Zygmunt Kaczkowski

ABRAHAM KITAJ II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

EPILOG.

ABRAHAM KITAJ

powieść z czasów króla Jana

Tom II.

Kaczkowski Zygmunt

I.

Abraham Kitajgrodzki należał, jak się zdaje, do tych młodzieńców, których żartka fantazya, niepowściągliwa ambicya i nieustalone sumienie na niecne postępki nawodzą, po dopełnionym czynie sami się pierwsi na jego niepoczciwości poznają i szczerze żałują, ale przy nowej sposobności znowu do takich samych postępków wracają. Przyszłość takich ludzi zależy najczęściej od nieprzewidzianych wypadków: jeśli im się dobrze powodzi, to zwykle się ich sumienie klaruje, otrzęsają się łatwo z obłędów i stają się poczciwymi jak inni; lecz kiedy szczęśliwy los im nie służy, to wtedy ich upór się wzmaga, kamienieje sumienie, i z wiekiem stają, się zbrodniarzami. Wszelako młodość ma ten przywilej, że z każdej obłędnej drogi może się jeszcze nawrócić. Po czwartkowej klęsce parkańskiej rozeszła się była wieść po chorągwi Królewicza Alexandra , że Abraham napisał list do Zwierżchowskiego, w którym mu deklarował, że żałuje słów nierozważnych, które powiedział do Króla, że chce do chorągwi powrócić a Króla przebłagać; ale Zwierżchowski, który nigdy się w pisma nie wdawał, odesłał posłańca bez odpowiedzi, zaś list Abrahama dał towarzyszom. Towarzysze różnie nad tem radzili — a że i między nimi byli tacy, co uciekali, więc opinia się nad tem ważyła , czy Abraham ma być na powrót do chorągwi przyjęty, czy wykluczony. Gdyby nie to, że w swojej ucieczce nierozważnemi słowami dotknął osoby królewskiej, to niemasz wątpienia, że chorągiew byłaby jednogłośnie zawotowała za jego powrotem. Wśród tej dyskussyi nawinął się Hetman polny Sieniawski, żołnierz stary i doświadczony, więc jemu przedłożono tę sprawę a on na to tak odpowiedział:

— Za tę ucieczkę czarna gałka mu się nie należy. Uciekali przecież i inni a że on biegł przed innymi, to i to się da wytłómaczyć. Rzecz to temperamentu. My starzy żołnierze wiemy to z doświadczenia, że którego gorąca krew do tego porywa, aby przed innymi uderzał, tego ta sama gorąca krew także porywa, aby przed innymi uciekał. U kogo zapał niepowściągliwy, u tego i strach niepowściągliwy: dlatego też bez zimnej krwie niemasz dobrego żołnierza. Widzieliśmy to pod Korsuniem i u Piławiec i pod Batowem. Kitajgrodzki niech wróci i czyni swoją powinność — a potem już ja w tem będę, ażeby Król dał się przebłagać.

Tak Abraham miał sprawę wygraną: ale na swoje nieszczęście, przy swoim górnym umyśle, nie miał w chorągwi przyjaciół. Za przewodem Hetmana stanęła decyzya, ale nikt go o niej nie zawiadomił. Tymczasem w piątek każdy miał roboty po uszy, ażeby porozpierzchane chorągwie i półki przywieśdź do ładu — a w sobotę wszyscy się bili.

Abraham czekał ze swoim taborem za lasem, lecz obaczywszy posłańca wracającego bez odpowiedzi, wybuchnął gniewem i rzekł:

— Pal-że ich kat! Jeżeli oni się bezemnie obejdą , to i ja się bez nich obejdę. W gruncie rzeczy, to i tak nie tutaj jest moje miejsce, tylko tam, gdzie mam urząd i gdziem granic pilnować powinien.

