Pteij pilnuią bełobij iniąuum. Ale ij insze przijczijnij bełij które Pan Piasskowski ustnie powie W. M. Na dziessięcz koni tesz poczstu (sic) niebosczijka Blizijnskiego którij beł niewiein z iakieij miarij w rachunku skarbowem ominionij mussiało się także pozwolicz, przijnanmieij garłem- tho zapieczętował. Pan Bełzeczki pozijczijł 10000 fl. ale mu ie trzeba zapłaczicz z Quartij, bo inaczeij nieckcział pozyczijcz, ij takim mu zapis uczijnił. Brodeczki mię w tem upewnił ze zegnawszy do kupij wszijthkie pieniądze tak te które Pan Kos przijwiózł. Więcz od Pana Czethnera, od Pana Bełzeczkiego, W. M. pieniądze czo przij Panu Napirkowskiem do tego przijłozijwszij, ze się temu posstanowieniu dossijcz stacz może. Na nowei na piechotę niektorem rotam trzebaby pieniądze obmijslicz. Bo iako mam sprawę PP. Potoczczij do tąd niewzięli pieniedzij na nową. Pan Czechowski czo raz odkłada że się ocziecz iego nieresolwował. Bęndeli mógł z niem przijscz. do Compositij, uczijnię to barzo rad bijm się miał ij z skurij zewlecz, bile się iedno dogodziłe potrzebie R. Pteij. Kleijnotij na zakład pieniedzij odemnie u ludzi dostanych wolę ze W. M. raczijsz przij sobie miecz, possłał mi J. M. Pan Podskarbi assecuratią na 10, 000 fl. ale więczeij tego iest czom ia dał iako się to pokaże z porachowania. Z tem służbij swe zaleczam w niciwą łaskę W. M. ultima Maij 1601.

78.

Jassnie Wielmożny. — Jego Mosc Pan Jakub Potoczki zapuscził się beł do W. M. mego miłościwego Pana, o tijck rzeczach iako teraz pisze, bom mu radził zęby to raczey pissaniem odprawił, a przeiazdzką czassu sobie niebrał do ruszenia ij pospieszenia na służbę R. Pospoliteij, iakosz aquierit memu zdaniu. Ja tesz tu dziś noczuię, iutro dalieij w drogę w imię Pańskie. Jessli W. M. raczysz przed Niedzielą nieruszycz się z Zamosczia, tedij o piąthku albo o Soboczie bęndę u W. M. mego miłościwego Pana, zatem tesz y rota iezna, która folguiącz koniom po woley iscz mussi nadsczignie, piesza iusz tesz także w drodze iest. Z tem słuzbij swe zaleczam w miłościwą łaskę W. M. Dat. z Starzijsk 17 Junij 1601

79.

Jaśnie Wielmożny. — Wedle rozkazania w. rn. stanąłem thu dziś na them stanowisku gdzie kozacy stali, Dla przykładu postaremu polem stoyę, ale ludzi niemogę żadną miarą ...leżeć tu zemną iest....rozwlekli się po  Derewniach.

P. Jabłonowski powiedział mi że Pana Grabina Rotha wezora ieszcze minęła y poszła gdzieś naprzód y thowarzistwa z Rotij WM. tak szamopasz minęła iusz snacz niemało, thego. się obawam aby się, nie zaczągnęli slakiem kozaczkiem który mimo szainy Ermesz idzie ij zathem aby szkoda iaka w ludziach nie stała się. Ja iutro umyśliłem się pomknąć ku Ermeszu bo zgoła ku żywności trzeba się nam brać spiesznie gdysz wozowe zwłaszcza konie które bardzo słabe trzeba prędko poszilać, proszę abym miał dalszą od W. M. me-o mciwego pana wiadomoscz ale tei sweiwoli w ciągnieniu potrzeba zabiezec a niebaczę inaczei iedno skarać kogo. bo za takowem spossobem nicz pocziesznego ieno stratę iaką (strzeż Boże) w ludziach przijdzie sobie obieczować. Steni służby swe zaleczam w Mwą łaskę W. M. Pod Hewel Moizą 2 Januarij 1602.

Zlecziłem Panu Jabłonowskiemu y Panu Bieleczkiemu zęby zaszli przód y niedopuścili nikomu wymiiacz. Lecz takiem bezmiernem swowolenstwem niewiem iessli temu bęndą mogli dossycz uczynicz. Platemberk ktory tu jest ze mną powieda ze we dwóch mil z tąd to iest mila przed Ermessem możemy miecz stanowisko.

80.

Jassnie Wielmożny. — Teraz iusz o godzinie dwudziejsteij oddana mi iest ceduła W. M., w ktoreij W. M. raczysz mi rozkazowacz żebym zwiedał o przeprawie iakabij mogła bycz przesz Gawią u Ram moijzij. Possijłam tam zaraz. Ale wiadomoscz o tem niemoże bycz asz w noczij, bo ztąd gdzie ia stoię iest mil pultrzeczi tutecznijch, y iużem ia czwiercz mile za sobą zostawił tamte drogę. Jednak niedalekobij to, a zwlascza ze dobrą drogą się wroczicz. Lecz iessli expedit racz W. M. wiadomych się rozpijtacz, ia od wodzów które mam tak wiem, ze tam brodu niemasz ani bijcz może, przewoź może bije dobrij. kiedybij beł spossob takie woijsko wozicz, most postawicz wszędy może kiedijbij beł po temu dostatek. Ztąd do Ram Moijzij pułtrzeczi mile, od Ram Moijzij do Treijdenu czterij mile, a około Wekman moijzy droga sznacz bardzo zła, idącz ku Traijdenowi tamtą stroną rzeki. Tędy do Zegwoltu, który iest in conspectu Treijdena pułtrzeczi mile drogą taką iakom do Pana Piaskowskiego wypissał. Wodzowie, których ia mam tę sprawę daią ze nad Treijdenem mila na gurę Gawi miałbij bijcz bród niezłij, ij ieden z tijch wodzów tem brodem chcziałbył Bieleczkiego za Gawią prowadzicz, ale Bieleczkiemu wczora daleko się zdało obiezdacz wolał się pławicz. Acz za takiemi dezdzami trudno sobie czo obieczowacz o brodziech, ale przedssię credibilius ze łaczriieijszeij może bijcz przebijt wyższeij gdzie brodij bijwałij, niźli w niz ku morzu gdzie niebijwało brodu ij necessario mussi woda bycz więthsza, ta Ram Moijza iako ia mam sprawę dwie telko mili od morza. Bęndzieli mógł bijcz przebijt zwijsz Traijdena, przedssię się iednak nieoddali od Lemzela, bo piecz mil iako. szłijszę od Traijdena do Lemzela. Ochraniacz dla Jego królewskiej Mości stanowisk, niewiem iako w to potrzephicz: bo a czo wiedziecz, gdzie przijpadnie J. Królewskiej Mości stanowisko. Zapługawienie tesz niebijwa chyba kiedy się długo stoi, łaczno choczbij czo takowego beło niechędogiego tem którzy naprzód przijadą uprząthnącz ij urhędozijcz. Pana Zamoyskiego ij Pana Jabłonowskiego ia uidoczego nieporijwam do namnieijszeij rzeczij. W ostathku odzijwam się na to czom do Pana Piaskowskiego dziś pissał zęby W. M. odniossł. Z tem służby swe zaleczam w miłościwą łaskę W. M. Z stanowiska.

81.

Jaśnie Wielmożny. — Pan Bieleczki pławił się samodziessiąt za Gawia traphił tego wyrosstka Pana Stabrowskiego, którego do WM. possijłam. Widział ij sam Pan Bieleczki oczijma huf ludzi na tamteij stronie. Beł z niem Pana Ostrowskiego szługa świadomy, ten sługa powieda wedle tego iako zrozumieli z Łoteszów których siła do nich przychodziło, ze się bierze Carolus ku Wolmierzu, głos iest między Łoteszanii, ij ten chłopiecz powiada ze chcze czekac y bitwę dacz. Ale 7. samego wyrosstka raczysz W. M. wyrozumiecz iako i zkąd to szłyszał. Z tom szłużby swe zaleczam w miłościwą łaskę WM.

W Styczniu r. 1602 wojskiem zaporoskiem w Inflantach dowodził Samuel Koszka, w Marcu Starszym pisał się Gabryel Krutniewicz, a w Grudniu kiedy z Inflant z powrotem Kozacy ciągnęli na Ukrainę, podczas burd witebskich stał na ich czele Jan Kuczkowicz. O udziale wojska zaporoskiego w Wojnie inflanckiej milczy Markiewicz, a Bantysz Kamieński wspominając o znajdowaniu się Zaporożców przy wojsku polskiem, nie zna imion Koszki, Krutniewicza i Kuczkowicza.

Jaśnie Wielmożny*. — Uniżone służby nasse do W. M. łaski W. M. nassego pana pilnie a pokornie oddawamy. Tak iako nam w. m. nasz M. pan nayniższym sługom swym rozkazać raczył, abychmy stras pilną na drogach Derpskich, Felinskich i Peniawskiey, strony woyska Carolusowego o nieprziaeielu mięły, aby ieśli co takowego przypadnie o następowaniu nieprzyacielskiem wiedzieć się mogło, s których my posług iako nayniszi słudzy W. M. naszego Mciwego pana niewymawiamj'. się, chcąc dosyć czynić powinności swey ktorey zwyklichmy, niemniey tesz dogadzaiąc rozkazaniu W. M. naszego Mciwego pana Unyzenie a pokornie w. m. naszego M. pana prosiemy o Mciwe przyczynienie do JE° Kro: Mci naszego Mciwego pana aby nam za przyczyną WM. naszego M. Pana żołd dany, gdysz iusz y tak kilka niedziel nad czwierc służymy. Do tego raczy W. M. nass Mciwy pan dobrze wiedzieć iaky nam mały żołd od JE-o Kro: Mci dany iest, i iakosz i Towarzysiów naszych Fiedora a Jana Bryndze na roskazanie W. M. naszego Meiwego pana posilamy, przesz które pokornie prosiemy abyckmy za M. przyczyną W. M. naszego M. pana, żołd JE-o Kro: M. naszego M. pana w rychlie otrzymalij a my iakochmy zwykły i terasz gotowychmy służyć i gardł swych nie litować przeciwko kożdemu nieprzyacielowi JE-o Kro: Mści tudziesz i W. M. naszego M. pana. Tilko i potrzecie pokornie prosiemy abychmy to za M. łaską i przyczyną W. M. skutkiem samym w rychlie ogliądaly. Zatem samy siebie i najniższe służby nasze lasce W. M. naszego M. pana pilnie oddawanry. Dan z Nowey moyzij Decembris 1 d. Anno 1601. W. M. naszego M. pana Naynizszi słudzy Samuel Kosska starszy i wszystko Rycerstwo Zaporoskie.

83.

Mściwy Panie Hetmanie Wielky Coronny. — Unyzone służby naszę do Mwey łasky WM; naszego M. pana pilnie a pokornie zalecamy. Oznaymuiemy W. M. naszemu M. panu isz strasz ktorąchiny mieli te iusz pozdymalychmy, przeto racz W. M. nasz M. pan nate mieysca gdzie rozumiec będziesz raczył strasz swoję wyprawyc gdysz W. M. naszego Mciwego pana nie ubezpieczamy. To tesz W. M. oznaymuiemy isz i samy iusz dla wielkiey nędzy naszey na Ukrainę idziemy. Dnia wczorayszego był Graff ze czterma tysiącamy ludzi u Hermesa, gdzie i Towarzyszów naszych do kilka poymauo, wziąwszi pewną wiadomosc od mych isz Carolisou iusz w ręku iest, wrócił się nazad, z Hennesu tesz liud wyszedł tylko zostawiły kilkanaście czlowjeka dlia podania tego Zamku posiłamy ku WM. naszemu Miłościwemu Panu Jasawuła naszego i inszych Towarzyszów. Zatem samy siebie i Naynizsze służby nasze Łasce WM. naszemu panu oddawamy. Z Nowey Moyzy Decembris d. 23 An-o 1601. Naynizszi Słudzy Samuel Koszka Starszy i wszistko Rycerstwo Zaporoskie. S którym było piętnaście Chorągwy.

84.

Miłosciwij Panie Hetmanie Wielkij Coronnij. — Jakoś WM. nasz M. Pan rozkazać nam racził zebijsmy się ruszili ku Ringen moyzij y stanelij taborem, tedy łacneij pierwiey biło stać taborem sałasze łacno było urobic tak tez y konie ieszcze liepsze bylij anizebij teraz. A teraz ziemia umarzła kurzeniów budować nilzie konie tez barzo złe y tam mesmij posiłałij towarziszow swich dowiaduion się o ziwnosczi tedij M. Panie ziwnosczi zadnich nimasz y drzew iedno gdzie chałupa iedna albo dwie y to chrustem opleciona, tedy nam w takij pustij kraij uimasz po co. Do ostatku konij pozben-dziem. Wszak WM. nasz MPan ij sam dobrze raczij wiedzie: że w pustych mieyscach motilko tak emu woysku ale ij dziesięciu stać uiłza. Przeto prosimy WM. naszego M. Pana racz WM. nasz MPan choć wprzód abo w bog nam rozkazać zebysmy w iakim ziznem kraiu stauelij, żebyśmy dostawać moglij wszelkiey ziwności a teraz stond się nigdzie nieruszimy do ukazu WM. naszego M. Pana y powtóre się miłosciwey łasce WM. naszemu MPan u poliecramy. Z Obozu. Kozackiego 2 Jaimary Roku 1601 (1602). WM. naszego M. Pana nayniszij słudzij Samuel Koszka Starszij y wszitko woysko Zaporoskie.

85.

Miłościwy Panie Hetmanie Wielki Coroony. — Uniżone służby nasze do M. łasky WM. naszego M. Pana pilnie a pokornie oddawamy. Pisać WM. nasz MPan raczeł przez Jego M. Pana Piaskowskiego tak też i przez komornika Jego K. M. pana Moszczinskiego. Przipomina on nam ktorim WM. nasz M. Pan y ustnie mówienie zlecił którzy od WM. naszego MPana powiedzie raczeł aby WM. nasz MPan.... to racził od towarzistwa naszego ze służyć dalieiy Jego K. Mczi niechczą gdiz to nieiest tayno alie to wszistkim iawno którij JM. Pan Daniłowicz nam list przipowiedny prziniesc racził na te czwierć która iuz wićhodzij nam yakoz mij wszjstko woły y rozkazania Jego K. M. tudziesz y WM. naszemu MPanu dogadzalijchmy póty póki z nas bec mogło a yż teraz MPanu nie przez co ynszego iedno przez wielkie niedostatki) nasze slużic dalie niochcemy iakozechmy w radzie we Srzodę przeszło do, Srzody prziszłey rok złozyłij ruszic się s tey ziemi aczbychmy co inszego miely postanawiać gdiż się nam towarzistwo roziechało acz bychury mieli co stanowić y z Jego M. Panem Piaskowskim tedij bi nas to towarzistwo ukamienowałij. Za tem y powtórzę WM. naszemu MPanu-M. łasce poliecamy. Z obozu Kozackiego dnia 18 Sticznia Roku 1002. WM. naszego MPaua naynissij słudzy Samuel Koszka Starsaiij ij wszistko woysko Zaporozkie.

86.

Miłościwy panie Hethmanie Koronny nasz miłościwy Panie.. — Raczys WM. rozkazać nas M. Pan dnia dzisiejszego żebyś my się koniecznie ruszyli pod Felin iakoby we Wtorek. WM. nas Mlwij Pan wiedząc o nasz thu od kilku niedziel na którim rniesczu wedle rozkazania WM. naszego Mwego Pana musiemy skode mieć a najwięczij w chorych Towarzyszach ieslibysmy się ruszili tak iako WM. rozkazywać raczys, których nam trudno od kosza zostawować bobyśmy się ze wszystkim ruszyć musieli nadto sieła ich dla żywności odiechało y za zepsowaniem drogi trzeba się nam ynaczey przygotować. Dla tych tedy przyczyn prosiemy abyś WM. nasz Mwy Pan nam do Czwartku odłożyć raczył y czas y miescze gdziebyśmy koszem stanąć mieli, nam zaras przes- tego po-slancza oznaimic raczył, żebyśmy dla stanowiska naprzód posiali a my starać się będzim iako byśmy na ten cas gotowi byli. Zatim sami siebie y szłużby nasze powolne zaleczamy w laskę naszego Mwego Pana. Datt. s taboru kozackiego 24 Marca anno l602. WM. naszego Mwego Pana naniszy słudzy. Hawrilo Krutniewicz y wsitko Zaporozkie woysko.

87.

Jaśnie Wielmożny. — Strasz muszi bijdz ale nie może bydz taka jakąby miała bydź. Za them ze szię wczas nieobwiesczilo łatającz tlie rzeczij przydzie po dwóch Rutach złączyć tho jest iutro Xczia Poryczjriego ij Pana Kazauowskie-go Roty odprawią pothem we Ozwarthck Pana Ostrorogowa z pana Waierową, a na nocną, strasz jeślibyś WM. pana Bie-Ieczkiego na posyłki albo na czo innego nieraczijł potrzebo-wacz (stoij tez na szamem Pernawskiem goscziczu) tedij ieniu z Rothą pana Zamoyskiego jutrzejszeij noczij przijszłobij strzedz a potem zaś ze Czwartku na Piątek roizie pana Temrukowej z panem Gosławskim którego thu iescze niemasz alie ieśli tho iusz tak the rzeczy padną tedij tijch tu gosczinczów nie bęndzie miał kto pilnować. Czekam przez Pana Kazanowskiego dalszego WM. roskazania. Z tem szłużbjr swe zaleczam w Mściwą łaskę WM. Z Wasth Moize 2 Apr. 1602.

88.

Jaśnie Wielmożny Moscywy panie Hethmauie Wielki Koronnij p. panie nasz Miłoscywy. — Unijzone sluzby nasze rycerskie zawsze gotowe oddawamy iako napijlnieij w miłościwą łaskę W. M. naszego Mijłosciwego Pana etc. Bijsmy dobrze samij mylczec cbcielj tędy niedostatki, nędze y utratij nasze, te pewnie same wołać będą o pomoc y ratunek do, M. naszego M. Pana iako oijca ij opiekuna nas liudzij rycerskijch. Bo snać bijsmij one przekładać musielj przed kym ynszym, ktoreij świadom onych niebędąc, snać by onym wiarij liedwo dodać chciał. Lecz isz się to wszijstko przed oczyma W. M. naszego miłościwego działo, który tesz był uczesnijkiem równo z nanry, tego wszystkiego. Tedij snać niepotrzeba tego tak daliecę przed W. M. naszym M. Panem wijlijczac cośmy na tey służbie Jego Kr: M. za nędze kłopotów, głodu, utraty w thowarzijszaclj, w maiętnościach swych w usczerbieniu członków y zdrowia swego podielj. Co wszystko za nyc byśmy sobie poczytać moglj; byśmy tylko tym sobie łaskj J. Kr. M. y Rpospolitej iako tesz ij W. M. naszego M. Pana; o ktora się dawno staramy pozyskać moglj, ktora acz w wieliu ynszych wszystkych rzeczach iest nam zawsze potrzebna, tedy osoblywie wtych teraznieyszych, zażywać oneij umyslielijsmij, w których nam J. Mr. Mosc pan nasz miłościwy ua responsie swym przes blijsko przeszłych posłańców miłościwą łaską swą pańską ofnarowac raczył; y onę wykonać iakoljy naprędzy być mogło M. obiecać raczył. To iest sukna iako uaprędzij sposobijwszij, ij. s tym dosyć nędznym a prawie krwawym żołdem naszym do woyska naszego iusz dawno rozkazać posłać miłościwie obiecać raczył. Czego wszystkiego ysz ieszcze y po ten czas u siebie niemamy, wiedzieć niemożemy zaczyni się to dzieie. Raczył się W. M. nasz M. Pan dobrze przypatrzyć odzieży i dostatkom naszym, ysz nietylko to cosmij wysłuzylj u J. Kr. M. naszego M. Pana, alie y to co było z młodoscj liat w rożnych ziemiach nieprzyacielskych przes szablię dobyto, to wszystko Ziemia Ifliautska, wynijsczeła: y długo będzie w pamiecij w woysku Zaporozkym służba iflairtska: gdysz teraz zadney roznyce niemasz międ y namj sługami J. Kr. M. w ubiorze a Lotysamy. W co gdy się W. M. nasz M. Pan z powynnoscj sweij, iako tesz wedlie obietnyce sweij pańskiej serio przyczyną swą do J. Kr. M. y RPtej włozyc będzie raczył: snadnie to wszystko otrzymać będziem mogli co inamij od J. Kr. M. Pana naszego M. obiecanego, ij czego się teraz przes posłańców swych u J. Kr. M. upomynamy. Czym samym moglijbijsmij iakoszkolwiek szkód y utrat swoych powetować, y nie tak da-liece obnazenij na zwykłe mieysca swe do thowarzystwa swego triumfuiąc wrocyc się y wysławiać dobrodzieystwo y kohanie W. M. naszego M. Pana w liudzieh rycerskijch a hoyną y obfitą sczodroblywosc J. Kr. M. nnprzecywko tymże liudziom rycerskym: y snacbysmy dalieko hętlywszijmy belj na potym ku posługom J. Kr. M. y R. P., gdysz ieszcze się kiedyszkolwiek przygodzyc będziem moglij ku posłudze R. Ptej bo ieszcze nie tą woyną koniec. Mniemamy ysz to W. M. nasz M. Pan raczysz mieć przy dobrey pamiecij, iakosmy W. M. naszego M. Pana przy odchodzie swym s posługy J. Kr. M. częstokroć uniszenie prosielj yzeby nam W. M. nasz M. Pan sługę swego w mebytnoscj na ten czas przy nas dworzanyua J. Kr. M. przijdac raczył, którijby się dobrze przypa-trował postępkom naszym. Cochmij czynielj wiadomy będąc uporu i hardosci niektórych miast na Białey-Rusy isz nam nietylko w domach swoych tey sztuky chlieba krwawij zasługy naszeij chętliwie dac niemiely alie y owszem yże y przenagabauia ych uijsc niemoglyśmy: co się potym znacznie okazało.

Początki tego dobre bełij ieszcze skoro z Ifliant wyszedszy, gdzie w maiętności J. M. Pana Canclierza W. Xięz: Lythewskiego, urzednyczek z chłopstwem zebrawszy się, kylkanaście thowarzyszow na dobrowolney drodze na zadzie woyska naszego ydąeych przeciąwszy okrutnie pomordowalj, drugich powiązawszy potopięlj: co się ocierało o uszj J. M. Pana Canclierza Lythewskiego a przecie ze wszystkiego nyc. A ysz ynszych opusciemy, tym podobnych na kylkn mieyscach: gdyszmy iusz nieco z tych nądz y utrapienia w Połocku sobie i koniem odpoczynęlj a niechcąc tak daliece bytnością swą iednego mieysca wynyscyć ruszyłyśmy się goscyncem swym ku Dnieprowj a chcąc s częścią woyska wstąpić do Wytepska posłałyśmy pysarza swego y Jesawuła w kijlkudziesiąt konij dlia porządnego rospijsania gospod. Mieszczanie Wytebscj ubespieczywszy ych pierwij wolnym przyazdein wnet po tym niedopusczaiąc ym gospod rozpysowac, uderzyły w dzwon na gwałt, y tak się na nych rzuczielj gwałtownie w których gwałcie kijlku ych na smierc ubyły, drugych w Dzwynę węgnawszy potopielj, drugych potłukszy pomordowawszy mocą z miasta wygnalj konie y maiętnosc poszarpawszy; zaczem do większego zamieszania i burd przyszło: nas acz ten despect y żal serdeczny, niewynnij krwie przeliania tych thowarzijszów naszych doliegał, iednakze mij zabiegaiąc temu iakoby do większego krwie przeliania między naury nieprzijszło, chciełysmy to między sobą pomiarkowac y na sobie ten despect ponosyc sliubując ym to isz się pod przysięgą smiercj niewynnij tych thowarzyszow naszych msejć żaden z nas nierniał y tak się z nymy zachować, iakosmy z ynszymy sąsiadami ych zachował); by nam tylko na czas iakij w domach swoych odpoczynąc dopuscyłij, gdysz Ich Mość panowie sliachta chlieba y zywnosej z maętnoscj swych dac się nam niezbraniała. Pokazowałysmy ym to ysz zasługamy naszymy a za roskazaniem J. Kr. M. mamy u was odpoczynek naznaczony: ony przecie wymawiaiąc się iakymys wolnosciamj powiedzielj isz do gardł swoych was w miasto niepusciemy. Mij iednak nieprzecywiąc się tak daliece hardosej y uporowj ych niezauiechawałysmy wszeliakych sposobów zażywać iakobysmy ych od skodlywego przedsięwzięcia ych odwiesc moglj. Posyłałyśmy y o tym do nych posły swe z lijstamy rozwodząc ym to, używałyśmy Ich Mości Panów sliahtij żeby ych od tego odwodzieły, ktorzij niehwaliąc ym tego rozważały ym to rozmaytymj sposobamj, ony niedaiąc u siebie mieysca any namowam y przysięgam naszym, any sliaheckj radzie pożyteczny, umyslieły się z naniij woyną rozprawyć. My wydząc isz trudno ym ustąpyć, obawiaiąc się by się nam iusz ij w sielie nieprzyszło byc za sztukę chlieba, musiełysmy gwałt gwałtem odbyac widząc yzesmy na takych trafylj, ktorzy any P. Boga ani zwierhnoscj J go Kr. Mości naszego M. Pana nyc niedbaią y tak gdijsmy się iusz ku miastu przybłyżaly ony podniowszy horągwię obyczaiem nieprzyiacielskyrn z miasta wypadszy stoczyły z namj bytwę, gdzie ych Pan Bog za ych upor y hardosc iako tesz y za liekie uwazenie maicstatu J. Kr. Mooci Pana naszego miłosciwego znacznie pokarał, gdziesmy y kylkanastą głow swoycłi thowarzyszow przypłacyc musielj. Co ysz tak iest a nieynaczey, mamy tego dobre swiadectwo dane od Ich M. Panow sliahty obywateliow Wytebskych y z ynszymy protestatyamy naszymy. W co W. M. nasz miłosciwy Pan weijzrawszy, racz W. M. nasz miłościwy Pan obroncą y posrzednijkiem naszym bydz sam, iakobysniy za niesłusznym udaniem nieprzijacioł naszych, ktorzy nam zayzrzą miłosciwey łaski J. Kr. M. y wszystkj RPtej nieprzyszlj w niewynnosci swej o niełaskę J. Kr. M. na ktorą nygdy nie zarabiamy. Co się dotyczę ynszych prozb y ządania naszego u J. Kr. M. snadnie ono W. M. Instrukcyey naszey wyrozumiec będzie raczył. O co y powtóre unyzenie W. Panskiey miłosciwego a pokornie prosiemy iakobysmy obietnyc Jgo Kr. M. rzeczą samą przes tych posłancow naszych doznac moglj za miłoscywą przyczyną W. M. naszego M. Pana a osobliwie iakobijsmy sukna y zołd za trzy cwiercy od nas dosyć cięszko zasłużony bes dalszeij zwłokj otrzymac moglj y zebijsmy wzdy tym nieco utraty y niedostatku swego podeprzec moglj na ktorą łaskę J. Kr. M. oczykywac mamy w Mohyliewie. Zatym y powtore unyżone służby nasze oddawamy w miłościwą łaskę naszego Pana miłościwego. Dan z Wytebska Decembra 20 dnia Roku 1602. W. P. M. Pana naszego miłościwego namneyszij y zawsze gotowj słudzy Iwan Kuckowycz Starszy i wszystko Rycerstwo woyska Zaporozkiego mp.