Lecz może też w gruncie rzeczy niebardzo się frasował takim spraw swoich obrotem... Tabor jego, który zaraz we czwartek wieczór przez pacholika, co razem z nim z bitwy uciekał, szczęśliwie nawołał do siebie, był silny i liczny. Miał on cztery wozy mocno wyładowane, dwa bawoły i jednego wielbłąda, pięć koni zdobycznych i dwudziestu kilku ludzi konnych i zbrojnych przy sobie. Pomiędzy tymi ludźmi był jeden Turek i dwóch Tatarów na własnych koniach, których wracając z pod Wiednia wziął był w niewolę. Turek był bardzo smutny i szedł z taborem z zwieszoną głową jakby na rzeź, jeden z Tatarów także się jakoś ze swoim losem nie mógł oswoić, lecz drugi, człek barczysty i krępy a jeszcze młody, o twarzy brunatnej, szerokich ustach a oczach maleńkich, lecz czarnych jak gałki, od razu się do Abrahama przywiązał i wielką przyjaźń zawiązał z Szumiłą. Mówił on dosyć dobrze po rusku i był, jak się zdaje, dłuższy czas u Kozaków albo też w Moskwie w niewoli, poczem w koszu tatarskim jakąś rangę otrzymał, bo kiedy jego kolega był bardzo mizernie ubrany i tylko kożuch barani, wełną obrócony na zewnątrz, świecił się na nim, on miał na sobie pół-lamowy żupanik a na nim kożuszek suknem nakryty i wyszywany pozłocistemi nitkami, na głowie czapkę szpiczastą dostatnim obszytą barankiem, pas skórzany czerkieski srebrem sadzony i błyszczący jatagan u boku. Miał także bardzo pięknego karego konia pod sobą z dosyć bogatem tureckiem siądzeniem a przy niem pistolet wiszący na smyczy i dwa skórzane wojłoki. Być może, że sobie te dostatki już na tej wojnie uskrobał, bo to tam wtedy już bardzo się były pomieszały ubiory, moderunki i uzbrojenia: Ktoby był widział wracającą do Polski armiję królewską, ten ledwieby był się domyślił, że to jest armija polska, tyle tam ludzi chodziło w szubach tureckich i siedziało na koniach arabskich. Młody ten Tatar, którego żartem nazwano Murzą, był owej wspólnej wszystkim podłym stworzeniom zasady, do której jednak przyznają się także niektórzy filozofowie niemieccy, że zwyciężony postąpi najmędrzej, jeżeli swoją sprawę zjednoczy ze sprawą zwycięzcy, i zaraz. się zaczął sam krzątać około utrzymania porządku w taborze, — a że pokorne ciele dwie matki ssie, więc też i jemu zostawiono broń, ubiór, wojłoki i konia, i traktowano go po kawalersku, jako jeńca wziętego z bronią w ręku w niewolę. Działo mu się z tem bardzo dobrze, lecz jeszcze lepiej Szumile, który miał główną nad tym taborem komendę i powinien był w dzień i w nocy sam pamiętać o wszystkiem, lecz mimo to tak się ciągle zapijał, że czasem i świata nie widział przed sobą, zaś tylko wtedy mu wracała przytomność, kiedy się im jaka dostatnia wieś albo też dwór samotny zjawił na drodze, gdzie można było co ukraść albo też zrabować. Dopiero kiedy Abraham sam wziął nad swoim taborem komendę, Szumiło się we dnie pilnował a tylko w nocy upijał, bo znał swego pana i wiedział, że kiedyby się na niego na prawdę rozgniewał, to kazałby go ściąć jak któregokolwiek Tatara.

Tak szli ku górnym Węgrom, gdzie Abraham znał wszystkie drogi i ścieżki jak gdyby w swoich własnych folwarkach. Szli jednak wolno, rozbijając namioty po lasach, bawiąc czasem dzień cały w swoim obozie i furażując po wioskach sąsiednich. Osobliwie w pierwszych dniach Abraham kilkakrotnie się zatrzymywał, bo wysyłał w różne strony posłańców i oczekiwał ich powrotu; wysyłał ich czasem z listami a innym razem bez listów, raz w ową stronę, gdzie stał Tekeli, drugi raz do polskiego obozu, trzeci raz ku Nowym Zamkom. Nareszcie wyprawił Murzę do Nowych Zamków — a kiedy Murza, ku wielkiemu zdziwieniu Szumiły, powrócił, odtąd już szedł wielkiemi etapami, robiąc po cztery mile węgierskie dziennie a w dnie pogodne nawet i więcej.