Z rokiem 1602 zamyka się historya Hejdenszteina. Nim rozstaniemy się z przewodnikiem, który dotąd dostarczał nam wątku do wypadków, poświadczymy o przymiotach tego historyka. Mieliśmy kilka tysięcy listów z tych czasów, żaden niezaprzeczył, ale wszystkie poparły twierdzenia Hejdenszteina. Zbywa mu prawda na ożywczej w opowiadaniu przenikliwości, lecz jego uczciwość i rzetelność są nieposzlakowane. Szereg ogłoszonych tu listów jest poniekąd żyjącym komentarzem do historyi "Rejnolda" jak go nazywa Żółkiewski.

Po wojnie inflanckiej, w r. 1603 i 1604, Żółkiewski przebywał na Rusi zajęty wypłacaniem żołdu dla wojska. Przy niedostatku w skarbie, sprawa zawsze ważna: tylko powaga, zręczność i uczciwość odwracały wojnę domową. Nie jest nam wiadomo skąd P. Bielowski zaczerpnął podanie o Cetnerze i jego pożyczkach na lichwę, za co to niby pobożny hetman nie chciał pozwolić, ażeby Cetnera po śmierci chowano na cmentarzu. Tymczasem słowa własne Żółkiewskiego świadcza, że pożyczki Cetnera były bezprocentowe.

80.

Jasśnic wielmożny. — Powiedział mi Je-o M. Pan Potoczki z stronij zołnierskich spraw wolą WMczi, czo ze mnie iest staracz się ij zabiegacz temu chczę, zebij zacziągu iakiego do tumultu nieuczijnili, karzącz się iednak przeszłemi przijgodami w obiethnicze żadne zacziągacz się nie mijsle. Zeby Je-o M. Pan Potoczki listy iakie teraz międzij nie rozessłał odwodzącz ich od ziaehania się, ktore sobie złozyli w piecz niedziel po Wielkieij noczij, ja nieodradzam, ale mem zdaniem mało potem, bo ij blizki iusz czas tego ziazdu, trudno te listij maią przijśćz, tak pręthko ad noticiam wszythkiem. Więcz iako ludzie są na świeczie suspicaces, trzeba się obawacz zebij te listij trwogi międzij niemi nieuczijniłij ze tho na fortel się dzieie dla rozerwania ich. A zatem zebij to niewięczeij zaszkodziło. Mowił tesz ze mną Je-o WMocz Pan Potoczki o maięthnoscz ktora Czethner dzierzij, nieumiał powiedziecz czo daleij mani czynićz ij iako rzeczij niewiadomy nieumiał y mianowacz maiętnośczi. Ja się domyślam ze to o Krijniczach rzecz, na ktorijch ia mam długu 16500 fl. Pomnie ze beła wola WMoscz me°-o Msciwego Pana zebijm Jeij MP. Panieij Weudenskieij z teij summij y prawa, wszijthkiego ustąpił. Czom beł gotow uczijnić ij teraz bęndzieli rozkazanie WM. gotow iestem, telkoz proszę o wiadomoscz bo tesz inszij są, czoby radzi dostali odemnie tego prawa, którem respons zwłoczę. Pozijczijł mnie pan Czetbner częsczi teij summij, ij za tem puściłem mu to do dzierzenia słownie. Obligatia mnie słuzij ij teraz. Owies Rubieszowski kazałem dawno odwozicz do Lublina. Possijłam zaraz do Podstaroseziego swego zeby czo go iest zatrzymał dla potrzebij WMozci mego Msciwego Pana. Pan Wijdzierowski powinnij iest temu memu podstarosciemu, albo iessli komu innemu raczijsz to WM. zleczicz niechbij się z niem o tem porozumiał kiedij go bęndzie miał do Zamosczia odesłacz. Ztem słuzbij swe zaleczam w Msciwą łaskę WM. Dat. z Zółkwie 24 Apr. 1603.

90.

Jasnie Wielmozny. — Na czem stanęło w sprawach żołnierskich raczyss WM. móy Mściwy Pan wiedzieć, gdyzem iuz wypisał przez swego posłańca. Therass nass to trudni ze Lwowianie thowarij i fantij niepodeynmią się dać więceij iedno 20000 fl. bo tesz ij niemaią. A ta summa która w fanciecb ma bydz dana uczyni kilka szterdziesci tysięcy złotych. Jesth na to w gotowijch pieniądzach do kilkunastu tysięcy, ostatka, to iesst czternastu albo piętnastu tysięcij niewierny gdzie wziąc Daliśmy o tem znać do Je-o Krolewskiej Mości pisalismy iuss po dwakroć ij do Je-o WMczi pana Podskarbiego Coronnego, zebij te summę bądź fantami bądź tijśś pieniądzmi gotowemi posłał. Na co dotąd responsu nie mamij. Spossabiauui tych kilkuseth koni do infianth droga szię nieotworzi ass płaca zupełna stanie. W ten czass in re praesenti kiedy się obaczą ze się nie mass gdzie podzieć siła iesth chudych pachałkow, mniemam że się dadzą namówić. Teras iescze ta wielebna confaederatia nieda im o tem nic mowić. Zalecam stem szłuzby swe Msciwej łasce WMscz mego Msciwego Pana. We Lwowie die 20 Julii 1603.

91.

Jassnie Wielmożny. — Płacza żołnierska bierze iusz koniecz, rachunki wszythkie zgodzone, do zupełneij zapłatij nie dostało 5000 fl. ktorijch mussiałem na credit swoij dostacz. A ij pirweij mam iescze dawnego w skarbie kilkanasczie tyssięczy. Nie mam na to ieduo recognitie skarbowe, a na ten ostathni dług tho iest na 5000 PP. Comissarzow ktorzy ze mną beli ij skarbowich pissarzow. Proszę zebijs WM. moij Mwy Pan, raczijł mi bijcz pomoczen w dochodzeniu długu tego. Teraz tesz othwira się czasz do namawiania zołnierzow na Inflanthską szłuzbę, czego niezanichijwam, ale dotąd nikt niewziął listu przijpowiednego oprocz P. Kssięzopolskiego ktorij sto ussarzow przijmuie O czem mniemam od Je-o M. Pana Starosty Bialokamieńskiego raczijsz iusz WM. wiedziecz. Z tem się łascze WM. swego Mwego Pana zaleczaui. Dat. ze Lwowa 30 Julij 1603.

92.

Jassnie wielmoznij Mscziwij Panie. — Maiącz sprawę nie małeij wagi przed sobą. w któreij mi laski ij rady WM. potrzeba, bełem prawie in procinctu do WM. iachacz, ij konie rozssadziłem beł. Niestatecznośćz powietrza ktore moiję wilgothną głowę nadęła, zatrzymała mię. Albo do Szrodoposczia iessli WM. raczijsz bijcz na iednanie do Bełza przijdzie mi odłożijez, albo ieśśli WM. nieraczijsz bijcz w Bełzie, z tamtąd u WM. mego Msciwego Pana bęndę. Teraz stronij odessłania Quarty do Je-o M. Pana Podskarbiego proszę żebyś WM. raczijł oznaijmijcz mi zdanie swe iessli iego samego quitem się contentowacz. Na list Krola Jegomości isz mię urgebat komornik o respons, odpissałem iako na teij kopij. Zebrałobij się tu międzij nami około piączi tyssiączi, iedno każdij patrzij na to żeby bespiecznie. Ztem szłuzby swe zaleczam w Mwą łaskę WM. mego Msciwego Pana. Dat z Zółkwie 9 Mar. 1604.

93.

Jasnie Wielmozny. — Febra która mię nieladaiako utrapiła ustała już z łaski Bożej i znaku po sobie inszego niezostawiła, tylko ze mię osijpała usta, medłem i nieczuję szie ieszcze własnie iakobij miało być wczasem a dijetą aczei da Pan Bóg zbyć ostatków. Jego Mośćz Pan Wojewoda Krakowski, przysłał do mnie listh stymi pismij pisze jako WMcz raczysz s ceduł iego wyrozumieć, prosząc mię zebym szie o tym z WMczią, zrozumiał. Iz dla słabosci zdrowia nieinogę sam u WMosci mego Meiwego Pana być, odsyłam to WMczi, bedzieli wola WMczi co nato do Jego Msci Pana Wojewody odpisać albo też przez mię wskazac tedij ia s temi pismij odeszlę to Je-o Mczi Panu Wojewodzie nazad. Zalecam szię przijtem i z służbami memi w Msciwą łaskę WMczi mego Msciwego Pana. Dat. w Zołkwi 14 Au. R. P. 1604.

94.

Jassnie Wielmozny. — Trudno inaczeij rozumiecz iedno ze czos foremnego ma bijcz na tem Seijmie. Aczem y przed tem szłyszał że Pan Gratus Tarnowski zbirał ludzie, ale teraz na tem wyiezdzie ktorijm miał z Panem Alexandrem Korniactem, powiedział mi Pan Korniakt, ze Pan Tarnowski zbiera znacznij poczet ludzi na Pana Marszałka. Zrozumiewałem daleij wieli, czo te iest, ij na czo te ludzi zbieraią, powiedział ze niewiem, bo (daleij rzekł) nietuszę by dla assistentij, gdyz ij przesz tego ma ieij na Seymie Pan Marszałek dostatek. Bobowski tesz nieiaki (bij wał międzij Wołosskiemi i Multanskiemi zołnierzami znaią, go dobrze szłudzij WM. ) zbira także szłużebne na Seijm, tego niewiem dotąd komu gwoli, będę się pij tał. Z inszeij tesz stronij szłychacz o gotowoscziach niezwijczaijnijch. Jessli to dla szłuzby y potrzeby RPtey, czemu nam tesz niepowiedzą zebijssmij y mi wedle moznosczi spossobiali się RPtey szłuzijcz. Z tem szlużbij swe zaleczam w Mwą. łaskę WM. Dat. z Zolkwie 8 Xbr. 1604. Kiedy Zamojski i Żółkiewski byli zajęci domowemi sprawami, wypadki państwowej doniosłości przygotowywały się na przestrzeni pomiędzy Samborem a Kijowem. Pierwszemu zgon niedopuścił przyjąć w nich udziału ani ujrzeć ich końca — drugiemu nastręczyły one pole do rozwinięcia przymiotów wodza i polityka.

Zagadkowi są ludzie i wypadki owych czasów: Po zdławieniu przez Iwana IV. kniaziów, duchowieństwa, szlachty-bojarów, mieszczan, po zamknięciu przez Borysa Godunowa saturnalij, przez przytwierdzenie chłopów, ogarnęło narody moskiewskie niezadowolenie.

Siekiera Borysa przytłumiła ale nie wytępiła uczucia krzywdy i gwałtu: potrzeba było kropli, ażeby się rozlały potoki i burze łamiąc zapory i tamy.

Przyczyną tego stał się człowiek, którego polska historyja przez usta Niemcewicza nazywa Dymitrem, synem Iwana IV., a urzędowa rossyjska mieni Grzegorzem Otrepiewem.

Koło niezadowolonego narodu i jego narzędzia, rzekomo Dymitra, skupił się szereg różnorodnych czynników: Chęć odzyskania na Moskwie tronu za Bałtykiem, za pomocą nowego sprzymierzeńca, schlebiała królowi w Krakowie. Nadzieja osadzenia córki wśród blaskiem upozorowanej wielkości carskiej w Kremlinie, przemawiała do dumy Jerzego Mniszka w Samborze, w koło niego była gotowa skupić się szlachta nieosiadła, łaknąca życia obozowego i przygód prowadzących do sławy, złota i zbytku. Nieprzebieranie środków, lekceważenie życia i obowiązków, w duszy oddźwięk legendarnych heroicznych czynów, zwyczajny Rusinom, wszystko to powodowało Rusinem Wiśniowieckim. Za kniaziern z własnego szczepu tłumy poruszały się od Bugu do Dniepru.

Kiedy w Polsce uczucia krzywdy dozimnej, duma dla której były za szczupłe ramy samej wolności polskiej, wstręt do pracy, miotały królem, panem, ludem, naród moskiewski gotował się odbyć szalony taniec śmierci.