Przyszedłszy do Telepowiec, dwa dni wypoczął, przeładował swe wozy i w ostatnich dniach Października pociągnął przez Bieszczady do Polski. Jakkolwiek czas był wtedy pogodny, śniegów wcale nie było i tylko czasami mały deszczyk przepadał, drogi były bardzo niesposobne, wozy się wlokły bardzo powoli i w wielu miejscach trzeba było do nich konie przyprzęgać, aby je w górę wyciągnąć. Tak dopiero o samym zmroku wozy się wygramoliły na szczyt Bieszczadu, który na tym przesmyku, pomiędzy Ruskiem a Liszną, jest płaski i między lasami mieści przy drodze dosyć rozległe pastwiska. Abraham wyznaczył swoim wozom i konwojowi, który prowadził wielbląda, bawoły i konie podwodne, miejsce na samym szczycie, gdzie mają się zatrzymać na popas, a sam ciągnął konno za nimi o podal, rozmawiając z Szumiłą i Murzą. Wtem właśnie kiedy już zmrok zaczął zapadać i jeźdzcy pięli się noga za nogą w górę śród lasu, ogromny hałas dał się słyszeć przed nimi a zarazem i strzały zaczęły padać jeden po drugim. Abraham wspiął się w strzemionach i rzekł do Szumiły:

— Co to być może? gdzieś tam przed nami ludzie się biją.

Szumiło mówi:

— Żeby tam tylko kto nie napadł na nasze wozy.

Lecz wtedy Abraham już nie czekał tylko spiął konia i ruszył a za nim cała jego czereda. Biegli tak z jakie tysiąc kroków albo mało co więcej, aż wpadli na dość szeroką polanę na samym szczycie Bieszczadu — a tam cale niespodziewane pokazało się im widowisko.

Kilkudziesięciu ludzi rozmaicie ubranych, jedni w krótkich kożuszkach farbowanemi skórami wyszywanych, drudzy w Spencerach szamerowanych, trzeci zaś w guńkach, ci w czapkach futrzanych, inni w okrągłych kapeluszach węgierskich, ten uzbrojony w rusznice, ów w pałasz albo też w obuszek z stalową siekierką, reszta zaś w drągi opatrzone żelaznemi grotami, napadło wozy Abrahamowe i już je całkiem zdobyli. Kilku furmanów leżało rannych albo zabitych na ziemi, konie poprzewracane, inne zaś powyprzęgane znajdują się już w rękach rabusiów, wozy już w znacznej części wypatroszone z towarów, które ci ludzie właśnie rozrywają pomiędzy siebie. Na ten widok Abraham i Szumiło krzyknęli razem:

— Obskoczyć tych łotrów! obskoczyć!

Jakoż w tem oka mgnieniu wszyscy razem skoczyli, jedni na prawo a drudzy na lewo, Murza na swoim karym koniku najraźniej ze wszystkich, i zaraz dokoła ich otoczyli.

Zrobił się popłoch pomiędzy zbójcami, ale tylko na chwilę, bo w ten moment tył wozom podali i wzięli się do obrony. Zaczęła się tedy bitwa zawzięta i krwawa. Abraham, Szumiło, Murza i kilku innych, co mieli broń palną przy sobie, dali zaraz ognia do zbójców i kilku z nich postrzelili, zaczem wszyscy dobyli szabel i nuż tedy ich ciąć, gdzie który jakiego mógł zarwać. Ale opryszki także rąk za pas nie kładli, bo w takich razach lada kto jest walecznym, i bili się równie zaciekle, rąbiąc szablami, kłując nożami i waląc z góry w łeb jeźdzców owemi okutemi drągami. Już kilku ludzi Abrahamowych zwalili z koni, już Szumiło dostał w kark drągiem, że aż się przegiął do samej kulbaki, Murza cięty przez cala twarz szabla, krew się leje strumieniami, jęk, krzyki, stękania, ludzie Abrahamowi się chwieją, konie się rozbiegają po polu. Osobliwie jeden z opryszków zapalczywie się broni, żyd albo cygan, chłop duży, chudy, smagławy, z krwią nabiegłemi oczyma, z żelaznemi ramiony; ten nawołał kilku innych do siebie, którzy dali mu plecy. Sam zaś wziąwszy drąg ogromny w obydwie ręce, kłuje i wali około siebie bez względu na to kogo uderzy. Na ten widok Abraham zwołał swoich ośmiu albo dziesięciu do siebie, sprawił ich w oka mgnieniu i spiąwszy konia, z gwałtownością piorunu w tę kupę uderzył.