Sobkowość, namiętność, nierozwaga kierują panem, kniaziem, ludem; Zamojski jeden, jak widać z listów, zachowuje zimny pogląd męża stanu i pogodne czoło człowieka uczciwego: gani łamanie traktatów międzynarodowych, lekceważenie powagi i władzy sejmu, miotanie na los przyszłości Rzeczypospolitej.

Z czasów tych nie mamy listów Żółkiewskiego, załączone tu rozjaśniając początki sprawy, mogą służyć za wstęp do "Progressu."

Ustanawiają dwa fakta: że powody religijne były obce rozpoczęciu sprawy; że sprawa była podniesiona przez panów i lud, mimo Rzpltej i sejmu.

95.

Zygmunt III z łaski Bozej Krol Polski wielkie Xiąże litewskie Ruskie Pruskie Mazowieckie Zmodzkie Inflantckie y Szwedzki, Gotcki Wandalski dziedziczny Krol. — Jasnie Wielmożny Uprz. nam miły. — Jest rzecz y przypadek niemałego uważenia godny, o którym chcieliśmy do Uprz. Wass napissac y zdania Uprz. Wass dosiądz. Pokazał się w Panstwach naszych człowiek narodu Moskiewskiego, ktory pier-wei w Monasterach. Ruskich bawił się, potym ozwał się byc synem przeszłego Kniazia Wielkiego Moskiewskiego Iwana Wasilewica na imię Dimitrem. Miał ten Iwan iusz po woinach ktore wiodl z przodkiem naszym Krolem Stephanem syna Dimitra, którego młodo od umarł. Ten za brata swego Fiedora niedawno zeszłego Kniazia Wielkiego Moskiewskiego, przyść miał iako sprawe dawano o śmierć; iedni powiadali że zabit był; drudzy inne przyczyny śmierci iego powiadali. Ten terażnieiszy, ktory się to synem być Iwanowem mieni, powiada ze preceptor iego człowiek iakiś roztropny, poczuwszy że szło o iego zdrowie, ktory opiece iego był poruczon, gdy ci którzy go zabić mieli następowali, innego młodzieńca nic o tym niewiedzącego na łoże tego sobie do wychowania powierzonego położył, y ten młodzieniec miasto niego na łożu w nocy bez przypatrowania się zabit, a onego preceptor ukrył y dał potym na pewne mieisce do wychowania asz podrosszy iuż po śmierci onego preceptora dla utaienia się do Czerńców wstąpił y tu do kraiów naszych się udał, a otworzywszy się y ozwawszy być synem Kniazia Wielkiego, udał się do Kniazia Adama Wiśniowieckiego który nam o nim dał znać y rozkazaliśmy aby go był do nass posłał, ieazcze do tego czasu nieodesłał go y dochodzi nass jakoby do Niżowych Kozaków miał się udać, aby go na Państwie Moskiewskiem postawili. Rzecz ta niemałą trwogę w Moskwie uczyniła y snadź Kniaź terażnieiszy BORYS Hodunów ogliądając się na tego Kniazika y bacząc też poddanych niebardzo sobie chętnych trwoży się, y ludzie ku granicy naszey garnie, zamki duffałęmi, y albo powinowactwy albo dobrodzieistwy sobie obowiązanymi ossadza. Szpiegowie z granice od Smoleńska przynieśli wiadomość że trwoga tam wielka, także y Moskwicin ieden znaczny zbieg s Smoleńska toż powiada y ze sława iest w Moskwi o tym Dimitrze y ludzie poruszeni tara tą rzeczą. Jest Iutlanczyk ieden który służył Dimitrowi synowi Iwana nieboszczyka w dziecinstwie iego y był przy tym kiedy był ten naiazd na dziecię y kiedy zabicie się stało prawdziwego li syna podrzuconego li młodzieńca niewiedział nic, iezdził teraz do tego co iest u Kniazia Wiśniowieckiego y po znakach na cielie których był świadom także y z przypominania od tego Dimitra wielia rzeczy które się na on czass działy za prawdziwego syna Iwauowego być go rozumie. Niektorzy z P. P. Rad naszych wskazuią nam że occasia wielka podaie się do dobrego do sławy y do pomnożenia tei Rptei, bo kiedyby wsadzon był za pomocą naszą na państwo ten Dimitr wielieby ztąd pożytków urość mogło y Svecia tym snadniei oswobodzonaby mogła być y Inflanty uspokojone y potężności przeciw każdemu nieprzyjacielowi wieleby przybyć mogło; z drugiei strony idzie o wzruszenie przymierza, o obalienie trudności na Rptą a nie na czass. W tei sprawie na obie stronie wiele rzeczy na które się oglądać trze. ba zawierającey, rady y zdania Uprz. Wass. dosięgamy które abyś nam dobrze wszystko uwazywszy napisał żądamy. Zyczymy zatym Uprz. Wass. dobrego od Pana Boga zdrowia. Dan w Krakowie dnia XV Miesiąca Lutego. Roku MDCIIII Panowania naszego Polskiego XVII Szwedzkiego X roku. Sigismundus Rex.

96.

Mciwy X. Wisniowieckie*. — Zaleciwszy zyczliwe słuzby etc. Iss WH. przypominac raczysz zwykłą chenć moię przeciwko WM. y domowi WM., tedy. na ehenci mey nigdy się WM. nie raczy omylić. Jakom zawsze rad służył WM., tak iestem WM. przyacielem życzliwym, y do czegoby się słuzby moie WM. zgodzić mogły, naydzie mie WM. do posług swych gotowego. Co się dotycze tego tam Moskwicina przy WM. który oziwa się bydź Iawana Wasilewicza kniazia Moskiewskiego synem, tedy bywałą więc często takie rzeczy prawdziwe, bywaia tesz zmyslone. Tha, iakakolwiek iest, tedy dobrze ze WM. Je-o Kro. Mci o niey oznaymic raczysz, y wyrozumiawszy wolą Je-o Kro. Mci, może WM. człowieka tego ku Je-o Kr. Mci posłac, ze Je-o K. Mć rzeczom tem bedzie raczył się przypatrzyć, y statuere o nich. Lasce się WM. powtóre iter. atąue iter. A iesliby tesz zdało się WM. do mnie go przysłać, tedy ia przypatrzyłbym mu się y wyrozumiał go, y co bim zrozumiał Je-o KM. oznaimil.

97.

Jasnie Wielmozny. — Natenczas gdy zięć móy Xiąże Jego Mcz Wiśniowieckie, z tym człowiekiem, ktorij się ozwał bydź własnem dziedzicem Panstw Moskiewskich, do Króla Jego Mci  iechał, podała się ij mnie droga dlia spraw mijch do Jego Król. Mci. Potym y do tego przijsło, że z Crakowa odjezdzaiąc przij mnie go zosthawieł. Theraz z czijm człowiek ten iest odprawiony, nie wątpię że już WM. moy mciwij Pan raczijsz mieć dostateczną wijadomosc. Widzę ze z ofiarowanei łaski Jego K. Mci content; iednak bacząc przewleczenia rzeczy swych tęskliwein zosthawa. A tak iż do WM. posłańca swego possijła, zdało mi się tez za potrzebną napisać do WM. mego Mciwego Pana, z tych przyczyn. Pierwsza abijm się z służbami memi powolnemi WM. memu Mciwemu Panu ozwał. Druga abijm o tym WM. dał znać, com przez ten czas, w teij conwersaciey z niem będąc, o niem zrozumiał. Jakoz iłem mógł pilnie considerując, notowałem to o czijm inaczy WM. memu Mciwemu Panu dać znacz nie mogę, ze rzeczą własną pokazuje się bydź tym czijm się bydź ozywa. Do czego ij ta rzecz iest niemałego uważenia godna, że mu z Ukraijny piszą, daiąc mu znać o tijm, że oprócz małeij lidzbij Moskwij adherentów Borijsa na ten czas tam ich Pana, wszijstek tamten narod z wielką życzliwością go oczckijwa, ij iako piszą, że za podemknieuiem się jego ku niem, bijłabij uadzieia wielka do osiedzienia przezeń państliwa tamtego ij bez krwie rozlania. Jednak iz y on sam radbij w teij sprawie sweij uważnie postępował, y przez ratunku znacznego nie radbij rzeczij swijch zaczijnal: przijmówieł mi się, abijm do WM. mego Mciwego Pana napisał, prosząc abijsz WM. iego sprawiedliwość na pilnem baczeniu u sijebie miecz, ij na to painiętaiąc że rzeczij jego pretkiego rathunku potrzebuiją, one Jego Król. Mci pilnie zalecaćz raczijł, a ta iest trzecia przijczyna pisania mego do WM. mego Mciwego Pana. Nie wąthpiąc tedij że WM. uważywszij te wszystkije rzeczij, nie będziesz chciał deesse sprawiedliwości jego, nie tilko żebijm mu się był miał wymowicz z tego pisania mego, ale maiąc occasiją do ozwauia się z służbami memi w łaskę WM. mego Mciwego Pana a dawszij o tijm znacz, com też z niego o tey jego sprawiedliwości zrozumiał, pewienem że WM. jako Pan Chrześciański, y wielkiemi darami od Pana Boga obdarzonij, będziesz chciał ij tę rzecz iego radą swą u Krola Jego Mci tak wesprzecz iakobij z całoścją, y z przymnozeniem z tąd dobrego Rzeczy Pospolitey w teij sprawie sweij z osobij WM. ratunek zuał. A przi tijm ij to WM. memu Mciwemu Panu dawam znacz, zeby ij tego sobie zyczeł, abij kogo cum authoritate przij sobie ustawicznie mieć mógł, z którijm bij o rzeczach swijch przedsięwziętych się znosieł. Co wszistko baczeniu WM. mego Mciwego Pana poruezywszy, zalecam powthore służby moie w łaskę WM. memu Mciwemu Panu. Datt. w Cracowie d. 23 Aprilis 1604. WM. mego Mwego Pana przyiaciel ij sługa powolny Jerzy Mnischek Wo. Sand.

98.

Jasznie Wielnioznij. — Zaleczam wszelaką powolność życzliwości moich, łasce WM. mego Mczego Pana zyczac W. M. zdrowia ij wszelkich pociech od Pana Boga na czasij długie. W prawdzie zecz szie nierichło pisaniem moim WM. memu Mczmu Panu oziwam com beł dawno umyszlił uczinić. Lecz trudności y kłopotij moie mi nie dopuściłij. Przeto proszę abysz mie WM. miał za wymówionego. Teraz posełam umyszlnie do WM. prosząc ij żądaiąc W. M. Mego Mczgo Pana iako jednego z Senatorów przednich Coronij Polski, ktorego Pan Bóg przed inszemi, rozmaitimi darami ozdobił, sławę i miłość przeciwko Oyciznie swij po różnych narodach rossławił, tak że dzielność, męstwo i szczeście WM. mego Mczgo Pana u kazdego, spodziwieniem bydź musi, które tesz we mnie wielką miłosc ij powolność przeciwko WM. wzbudza, zebysz WM. sprawy moie (które rozumiem są dawno WM. wiadome) Jego Król. Mczij. iako naigoręcij zaleczać raceł. Aczemci mieszkaiąc tu w Krakowie, wielką łaske Jego Król. Mczy poznał, którą dai Panie Boże Jego Krol. Mczy. czasu swego odsłuzić. Jednak sprawij moie potrzebuią pretkiego ratunku, iako WM. sam z okoliczności spraw moich iako Pan bacnij zrozumieć możess, nie wątpię tedy w łasce WM. mego Mczego Pana, że WM. Jego Król. Mczij. do tego wiesc będzies, abij sprawiedliwość moię na miłościwem baczeniu mieć raceł, i mam tę nadzieie w WMczij, ze mi WM. u Króla Jego Mczy pomocen bydz będzies raceł. Cokolwiek łaski WM. mego Mczego Pana w sprawach swijch poznam, będę to powinien zawsze wszijstkim dobrem WM. zadziahjwać. A niechcąc dlnsszijm pisaniem WM. zabawiać powtóre powolność życzliwości moich lasce WM. niego Mczego Pana oddaię. Z Krakowa 25 Aprilis 1604. WM. mego Mczego Paua zyczliwij przyaciel Dinitr Iwanowicz Carowicz Wielki Ruszij Ugleczkie, Dmitrowskie Grodzieckie etc. Xiąże Pan ij Dziedzic wszystkich Państw Moskiewskij Monarchij podległych.

99.

Jaśnie wielmoznij.— Zalecam słuzbij moie w łaskę W. Mij memu Mcijwemu Panu. Gdij się powiedziały przijczijnij nieodpisu W. M. mego Mciwego Pana, Carowicowi Jego mczi, dał mieijsce wszystkiemu. Trudno ieduak bijło niepowiedzieć mu tijch Racij, któreś W. M. w sprawie iego, w liście swijm do mnie wijpisać raczijł. Za czijm znowu zdało mu się samemu napisać do W. Mczi, nie dlia tego, ijako baczę, abij się zdał w ijakie discursij wdawać, albo odpis na W. Mcij wijcijągać, ale aby pisaniem swem obijaśniwszij rzeczij swe, ieszcze o dalsze poparcie sprawiedliwości sweij. W. Mci prosie!. Za czijm tego, co on sam pisze, niezda mi się w liście mem powtarzać; owszem z wielia przijczijn zijczełbijm sobie bydź w Domu W. Mcij mego Mciwego Pana, ijakos ieśli mi zdrowie moie słabe dopuści, miałbijm potrzebę bydź ua Tri-bunale zaczijm niecięszkobij mi bijło wijboczijć a bydź u W. Mcij, abijni raczeij te rzeczij, którebij się dostatecznieij ustnie przełożjcz mogłij, sam powiedział, iednak teraz na prętcze pisząc, ieślibij się w czjni niedogodziło, proszę abyś się W. M. moij Mciwij Pan obrażać nieraczijł.

Wielkie to są Racie ij uwazenia godne Mciwij Panie, nieskorego w tej sprawie postępku któreś W. M. w liście swem iakom zrozumiał z pisania W. Mczij. przedtym Królowi Jego Mci, a mnie też teraz wijpisać raczył. Jednak iż czas iest rzecz barzo droga, którym siła się rzeczij poścignąć, ij opuścić może, życzę tego ij z powinności Chrześciańskiej przeciwko temu człowieku, ale ij dlia dobrego Oijczijznij naszeij, abij się w teij sprawie pogody nieopusczało. Raczysz W. M. wiedzieć że tego są przykłady, kiedy się do czego podał czas pogodnij z pożytkiem Rpteij, że nie zawżdij Seijmu czekać przychodziło. Widzi się też ij to na oko, że częscieij, bij się też nawięthsze potrzeby Rpteij przekładały, nieza-wżdij na Seijmie dobrze rzeczij padaiją, Na którij iż się Król Jeg. M. za Radą J. Mci Panów Senatorow odwołijwacz raczij, widzę że ij ten człowiek niechciałbij nic czijnić nad wolią. Jego K. Mcij. Jednak obawija się abij za przewłoką czasu, cierpliwościją swą, trudności sobie nieprzyczijnieł. A mij też słusnie obawiać się mamij abijśmij occasij do dobrego Rpteij, które się podaiją nie opuszczali. A to niemniejsza rzecz, ij uwazenia wielkiego godna że to już coustat ze tamten Borijs dosięga Praktik z Brandeburcziki, Carolusem, z Dunskiem, a nawiecej z Domem Rakuskiem, chcąc im z Panstwa Moskiewskiego za pewnemi condiciami ustąpicz. Raczże W. M. moij Mciwij Pan baczyć, podali mu się czas, niebędąli te rzeczij zwijelkiem niebezpieczeństwem Oijczijznij naszeij brać effectu; gdijż w takowijeb rzeczach, siła na uprzedzeniu należij, ij iako się wyadomości dosjągać może, że ten Borys trwoząc się z swego niesprawiedliwego na tamtho Państwo wesczija, ij znaijąc affect złij poddanijch swijch, a niezatrzijmijwaiąc rzeczy ieno Tijranstwem, barzo się do tijch Contraktów spieszij, ij iako Jego M. Pau Derpski Jego K. Mcij dawał sprawe, tak ij mnie teraz pisał (którego list W. Mcij possijłam) że tamte iego tumultij z Moskwą nieustawaiją. Rzecz tedij ij ta pokazuie, że za nastąmpieniem nieodwłocznem Dziedzica własnego (którego sobie kazdij naród zyczjcz zwijkł) bijlibij Praktiki Borisowe pomięszane, ktorego do tijch czasów to snadz wymaga, że o tym własnem successorze, ponowij niemaiją. Jam z tijm Człowiekiem thu prziiachał, abijm go do Xijąząt Ichmosczi Wiśniowieckich odprowadzijeł, który tam za zaiechaniem swem nie wąthpię niebędzie chciał nic takiego czijnićz, cobij miało niebezpieczeństwo Rpteij zacyągać, Liec bij tez tego opuścić niechciał, abij przez sposobij pewne, podemknąwszij się pod granicę, niemiał się z Moskwą sobie zijczliwą znosicz, ij iako on rozumie, y zgoła niewąthpi, że za ogłoszeniem się swem pobliżu granic, wiele Moskwij ku niemu dlia prziięcia go zbiegać się będą, ij ma od Dunskich Kozakow poddanijch swijch Posłance, że go z kilkieni Tisięcij ludzi woiennych czekaiją. Mniemam że też ij o tijm W. M. móij Mcjwij Pan wiedziecz raczijsz, że o iego successiey, żadneij wąthpliwości niemasz, które choćby też ij thu iakie bijłij, są wiadomości z Moskwij, ze go tam za własnego dziedzica przijznawaiją. ij z wielką zyczliwosciją onego oczekywaiją, liecz przed tamtem Tijranem, zaden nic iawnie zaczącz nieśniie, oprocz tijch ktorzij się thu do niego wymykać mogli, Jakoż do kilkudziesiąth ich, zon ij dzieci swych odbiegszij (acz nieniasz nic z przednieijszijch familij) do niego przibijli, bo znacznieijszem wijmijkać się, ij maiętności swijch odbiegacz, nieczuijąc o niem pobliżu, cięszko: I co mu pisał Pan Starosta Ostrski z granic Moskiewskich, posyłam to do rąk W. Mczi. Racz że WM. te rzeczij uważijcz, a przy opatrzeniu spraw Oijczijznij naszeij, człowieka tego nieracz WM. opusczacz, gdyż przez gromady ludzi, ij bez dostatku, ku Granicij podemknąć mu się trudno ij niebezpieczno. Człowiek to iest Pana Boga się boijącij, do rzeczy z rozumem mu pokazanijch przichilaiący się, a zatijni do wszelakich umów ij traktatów słusznych powolnij, w Pauu Bogu, w Królu jego Mci, y w Senacie jego nadzieię maijącij. Racz że W. M. te rzeczy przedsię wziąć, a na owe ludzie niektóre, którzij na Seijmie zwijkli rzeczij trudnić, niespuszczać się. Zaprawdę, żeć się mnie zda, ze te rzeczij prędszego nisli Seijmowego obmyslenia potrzebuiją. Jest occasia do dobrego Rpteij, jest sprawiedliwoscz tego człowieka, jest czas na tamtego Tijrana, który za zdradziectweni swem pod Pany przyrodzonemi, nie drzwiami, ale sproszną dziurą na thamtho Panstwo wliazł. Jest nam pogoda, bo dlia swijch postępków strwozonij, pewnieby nieśmiał dostać pliacu, a bez pochibij za tijranstwem swem, ij za tamtemi iuż wsczętemi tumultami albobij niemógł, albo nieśmiał Woyska zebrać, bobij go podobno rjchleij sam na się zwiodł. Niebaczę ia tego żeby z steru kthorij na Panstwo takiemi fortelmi wszedł, Pacta trzymać się godziło kthorij też iuż ij sam niedawno nasłanijem Woyska na Panstwo Krola Jego Mcij a na Maiętności Xiąząt Ich Mci Wisniowieckieh one zyiolował. W. Mci memu Mcijwemu Panu, którego Pan Bóg przed inszemi baczeniem wielkiem opatrzeł, porucza się ta rzecz ku uważeniu. Niewątpiąc w tyra że Pan Bóg serce Króla Jegomczi Pana swijątobliwego, ij Radi iego tak sposobi, cobij było ku chwale iego swięteij, ij ku dobremu Oijczijznij naszeij. Ja i powtore proszę, ieślibym co nieostrożnie napisał, abyś się W. M. tem nieobrażayąc, moiem Mcywem Pauem bydz raczył. Datt. w Samborzc du. 10 Maij A-o 1604. W. M. mego Mwego Pana przijaciel ij sługa powolnij Jerzy Mnijszek Wo. Sando.

100.

Uprzeymie* i t. d. — Tuszyłem że na Seimie o sprawie tego Moskiewskiego Hospodarczyka, miała bydź umowa wszech stanów. I kiedym był od Jego K. M. o zdanie w niey requirowan, odłożyć ią do Seimu radziłem. I teraz tosz iest moie rozumienie: iakom y WM. nie raz iusz to oznaimił. Padać czasem nie źle kostka: ale rzucać ią o rzeczy wielkie nieradzą (mebespieczna). Idzie o niebespieczeństwo (sławę) y szkodę Coronną, idzie o zmniessenie sławy J. K. M. y narodów naszych. Może....że musie nastąpicz na państwa Coronne palicz ie pustoszycz a niemasz gotowosczi na uczinienie wstrętu. Może i sami confederati z różnych miescz.... Jusz y tak nie mało wstawa skwierku na ludzie te przes WM. przyimowane, mimo wiadomośc mą Urzędnika woiennego, co nigdy niebywało. Za dalszym iakiem uprzykrzeniem się ludziom, a tem więcey za niebespieczeństwein, albo szkodą iaką od nieprziiaciela, coby było imputowano WM., mniemam że obczreć się masz WM. na co. Siła znacznych ludzi y tak się iusz na to zżira, y swieżo do mnie niektórzy około tego przysyłali, oznaymuiąe przytem, że czuią, o tem w Moskwie y wiedzą zgoła dobrze, y są gotowi: a z więtszą potężnoscią niźli o iakiey z WM. słyszą. Daley, przisięga Jego K. M. sama, możeli bydź privatim interpretowana od kogo, uważ WM. u siebie dobrze. Uchoway Boże y za klęską wątpliwaby zemstwa mogła bydź rozumiana, isz początek iakoby z naszey strony z niedodzierżenia przymierza byłby tem sposobem. Dołożę y tego że passim wszyscy rozumieią isz mimo woli J. K. Mczi czyni to WM. y ia będąc Urzędnikiem woiennem przedniem naimnieyszey o tem od J. K. M. declaratiij niemiałem, y owszem co innego z odkazów którem od J. K. Mczi miewał baczyłem. Kilkakroć iusz do WM. pisałem w tey sprawie nic inszego y natenczas niemogę pisać.

101.

Jaśznie Wielmozny. — Zaleczywszy powolnosc chęcij moijch łasce W. M. mego Mczego Pana. Nie dziwnie szię temu, zesz W. M. moij Mczijwij Pan na mój list odpisać mi nie raceł, gdysz upatruiąc WM. ij wgladaiąc w sprawy głeboko, zdadzą szie rzeczij moie pociągać za sobą trudności. I iakiesz zaciegi niebezpieczne teij Coronie zacny z Państwem Moskiewskim y inszemi sąsziadami Coronnijmi. Co wszijstko upatruiąc W. M. iako Stróż Ezecipos: i którysz powietszy części iest takich spraw szwiadomij ij w nich biegły, do uwa-żenia statecnego wziąć raceł, ganić nie mogę. Jednak zdało mię szię za rżeć przystoiną powtóre pisać do W. M. mego Mczgo Pana iakom zrozumiał z lijstu W. M. do Jego Mczij Pana Woiewody Sandomirskiego. Gdijsz niektóre puncta lijstu W. M. są, samego mnie ij spraw moijch szie dotijkaiące. Acz stronij summienia Jego Kroi. Mczij w tijm przymierzu nie godzi mi szię discurrowacz. Lecz uważ tesz to W. M. moij Mczijwij Pan u sziebie, ieszbijm ia dla tego powinien sprawiedliwość swoią opuscać. Więc sstrony potężności Borijsoweij ij skarbów przyznawani bydź te ma niemałe, które pobrał po sswiętij pamięci brata mego Fiedora. Oyczyznę mą zdradliwie opanowawszy, y w pokoiu sziedząc więcij ich sobie przycinił. Ale zasz chęcij y miłości u swoijch teraz, a poddanych moich, przez postępki y sprawij swe Tyrrańskie, którychby ij czasu wijlijczać niestało, postradał gdysz ij swijm krewnijm nieprzepuścił. Zaczijm wszijsci mu holdowacz muszą, poniewasz ich srogością swą ij sztukami swemi uiął. I acz Zamki Munitiae, Przijaciołij, ij sam sziebie dufałemi osadził, drugich Zonij ij dzieci w zakładzie wziął, iednak to czini iako ten któremu sprawiedliwości nie stawa. Ale wierzmi WM. moij Mczijwij Pan, że tym sobie miłości u ludzi nieuaprawił, bo bendac ia szwiadom tijch tam zakładów, które rożne są od tych tu kraiów, ij te iemu szię w pożytek nieobrócą. I czij, ktorzij szię mu zdadzą bydź dufali, gdijbij szie telko osłijszeli, którzy podobno dla wielkiei strażei, która iest w Moskwie od Borijsa postawiona, niewiedzą co szię teraz zemną dzieie, a z iaką potęgą ij pomocą na granici stanął, prętkoby szie serca tamtijch ludzi odmieniły. Bo pewnie posłyszawszy o swijm Panu Przijrodzouem, wszyscyby tego Tijrrana odstąpili, a do mnie szię ganieli. A isz szuka u Panów postronnych przijazni, rosmaitijch Prak-tijk zazywaiąc tak ten muszi czinic, ktorij sprawiedliwości żadnij niemaiąc, swoijch miłość stracił. Zaczijm iusz ij z Poganij bratać szie chce, gdijsz Cara Tatarskiego do sziebie przijwabijc myszli. Jednak ufaiąc ia naprzód P. Bogu y sprawiedliwości sweij przij ktoreij Pan Bóg żadnego nie opusca, niewątpie, że nieprzyaciele moie porazi. Acz niektorzij upa-truiąc potęgę nieprzijaoiela mego, sprawiedliwosc moia, zda szie iem bijdź przij słabszijm. Cosz czynie Ja Panu Bogu ufam, któremum wszystkie sprawij poruczijł, ten niech bendzie opiekunem moieni. Niewątpię tesz ij w łasce Jego Kroi. Mczij że mie za Radą zacnego Senatu swego nieopuści. Więc żesz mię pijsaniem swijm WM. moij Mczijwij Pan niechcąc zmęczić, które raczijbijm sobie za ochłodę miał, przecie niewątpię, że w sprawiedliwości meij bendziesz mi raceł bydź pomocen. Ja Pana Boga proszę, aby Pan Bog iaszni ij lepi sprawiedliwość moię, nietelko Coronie Polskiej, ale wszystkiemu Szwiatu odkricz raceł, y serca tijch, ktorzij w sprawiedliwości moieij wątpią, potwierdził. Niezycę tedij sobie tego aby Rzecpos: za iakiemi sprawami moiemi do niebezpie-ceństwa iakiego przychodzić miała, któreij szczerego serca wszystkiego dobrego życzę. Tosz ij ia o niej przecijwko sobie rozumiem. I ieszły szię W. M. memu Mczmu Panu do mnie, dla Tijtułow, którego ia nieinakszego, iedno w iakini mię P. Bog ij przodkowie moie zostawiły, zażywam, pisać niezda, proszę ij powtóre WM. mego Mczgo Pana, abysz wżdij w takim moijni utrapieniu iaki znak chęcij y miłości przecziwko mnie pokazał. Co ia zawżdij WM. memu Mczmu Panu od-sługować bęnde powinien, którego niechcąc dłusszym pisaniem zabawiać, powtóre powolność chęcij moijch lasce WM. mego Mczgo Pana oddaię. Z Sambora 11 Maij 1604. WM. mego Mczgo Pana zyczliwy przyaciel Dmitr Iwanowicz Carewic Wielkiej Ruszi Ugleczkie, Dmitrowskie, Grodzieczkie etc. Xiąże Pan ij Dziedzijc wszystkich Państw Moskiewskiejy Mo-narchiej podległych Ręką swą.