Tem uderzeniem kupę tę rozbił i roztratował, dopieroż bij, który tam jeszcze się trzymał na nogach. Ale już to nie trwało więcej jak trzy pacierze. Abrahamowi ludzie pozeskakiwali z koni i pobrali niedobitych w niewolę, powiązawszy ich postronkami. A wtedy się policzyli. Nie wielka to była bitewka — a przecie dużo krwie kosztowała. Pięciu opryszków zabito, ośmiu leżało rannych, których Tatarzy podobijali, trzech wzięto w niewolę a reszta uciekła w lasy. Ale i Abraham miał także czterech ludzi zabitych a pięciu rannych albo poturbowanych, pomiędzy którymi Szumiło z łbem wykrzywionym, właśnie jak gdyby paraliż mu karku naruszył. Murza lekko był cięty, tak, że nawet humoru nie stracił, Abraham zaś dostał tylko kilka suchych razów po udach i na tem mu się upiekło.

Kiedy już było po bitwie, Abraham na tem samem miejscu się rozłożył obozem, ażeby pogrzebać zabitych, opatrzyć rannych, ponaprawiać wozy, a zresztą ludziom i koniom dać odpocząć. Noc już wtedy była zupełna. Porozdzierane szmaty chmur czarnych ciągnęły po niebie, z pomiędzy których od czasu do czasu księżyc w pełni wypływał i jasne światła na całą polanę rozlewał. Poprzerzedzane po brzegach ogromne jodły i buki, z pomiędzy których wyglądały gęste krzaki jałowców, rzucały czarne cienie na ziemię. Dla ostrożności porozstawiano czaty opodal a, w środku taboru naniecono ogromny stos ognia, na którym smolne konary jodłowe z trzaskiem gorzały, rzucając czerwone blaski dokoła i podnosząc chmury gęstego dymu nad tabor. Abraham siadł na wywróconym wozie a odetchnąwszy i otarłszy pot z czoła, rzekł do Szumiły:

— Czy ich dyabli tu na nas nanieśli! Nie wiele brakowało, a byliby nas wszystkich zabrali. Co to za ludzie, co taką wielką kupą tu chodzą po lasach?

A na to Szumiło:

— Zdaje mi się, że to Wulf z cyganami.

— Co to za Wulf? już ja coś o nim słyszałem.

— Wulf, to żyd Balogrodzki, co już od kilku lat po tej i po tamtej stronie rabunkiem się bawi — a jeżeli tam, jak powiadają, pod Balogrodzką bóżnicą są skarby schowane, to one z jego rabunków pochodzą, bo żydzi tamtejsi mają z nim jedną rękę.

— Każ-no ich tu przyprowadzić, niech ich obaczę a wyspowiadam, — rzekł Abraham i jedną ręką poprawił kapelusz węgierski z koguciem piórem, który miał wtedy na głowie, a drugą oparł na kłębie, który zapewne go bolał.

W kilka chwil potem przyprowadzono przed niego trzech jeńców, których wzięto w niewolę. Jednym z nich był ów żyd duży, chudy, smagławy, co do ostatka się bronił, jednak nie każdy mógłby w nim żyda rozeznać, bo miał wprawdzie gęstą brodę, ale i gęstą czuprynę, ubrany zaś był w kożuch suknem czerwonem nakryty i buty węgierskie. Dwaj drudzy bylito oczywiście cyganie, co było widać z ich twarzy, jeden zaś z nich musiał być starszym, bo miał niebieski spencer na sobie, wyszywany srebrnemi taśmami. Wszyscy trzej mieli ręce na krzyżach sznurami związane i nogi spętane. Kiedy Abraham ich obaczył przed sobą, najpierwej zapytał żyda:

— Kto jesteś?

— Rozbójnik, — odpowiedział Wulf, patrząc mu w oczy zuchwale.

— Dlaczegoż napadłeś na moje wozy i pobiłeś mi ludzi ?

— Bo z tego żyję.

— Z tego żyjesz i z tego zginiesz. Szumiło! każ przygotować postronki.

— Jakto? — zawołał Wulf gniewnie a żyły mu nabiegły na skroniach, — będziesz mnie wieszał bez sądu? a kto tobie do tego dał prawo?

— Zaraz to będziesz widział, — krzyknął Abraham, — Szumiło! Kto ich powiesi?