102.

Jasnie Wielmozny. — Zalecam słuzby moie w łaskę WM. memu Mciwemu Panu. Nie zdalocz mi się to wprawdzie aby Carowie Jego M. pisaniem swym więcej się WMczi przijkrzyć miał. Liecziem go żadną miarą, widząc go bydź bardzo utra-pionego z tego, że się zda bycz od WM. opuszczony, odwieść od tego nie mógł. Więcz ij teraz Jego M. Pan Cracowski nie odpisując iemu, ieno mnie, zabraniaiąc mu ku granicom drogi, list zbytnie gorący napisał, co go bardzo sfrasowało. Jacz zaprawdę z tego dalszego się z tąd pomknienia, nie widzę żadnego niebezpieczeństwa, y iako on rozumie, nie będąli pod ten czas o niem blisko granic w Moskwie słuchij, ze mu to będzie wielką przeszkodą sprawiedliwości jego, którą, iz będąc własnym potomkiem, ma, ia temu wierzę, ij bardzo się dziwuię, że Jego M. Pan Cracowski, nie uwazywszy u siebie tey iego sprawiedliwości, iakieś przeciwne nowiny o niem puscza. Niechze sam Pan Bóg (gdyż nikogo ratunkiem mieć nie moze) sprawiedliwość jego na opiekę swą wezmie. Zalecam przitein słuzby moie w łaskę WMczij memu Mczywemu Panu. Dat. w Samborze d. I. Junij A-o 1604. WM. mego Mciwego Pana przyiaciel y sługa powolny Jerzy Mniszek Wojewoda Sand.

103.

Mczywy Panie Kanclerzu y Hetmanie Koronny Panie a przyiacielu nasz Mczywy. — Słuzby me powolne łasce WM. naszego Mczywego Pana oddawani. Po tak długich Czarowica JE. Mczywi Moskiewskiego namysłach resolwował się w tę drogę ku granici Moskiewskiey puścić iakosz iusz y w drodze iest, od czego acz go ich sieła odwodzieło, iednak miał swe przyczyny że się mu daley tego odwłoczyć nie zdało, a tak rozumiałem za potrzebną te przyczyny WM. memu Mczywemu Panu oznaimic dla których go i ia w tę drogę wyprowadzam. Pierwsza abym mu z domu mego wyieżdzaiącemu, ludzkosc przystoiną pokazał. Druga abym mu w tem niebezpieczeństwie iego mógł sobą do ostrożnieiszego przebycia być pomocą. Trzecia abym tem oswiadczeniem z inszemi życzliwością moią do narodu Polskiego y oyczyznie naszey dobre serce sposabiał y do tego (nim go Pan Bóg na stolici przotkow iego yeśli mu tho przeyrzał posadzi) ouego przywiódł żeby za tho oyczyznie naszey pewne coudicie postąpieł, co nie wątpię zeby uczynił gdybym punkta i warunek tym rzeczom u siebie naleśc mógł. A tak proszę y radę WM. mego Mczywego Pana, w tem szukam bo za prawde ta trzecia mego wyprowadzenia onego iest niepośleduieisza, przyczyna y acz wiem zeby siła ich zyczyło było tego aby się o tych rzeczach na Seimie konsultowało, iednak isz to bydź nie mogło, nie byłoby podobno rzecz zdrozna aby przed pokuszeniem przezeń fortuny sprawiedliwości jego, tego się nie opuszczało. Co wszystko baczeniu WM. mego Mczywego Pana poruczam, nie wątpiąc ze WM. tho pisanie moie za szczere przyiąwszy zdanie swe oznajmić y moiem Mczywem Pauem bydź bendziesz raczył. Datt. w Sokolnikach d. 28 Augusta roku 1604. WM. mego Mczywego Pana przijaciel y sługa powolny Jerzy Mniszek Wo: Sand.

Stanisław Żółkiewski był żonaty z Reginą, z Fulsztyna Herburtowną. Wytkniemy tu omyłkę w wydaniu skądinąd starannem i szacownem p. Bielowskie-go. Przy podpisach Reginy Żółkiewskiej, nie mogąc on zdać sobie sprawy z kilku liter, po jej imieniu drukował literę "s" lub "szuł" kiedy trzeba "s Ful-(stina)"; Żółkiewski z tego małżeństwa miał dwie córki i syna Jana. Chętniebyśmy zajrzeli w domowe życie zacnego żołnierza. Kobiety jeszcze natenczas nie zajęły u nas stanowiska przeważnego, nie wydawały dźwięcznego głosu jaki od czasów Maryi Ludwiki przybrały. Spędzały dnie pobożnie, skromnie, w zaciszu domowem pomiędzy gospodarstwem, modlitwą, oczekiwaniem nowin z sejmu, z obozu, z wypraw, kiedy ich mężów los wojny przenosił z Inflant lub Wołoch do głębi Moskwy. Ruś zawsze słynęła z wyboru niewiast, spółcześnie było kilka nadobnych postaci: Katarzyna Wapowska, Anna z Stembergu Ostrogska, Anna Alojza z Ostrogskiek Chodkiewiczowa. Do ich rzędu policzymy Reginę Żółkiewską. Listy jej pisane do P. Zamojskiej, kanclerzyny wdowy po Wielkim Janie, poprzedziliśmy listem Jana Zółkiewskiego, syna hetmana, do Tomasza Zamojskiego roku 1606.

104.

Mscziwy Panie Thomaszu*. — Powolne słuzby moie zaleciwszy iako napilniey do łaski WMcz moiego Msciwego Pana ij Brata. Acz to na ten czas corpore disiuneti iestesray, iednakże auimo iako y zawsze przecie coniunetissimi. Z kąd przychodzi mi często reputować z sobą onę ludzkość, chęć, uprzejmość przyiacielska, a miłość Braterską, ktorąs mnie WMscz zwykł zawsze complecti oficiosissime. Zatym przychodzi mi tęsknic ku WM. moiemu M. P. y dai Boze abysmy co prędzej mutua nostra praesentia iucundisime solito perfrui mogli. Jam sam z łaski Bożej dobrze zdrow, wdzięcznym gościem u swoich iestem, studia przecie mea non negligo ile być moze privatym sam one odprawując. Jakosz tesz inaczej nie godziło by się. Gdysz literae ustawicznosci potrzebuią, a zwłaszcza od nas ktorzy się w nich dopiero disponowac poczynamy ad habitum. Ktore dai Boze kiedy szkol wiek pociesznie dostąpić. Na ten czas ij powtzre oddawam się zwykłey łasce WMscz moiego Msciwego Pana y Brata. Dath. w Zoł-kwi 7 August 1G06. Panna Katarzyna siostra inoia kłania szię barzo pilnie WM. swojemu Miłosciwemu Panu. WM. moiego Msciwego Pana we wszytkiem zyczliwy Brat ij Sługa chętnie powolny Jan Żółkiewski mp.

105.

Jaśnie Wielmożna Mściwa Pani Kanczlerzyno**. — Zaleciwszy służby swe do łaski WM. mey Msciwei Panicij. Dowiedziałam się o niesposobnym zdrowiu WM. mey Msciwei Paniei, barzo tego żałuje, życzę tego żeby Pan Bog WM. moie Mściwą Panią do dobrego przywiódł, y w nim długo chował. S strony spraw Pana Thomaszowysli Pan Bog widzi zecz nie zaniechywam ustawicznie Jego Mści przypominam ij proszę on gotowy kieby, Ichmscz drudzy także chcieli, iuzci beli kielkakrocz na teij sprawie, o to się tez z wielką pilnością staram żeby Pan Sredziński beł przy Panu Thomaszu, iakosz iuż to iest wola Jego Mości, by ieno drudzy zezwolili ale będziemy takich sposobów szukacz że pozwolą, WM. też Pana Boga proś żeby serca ich obrócił ku dobremu synaczka WM. daley na moim staraniu nicz nie zeidzie. Zatyin się zalecam powtóre z służbami swemi w Mściwą łaskę WM. mey Msciwey Panieij. Dan w Warszawie d. 23 Febra. A 1609. WM. mey Msciwey Paniey ziesliwa i nanisza sługa Regina s: F: Zolkiewska ręką swą.

106.

Jaśnie Wielmożna. — Zaleciwszy służby swe w Mściwą łaskę WM. nieij Mscziwej Paniey. Mogłaś WM. była moia Mściwa Pani odpieczętowacz ten list Jego Msczi X. Biskupa, posiłam go WM. O Jego Msczi Panu małżonku moim iakąm miała wiadomość posłałam WM. meij Mscziweij Panieij. Za tę łaskę WM. wielce dziękuie zesezie tam WM. nie przepominali Jego Moscia mego w nabożnijch modlitwach swych pewnani tego ze Pan Bog wysłuchał bo iesst miłosierny. Zatym się zaleczain w Mscziwą łaskę WM. mey Msciweij Panieij. Dan w Żółkwi d. 11 Decembr. 1609 r. WMsci moij Mściwej Pani żiczliwa Przyiacziołka i sługa Regiua s F. Zolkiewska.

Z lat następnych, z lat najsławniejszych, dostał się nam szczupły zasób, ledwie kilka listów: wszystkie dotyczą rozpoczynających się wojen w Turcyją, które przez cały wiek siły Rzplty zajęły, a na długo je zużyły i ubezwładniły. List jeden z r. 1612, pisany jest do starego sługi Zamojskich, Tomasza Napierkowskiego starosty Rajgrodzkiego, inne do ludzi młodego, podrastającego pokolenia, do zięcia Stanisława Koniecpolskiego podstolego koronnego, i do starosty Knyszyńskiego, Tomasza Zamojskiego, syna tego, którego Stanisław Żółkiewski pisał się "wiecznym sługą." W pismach z tych lat przebija się cierpkość w słowach: widać że hetman starzeje, ponieważ dotąd jednym z rysów charakterem piszącego były pełne wzniosłości słodycz i namaszczenie, zwłaszcza ilekroć mówi o wrogu. Żółkiewski był jednym z tych mężów, którzy na drugi dzień walki nie rumieniąc się i nie potrzebując nic odwoływać, mogą przeciwnikowi dłoń podać.

107.

Mściwy Panie Starosta Knyszyński *. — Życzyłbym beł nim z tego kraju odiadę zebijm się mógł z WM. widzieć, ij uczieszycz z dobrego zdrowia WM. ale niektóre pilne sprawy mię necessituią ze do Lwowskieij ziemi muszę iachacz, a złoscz drogi beła po te czasy przeszkodą, że ani ja u WM. ani WM. u mnie niemogłeś bijcz. W tijch iednak sprawach o których wskazałem beł do WM. przez kssiędza Piotra, ij WM. także raczijłes do mnie wskazacz, powiedziałem mu ustnie czom rozumiał. Z Pissania tedy kssiędza Piotra na które się odzywam raczysz WM. wijrozmuiecz. Ztem szłuzby swe zaleczam w łaskę WM. mego Mściwego Pana Szwagra. Z Rubieszowa 7 Xbr. 1611. WMcz mego Mściwego Pana powolny Szwagier Stan. Żółkiewski Woiewoda Kiowsk.

108.

Miłoscziwij Panie Napierkowski. — Dziękuię MP. ze mi WM. daiesz znacz wiadomosczi które WM. dochodzą ij potem czobij się godnego ponowiło proszę dawai mi znacz.

O następowaniu tijch Tureczkich woijsk dawno się słijszij. I teraz wyszedł karawan Lwowski ktorzij ich na oko widzieli. Więcz iest tu u mnie Siercza (bijwał Burkulabem na Sorocze) posłanij od Hospodara, ten powieda ze przy tech woijskach Tureczkich, i Wołochów nie mało wijprawił Hospodar ku Oczakowu, ale kat iem wierz mogą tak głos puszczać a czo innego uczijuicz. Za czem nietrzeba się uprzespieczacz. O Bater Beiu i Alijszij Murzie że tu zostali iusz tesż dawno wieraij, i to pewna ze y czi niepóijda, darmo do Ordij niezrobiwszij nam iakiego apparacziku. Tak pręthko tak nagle iednak niespozdziewalbijm szię ich asż tam iako in 7bre kiedij Moszka która gwałtowna słijsze na polu ufolguie. Wielkiemu woisku niebijłabij ona na przeszkodzie ale w małem orszaku dokuczna. O strazij napomuie Pana Kaniowskiego ij ia mam tam swoia, Barską nadzieia w Bogu ze nas niezbieza niewiadomych. Z tem się łasce MPana poruczamy. Z Baru Aug. 1614. WM. zyczliwij prziiaciel gotów słuzyc Stan. Żółkiewski Woje. Kijowski.

109.

Mscziwy Panie Podstoli Koronny*. — Nad temi charakterami będziem rozuniowacz żeby ie przełożyć ale i napewnieijsza wiadomoscz od tego poddanego mego Ormienina, którij swiezo z Constantynopolu przijiachał, siedmnastego dnia to padło roskasał do mnie Szkinder Basza przezeń o trzy rzeczy. Jedna zebijm naznaczył mieiscze kędijbijśmy się ziachacz mieli. Druga że potrzeba tego ij inaczeij się z nami Szkander Basza iednaćz niechcze ażby trzy Pałania iako on zowie po naszemu zamki beły znieszione niemianuie które. Trzeczia, żeby Posseł beł gotowy z niem do Porty. Odpiszałem mu na to, dziś Turczyna tego odprawuię. Także ij Wezyrowi Wielkiemu od któregom tesż list miał. Ale poszle to wszytko WM. memu Mściwemu Panu. Czo strony tych trwóg nie mam ij dotąd nicz pouowij, y obawiacz by się ich nam iusz nie trzeba, gdyby tak beli iako Wezyr Wielki wliszezie do mnie piszę. Strony opatrzenia tesż stanowiska obozowi, pissałem iusz dziś przes swego posłańcza do WMcz mego Mściwego Pana. Z tem służby swe zaleczam w łaskę WMcz mego Mściwego Pana. Dat. w Barze d. 9 Aug. 1617. WMosćz mego Mściwego Pana życzliwij Ocziecz ij Sługa Stan. Zolkiewski Woje. Ciows.

110.

Mscziwij Panie Starosta Knyszynsky*. — Isz WM. raczijs się pijtacz czo się tu dzieie, Stepban Potoczki obalił na nas inimensam molem nieprzespieczne bo mimo to ze tak wiele braciej naszeij zginęło w Wołoszecli zwoiowali, Tatarowie Woijewodztwo Podolskie a potijm zaraz Pokucie. Teras ozuaymuię WM. że Czar Tatarszki z wielkiemi woijski wtargnął do Państw Epotej, poijmano iednego Janczarijna pod Antonowem który powiada o wielkieij potędze tego tam woijska, iakosz potymto znacz: Poczęło woijsko miiacz Antoniów na roświcie, spieszno idąc asz o południu ostatek woijska przeszedł, a szliak na dwoie strzelienie z łuka szeroki. Jakokolwiek mię fortuna zastała panu Bogu się porucziwszij dziś zaraz wijebodzę. Woijsku temu czo u Kamiencza kazałem się ruszijcz iutro się z nim zeijdę u Balinej tam dalej osłuehijwającz się gdzie uieprzijiaciel powróci alie mniemam że im bydź w Wołyń choćz dotąd uniijsł iest bracz się ku Ukraginie bo ij ludzie Xiązat Zborazkicli skupili się iusz do Przijłuka, y inni Ukraginni ludzi mniemam zbiera się do woijska. Wedlie tego iako się rzeczy podadzą bendziem służycz Rpteij. Tu z Tomszą nadzieia bjla pokoiu bo ij Comtssarzów spodziewałem się od niego. Muszę tak teij sprawij odbiezecz, a tam iscz gdzie pała. Od Tomsze może bijdz pokoij, bo ij on bij mu rad, ahe od Tatar pewnie go nie bendziem miecz. Skoro sobie odpoczną czi czo z Mebmet Gereiem Soltanem bjli bijdź im znowu u nas zwłaszcza ieśli czi czo teras z Czarem wtargnęli wijdą bez razu. Na ten raz przijsezie WM. niebędzie iusz wczas, alie przecie liepieij ze WM. przijidziesz iako naiprędzęij bo skoro sobie odpoczną Tatarowie ktorijeh iest nie mało woijsko w Wołoszech, bijdz im zaras u nas. S tem się łascze WM. ni. M. P. zalieczain. W Skalie d. W August. 1617 r. WM. mego Mscziwego Pana powolny Szwagier y Sługa Stan. Żółkiewski Woiew: Kiowski.

Z roku 1620, najuroczystszego, bo jest rokiem zgonu pod Cecorą, dochowały się dwa listy: jeden hetmana, w którym daje kilka szczegółów o Zaporożu — drugi i ostatni, Reginy Żółkiewskiej. Niewiasta przeczuwa kolej wypadków na stepach Przydniestrzańskich; woła o ratunek, trzykroć dopisując: Cito! Ci to! Cito! Płacz kobieto! odsiecz nienadejdzie, wielki żołnierz polegnie.

111.

Jaśnie Wielmożny Mciwy Panie Wojewodo Kiiowski moj Mciwy Paaie y Szwagrze*. — Nie słyszałem nic o tych praktykach, któreby miały bydź od Moskwy: a miewam z Kiiowskiej strony częste wiadomości, nic mi o tyni nie piszą: może to bydz ze się tam co secrete dzieie; gdysż bawienie się tak długie w Kiiowie tego Patryarchy nie iest bez podeizrzenia. Bo on nie na co innego, iedno na praktyki wysłany był do Moskwy z Constantynopola, żeby Moskwę buntował przeciwko Coronie: i nie tędy iachał, którędy więc inśi Patriarchowie iezdźali; ale sobie przez Ordę, szukał inszey niezwyczainej drogi. Przeto dobrze ze WM. moi Mciwy Pan raczysz napisać do sług swoich, żeby byli na to intenti, bo musi bydz niedaremną Jego Kro. Mosc raczy mieć od kogoś o tym przestrogę. Co się tyczę tego Patryarchy, szkodaby go wolno przepuszczać. Dano mi było znać że sam z chęci swoiey chciał tu bydz we Lwowie, i byłby dobry zatrzymania go sposób, by tu był w ten krai przyiachał. Informowałem dostatecznie P. Paczanowskiego, y dałem mu chędogi Uniwersał, żeby tego Patriarchę we wszelkiey miano uczciwości, yszby się nie domyślili, że co sinistre o nim rozmyślamy. Wedle tego Uniwersału Saidacznego obawiam się żeby go Kozacy nie chcieli prowadzić do Terechtymirowa, zaczym się stantibus rebus trudnoby zaś miał bydz zatrzymany. Zwłaszcza ze, iako y WM. sam bacznie uwazac raczysz, na to pilny wzgląd mice potrzeba ysżby ztąd większych sedytiej tumultów między kozaki nie urosło. Strony kozaków tak iest iako do WM. pisano, ze się za powodem naiwięcej tych, których roku przeszłego z woiska wypisano, pobuntowali, i Sajdaczuego w ten czas, kiedy z kilkiem tysięcy wojska przebranego chodził pod Parekop, i dobrze mu tam było szczęście posłużyło, dostał kilkunastu więźniów Tatar, z urzędu starszeństwa degradowali; na iego miejsce Jacka Nierodowicza Brodawkę między niemi ze wszech nainiecnotliwszego, i najbutitownieiszego obrali, który declarował się im, że nie tylko na morze, ale choćby i do pieklą chcieli, iść z niemi gotów. Miaią iusz (iako mi pisano) do dwóch set czółen za progami gotowych, i wiebicraią się na morze wielką potęgą, iako nigdy przed tym. Od czego żeby ich teraz przy takowym rządzcy zahamować, niewidzę żadnego sposobu. Posłaliśmy do nich z Jego Moscią Panem Podskarbim Coronnym, ysz pieniądze wedle tak rocznego postanowienia, umuwioue, które gotowe są, będą im dane; ieżeli oni wszytkim conditiom w Akcie Comissarskim opisanym dosyć będą czynili. Ale choćby im. y pieniądze były dane trudno ich iusz od tego przedsięwzięcia zahamować, żeby morza tego roku mieli zaniechać, O tak wielkich woiskach, iako to Saidaczny w tym Universale swoim wspomina, nie wiem. Zaciągnął był na nas Car Krymski Ordę Iszterekowę, która z wielkich Nachaii, sześć lat temu przes Wołgę lodem, po wyz Astrachauu przeszła; bawiła się po ten czas po nad morza Salerskim, na Madziarskich polach; i iusz się sama teras przeprawiła była na tę tu stronę Douu. Poróżnił się ten Iszterek Beii z Carem, i powrócił z ordą nazad za Don ku Wołdze na tamte pustynie. Dwoię mam o tym od Kozaków wiadomość. Aleć tesż oni nie zawsze pewne nowiny oznaimuią. Wrócił się P. Kochański od Skender Baszę dosyć pięknemi, łagodnemi słowy odprawiony, że, choć się do niego woiska schodzą, nic hostile nie myśli. Atoli sam Skender Basza przestrzega o Caru Tatarskim, że się wielką potęgą do Państw Rzeczplitej gotuie. Pisał mi Podstarości Barski isz w przeszłą niedziele tydzień minął, kilkadziesiąt Tatar albo raczej Wołoszy rozboiuików wpadszy pod Buszą, kilka ludzi ij bydła cos porwali uszli za Dniestr. Więcej na ten czas nie maiąc nic godnego do oznaimienia, zalecani się z służbami mymi powolnymi w łaskę WMczi mego Mściwego Pana iako naipilniej. Dat. w Zołkwi d. 23 Julii 1620. WM. mego Mgo Pana powolny szwagier i sługa Stan. Żółkiewski Cancz. y Heth. Cor.

Skender Basza tak do mnie wskazał przesz Pana Kochańskiego ze Car Tatarski zaraz po Bayrauie miał szię ruszyćz. Daj Boże żeby Isterehowa Orda ubyła iako to kozaczy daią znacz, ubyłobij siła złego. Pisał mi Podstarosczi Barski wiescz która ułapiła z Soroki, iakoby miał się wraczacz P. Othwiuowski z Czauszem ale z inąd nicz o tem niesłijszę, y za tem tesz temu wiary niedodawam.

112.

Jaśnie Wielmożni Mswi Panie Woiewodo Kiioski*. — Wczora o 17 godzinie kozak przez Kamionkę iecliał co na poście ieno i listh bił do K. J. M. i do mnie go niebiło a cito citisimo na liscieh ieno kozaci powiedali ze im kazano będzie przesąsigacz (sic) ze się wielkie woiska nieprziiacilskie rusili dla boga JMsc ludzi zbierz ze wsi.... nieprziaciel pocnie a kupą gdzie ku Ukrainie się rusicz....Zacim WM. parni bogu porucam dan dzies roku 1620. WMsci Regina Szulkicwska ręką swą. Cito. Cito. Cito.

1) Akta Asses. ks. 353. Akta Sędów Zadwornych.

2) Areli. Akt dawnych w Krakowie. Akta Sądów Zadwornych.

3) Rachunki skarbowe.

4) Rachunki skarbowe z r. 1585.

5) Listy, przy których nie oznaczono do kogo pisane, są adresowane do Jana Zamoyskiego; wszystkie przepisane z oryginałów.

6) Do Alexandra Koniecpolskiego Starosty Wieluńskiego.

7) Do Mikołaja Żółkiewskiego.

8) Do Szczęsnego Herburta.

9) Do Jana Potockiego, starosty kamienieckiego.

10) Listu następującego ułamek o zajściach z tatarami Bohdana Mikoszyńskiego wykrywa nowe dla nas nazwisko w szeregu hetmanów zaporoskich: Pane Kasper a Pane Juri. Oznaymuiu vam jaz sze si ponovilo po odjechaniu waszom se zde u nas prybiegła storoża ot Krysztofa z Nizu ot Tawani i ot gorodkow daiuczi znac, iż Car s Perekopu był pryszoł zo wsieiu siłoiu choczuczisia perewozit si towo dnia w wtorok skoro i widzieezu wodu welikuiu wielini trudnyj perewoz niechotieli tam wozitisia i poszoł  do nas se zde do nas do Towałżanowa da wielmi barzdo jako dnia siehodniasznoho w Subotu priszoł do Towałżonowa i poczał był perewozitisia i tam za pomocziu bożeiu na wodie gromilismy ich i z łaski Bożee nie małosmy ich.... wpłyłało do nas.... samych pobili i poranili i pono so try tyseczi, tak też u tieregn czownow i sedle... i inszo boroszna mnoho otbiegli posłalebysmy i wam swezoho jazyka ziwo nietrafiłsia poimati chutia byli wielmi rohatynami pokolaty....pytalismy ich czemu Car tak borzrlo wyszeł z Perekopn odnu nocz noczewawszy, oni powiedali nam Car Turski prisłał był drugoho Cara na Carstwo, jestliby niechotieł tohoż czasu i tojeż godiny puyti na wojnu, niegdzie indie tolko w naszu zemlu a w WoJoskuiu i w Multianskuiu i po pogromie jeszcze wwierch...; poszoł Car a my za nim. Tut obwarowawszi day Boże i do konca ot kozdoho.... perewozu tak... sami pospieszalisia dniem i nocziu by was jako na

poli nie dognati jazyczniki a na Wkraynie howoryte Ich Mosc Panom Starostom, aby biezpieczny niebyli. Zatym day Boże Wam szczasliwuiu dorohu w Tawalzanowie 22 dnia Maja 1586. Wam ziczliwjn Bohdan Mikoszynskiy, Hetman Wojska Zaporozskoho. Panu Kasperu Podwysockomu a Panu Jurin Władyce Towarzyszom naszym maet byt otdano.

W jesieni r. 1593 Stanisław Żółkiewski Janowi Zamojskiemu zdaje sprawę o wojsku, a w liście do Jana Herburta wspomina o  zjeździe z Hospodarem Wołoskim.

11) Podpis własnoręczny głoskami słowiańskiemi.

12) Do Stanisława Żołkiewskiego.

13) Adres; Panu Ctirzistophowy Nietzkowskiemu y Panom Mołoyczom Zaporuszkim.

14) Do Jakóba Potockiego.

15) Do Stanisława Żółkiewskiego.

16) Do Jana Zamojskiego.

17) Jan Zamojski do X. Adama Wiśniowieckiego. Z brulionu.

18) Jan Zamojski do Jerzego Mniszka. Z brulionu.

19) Do Tomasza Zamojskiego.

20) Do Pani Zamojskiej, wdowy wielkiego kauclerża.

21) Do Tomasza Zamojskiego.

22) Do Stanisława Koniecpolskiego.

23) Do Tomasza Zamojskiego.

24) Do Tomasza Zamojskiego

25) Do Tomasza Zamojskiego.

SPIS LISTÓW.

1. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Winnik d. 14 Kwietnia 1577 r.

2. Tenże do tegoż, bez daty.

3. Tenże do tegoż, bez daty.

4. Tenże do Alexandra Koniecpolskiego, dat. z Zamościa, d. 1 Września 1584.

5. Tenże do Jana Zamojskiego, dat. z Bełza, d. 2 Listopada 1584 r.

6. Tenże do tegoż, dat. z Jaworowa, d. 24 Grudnia.... r.

7. Tenże do tegoż, dat. z Baru, d. 2 Lutego 1590 r. i drugi z 4 Lutego.

8. Tenże do tegoż, dat. z Baru, d. 6 Lutego 1590 r. 9. Tenże do tegoż, dat. z Baru, d. 6 Lutego 1590 r.

10. Tenże do tegoż, dat. z Baru, d. 8 Lutego 1590 r.

11. Tenże do tegoż, dat. z Gródka, d. 27 Września 1591 r.

12. Mikołaj Jazłowiecki do wojska Zaporoskiego, dat. z Chwastowa, d. 10 Marca 1592 r.

13. Krzysztof Kosiński do wojska Zaporoskiego, dat. z Pykowa w Sierpniu.... r.

14. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Gródka 28 Stycznia 1593 r.

15. Krzysztof Kosiński, przysięga na dotrzymanie spisanych warunków, dat. pod Piątkiem, d. 1 Lutego....

16. Konstanty Cieszyński do Mikołaja Żółkiewskiego, dat. z Wiśniowca d. 18 Lutego 1593 r.

17. Książe Alexander Wiśniowiecki do Jana Zamojskiego, dat. z Czerkas d. 23 Maja 1593 r.

18. Józef Wereszczyński bisk. Kijowski do Jana Zamojskiego, dat. z Nowego Wereszczyna d. 4 Października 1593 r.

19. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Winnik 15 Października 1593 r.

20. Tenże do tegoż, dat. ze Starzysk 19 Października 1593 r.

21. Tenże do Szczęsnego Herbnrta, dat. z Tarnawy 17 Listopada 1593 r.

22. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Kamieńca d. 25 Listopada 1593 r.

23. Tenże do tegoż, dat. z Chmielnika cl. 2 Marca 1594 r.

24. Tenże do tegoż, dat. z Clnnielnika d. 8 Marca 1594 r.

25. Tenże do tegoż, dat. z Chmielnika d. 19 Marca 1594 r.

26. Tenże do tegoż, dat. z Chmielnika d. 21 Marca 1594 r.

27. Tenże do tegoż, dat. z Chmielnika d. 31 Marca 1594 r.

28. Tenże do tegoż, dat. z Chmielnika d. 6 Kwietnia 1594 r.

29. Tenże do tegoż, dat. z Chmielnika d. 14 Kwietnia 1594 r.

30. Tenże do tegoż, dat. z Chmielnika d. 17 Kwietnia 1594 r.

31. Tenże do tegoż, dat. z O1exińca d. 21 Maja 1594 r. 32 Tenże do tegoż, dat. z Latyczowa d. 1 Lipca 1594 r.

33. Tenże do tegoż, dat. z Winnik d. 25. Lipca 1594 r.

34. Tenże do tegoż, dat. z Gródka d. 26 Września 1594 r.

35. Tenże do tegoż, dat. z Stnrzysk d. 12 Października 1594 r.

36. Tenże do tegoż, dat. z Podhorodziec d. 23 Listopada 1594 r.

37. Jakób Pretwicz do Jana Zamojskiego, dat. z Szarawki d. 25 Listopada 1594 r.

38. Stanisław Żółkiewski do Zygmunta III. króla polskiego, dat. ze Skały d. 15 Lutego 1595 r.

39. Tenże do Jana Zamojskiego, dat. d.... Lipca 1595 r.

40. Szaszko do Jana Potockiego, dat. z Pykowa d. 3 Sierpnia 1595 r.

41. Szymon Nalewajko do Jana Zamojskiego, dat. z Maciejewic we Czwartek przed przewody Kwietnia 1594 r.

42. Grzegorz Łoboda do Jana Zamojskiego, dat. z Owrucza d. 11 Stycznia 1596 r.

43. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. ze Starzysk d. 4 Lutego 1596 r.

44. Tenże do tegoż, dat. z Krzemieńca d. 25 Lutego 1596 r.

45. Tenże do tegoż, dat. z Ostołopowa d. 9 Marca 1596 r.

46. Tenże do tegoż, dat. z Winnicy d. 16 Marca 1596 r.

47. Tenże do tegoż. dat. z Pykowa d. 24 Marca 1596 r.

48. Maciej Sauła do książąt Rożyńskich, dat. z Kijowa d. 27 Marca 1596 r.

49. Książe Cyryjak Rożyński do Stanisława Żółkiewskiego, dat. z Białejcerkwi d. 28 Marca 1596 r.

50. Michał książe wołoski do Jana Zamojskiego, dat. d.... Marca 1596 r.

51. Stan. Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Białejcerkwi bez daty 1596 r.

52. Tenże do tegoż, dat. z Białejcerkwi d. 4 Kwietnia 1596 r.

53. Tenże do tegoż, dat. z Białejcerkwi d. 5 Kwietnia 1596 r.

54. Tenże do tegoż, dat. z Białejcerkwi d. 16 Kwietnia 1596 r.

55. Jakób Pretficz do Krzysztofa Jiieszkowskiugo, dat. z Kijowa d. 10 Lipca 1596 r.

56. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Brodów d. 18 Września 1596 r.

57. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Gródka d. 17 Lipca 1597 r.

58. Tenże do tegoż, dat. ze Starzysk d. 21 Listopada 1597 r.

59. Książe Cyryjak Rożyński do Jakóba Potockiego, dat. z Kotelni d. 3 Listopada 1598 r.

60. Tychon Baybuza do Stanisława Żółkiewskiego, dat. z Zaporoża d. 15 Listopada 1598 r.

61. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Gródka d. 14 Lipca 1598 r.

62. Tenże do tegoż, dat. z Winnik d. 17 Sierpnia 1598 r.

63. Tenże do tegoż, dat. ze Starzysk d. 28 Marca 1599 r.

64. Tenże do tegoż, dat. z Braciawia d. 10 Października 1599 r. 65. Tenże do tegoż, dat. z Skinderpola d. 26 Października 1599 r.

66. Tenże do tegoż, dat. z Sowigrodu d. 28 Października 1599 r.

67. Tenże do tegoż, dat. z Fulsztyna cl. 8 Listopada 1599 r.

68. Tenże do tegoż, dat. z Tłustego d. 13 Listopada 1599 r.

69. Tenże do tegoż, dat. z Gródka d. 29 Grudnia 1599 r.

70. Tenże do tegoż, dat. z Kamieńca, d. 15 Stycznia 1600 r.

71. Tenże do tegoż, dat. z obozu pod Chociruem d. 2 Czerwca 1600 r.

72. Wojsko Zaporoskie do Jana Zamojskiego, dat.... Lipca 1600 r.

73. Wojsko Zaporoskie do Jana Zamojskiego, dat. od Białobrzezia d. 1 Sierpnia 1600 r.

74. Jan Zamojski do wojska Zaporoskiego, dat. z obozu nad Soczawą d. 19 Września 1600 r.

75. Saninel Koszka do Jana Zamojskiego, dat. z Białejcerkwi d. 22 Stycznia 1601 r.

76. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Turzynki d. 8 Lutego 1601 r.

77. Tenże do tegoż, dat. 31 Maja 1601 r.

78. Tenże do tegoż, dat. ze Starzysk d. 17 Czerwca 1601 r.

79. Tenże do tegoż, dat. z pod Hewel-Moizy d. 2 Stycznia 1602 r.

80. Tenże do tegoż, bez daty.

81. Tenże do tegoż, bez daty.

82. Samuel Koszka do Jana Zamojskiego, dat. z Nowej-Moizy d. 1 Grudnia 1601.

83. Tenże do tegoż, dat. z Nowej-Moizy d. 23 Grudnia 1601 r.

84. Tenże do tegoż, dat. z obozu d. 2 Stycznia 1602 r.

85. Tenże do tegoż, dat. z obozu d. 18 Stycznia 1602 r.

86. Gabryjel Krutniewicz do Jana Zamojskiego, dat. z obozu d. 24 Marca 1602 r.

87. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z WasthMoizy d. 2 Kwietnia 1602 r.

88. Jan Kuczkowicz do Jana Zamojskiego, dat. z Witebska d. 20 Grudnia 1602 r.

89. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Żółkwi d. 24 Kwietnia 1603 r.

90. Stanisław Żółkiewski do Jana Zamojskiego, dat. ze Lwowa d. 20 Lipca 1603 r.

91. Tenże do tegoż, dat. ze Lwowa d. 30 Lipca 1603 r.

92. Tenże do tegoż, dat. z Żółkwi d. 9 Marca 1604 r.

93. Tenże do tegoż, dat. z Żółkwi d. 14 Sierpnia 1604 r.

94. Tenże do tegoż, dat. z Żółkwi d. 8 Grudnia 1604 r.

95. Zygmunt III. król polski do Jana Zamojskiego, dat. z Krakowa d. 15 Lutego 1604 r.

96. Jan Zamojski do księcia Adama Wiśniowieckiego, bez daty.

97. Jerzy Mniszek do Jana Zamojskiego, dat z Krakowa d. 23 Kwietnia 1604 r.

98. Dymitr domniemany carewicz moskiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Krakowa d. 25 Kwietnia 1604 r.

99. Jerzy Mniszek do Jana Zamojskiego, dat. z Sambora d. 10 Maja 1604 r.

100. Jan Zamojski do Jerzego Mniszka, bez daty.

101. Dymitr domniemany carewicz moskiewski do Jana Zamojskiego, dat. z Sambora d. 11 Maja 1604 r.

102. Jerzy Mniszek do Jana Zamojskiego, dat. d. 1 Czerwca 1604 r.

103. Tenże do tegoż, dat. z Sokolnik d. 28 Sierpnia 1604 r.

104. Jan Żółkiewski do Tomasza Zamojskiego, dat. z Żółkwi d. 7 Sierpnia 1606 r.

105. Regina Żółkiewska do Pani Zamojskiej wdowy po wielkim kanclerzu, dat. z Warszawy d. 23 Lutego 1609 r.

106. Taż do tejże, dat. z Żółkwi d. 11 Grudnia 1609 r.

107. Stanisław Żółkiewski do Tomasza Zamojskiego, dat. z Hrubieszowa d. 7 Grudnia 1611 r.

108. Tenże do Napierkowskiego, dat. z Baru w Sierpniu 1614 r.

109. Tenże do Stanisława Koniecpolskiego, dat. z Baru d. 9 Sierpnia 1617 r.

110. Tenże do Tomasza Zamojskiego, dat. ze Skały d. 16 Sierpnia 1617 r.

111. Tenże do tegoż, dat. z Żółkwi d. 23 Lipca 1620 r.

112. Regina Żółkiewska do Tomasza Zamojskiego, bez daty 1620 r.

POPRAWKI

w liście 20 dat. z Starzijsz — popr. z Starzijsk " 35 " z Starzijsk — popr. z Starzijsk

" 39 " II Julij — popr..... Julij

" 75 " Ao. 1000 -popr. 1601.