Na to Murza pierwszy do nich przyskoczył, już z postronkami w ręku. Lecz za nim stanęli drugi Tatar i Turek, obydwa także już z postronkami ze zwierzęcą żarłocznością patrząc na zbójców. Natenczas Wulf targnął silnie obydwiema rękami, chcąc się z więzów uwolnić, ale napróżno; oczy krwią mu nabiegły, szczęka zaczęła mu się trząść i dygotać, jeszcze raz targnął — a potem rzekł z rezygnacyą, ale i w złości:

— Ej, panie Kitaj! nie twoja-to rzecz wieszać opryszków. Dzisiaj mnie, tobie jutro. A takich w Balogrodzie nie braknie, co ci do tego pomogą!

Na to Abrahamowi twarz się zmieniła a w oczach iskry błysnęły; zdało się, jakoby się chciał rzucić aa niego, ale się opanował i tylko krzyknął :

— Szumiło! Murza!

Jeszcze tych słów nie domówił, kiedy Szumiło, Tatarzy, Turek i inni ludzie rzucili się na nich i w oka mgnieniu ich powiesili na drzewach, Wulfa we środku, obydwóch cyganów po bokach. Ale jeden z cyganów urwał się i upadł na ziemię. Murza się rzucił na niego, chcąc go powtórnie wyciągnąć na gałąź, ale tymczasem nadszedł Abraham i rzekł:

— Kiedy się urwał, to niech sobie idzie do djabła.

To mówiąc, rzucił mu kilka sztuk złota i dodał:

— A jeśli jeszcze kiedy na mnie się porwiesz, to cię każę żywcem ćwiertować.

Ale cygan rzucił się przed nim na ziemię i zalewając się łzami, prosił go po węgiersku, aby go przyjął do siebie, że będzie mu wiernie służył jak pies. Więc Abraham rzekł do Szumiły :

— To weź go tam do taboru, bo mi i tak ludzi nie starczy przy wozach.

Cygan skoczył ku taborowi, gdzie jest wdzięcznie przyjęty, tylko Murza patrzał zyzem na niego, jak kot na ptaka , co mu się wyrwał ze szponów i na niedostępną gałąź uleciał.

Tymczasem Abraham przypatrzył się wiszącemu Wulfowi, który już głowę zwiesił, lecz jeszcze patrzył martwemi oczyma i jak miech robił piersiami, i rzekł do niego :

— Ty mnie będziesz straszył Balogrodzkimi żydami? pokażę ja im, jak ja się ich boję.

Na to Szumiło rzekł do Abrahama:

— Szkoda go było tak prędko powiesić. Trzeba mu było pierwej boków przysmalić, aby był powiedział, co się to tam znajduje pod Balogrodzką piwnicą.

Ale Abraham spojrzał na niego i nic na to nie odpowiedział. Zaczem obydwa do taboru wrócili i każdy się wziął do swojej roboty. Ci naprawiają potargane uprzęże i wozy, drudzy opatrują rannych, inni grzebią umarłych; tu warzą strawę w kociołkach, Abraham zasiadł ze swoją czeladzią do sutej biesiady, zdaleka skrzypią wisielcy na drzewach — a na to wszystko xiężyc te same srebrne blaski rozlewa, któremi świeci liliom sennym nad stawem, niewinnemu dzieciątku śpiącemu przy oknie w kołysce i owym pancernym rycerzom, którzy się na dalekich polach do snu wiecznego pokładli, wylawszy swą krew serdeczną za ojczyznę i wiarę....

Kopanie grobu dla zabitych trwało przez całą noc, bo i niewielu ludzi było do tej roboty i z pomiędzy rannej czeladzi Abrahama jeszcze trzech pachołków umarło, potrzeba zatem było pochować dwudziestu. Już tedy oświtło, kiedy nareszcie ten grób wykopano. Natenczas grabarze chcieli odciąć wisielców i także ich wrzucić do grobu, ale Abraham im tego zakazał, mówiąc:

— Niechaj tak wiszą, dopóki kości im stanie, na przestrogę dla innych.

Natomiast wszakże kazał grób porządnie przysypać i nanosić kamieni, tak że się tam podniósł kurhan dosyć wysoki, który stoi do dziś dnia na samym szczycie Bieszczadu nad Rostokami i który lud zowie kopcem Kitajowym.

Po tej pogrzebowej ceremonii trzeba było jeszcze naprawiać wozy i konie do zaprzęgu dobierać, bo niektóre z nich padły albo były pokaleczone — a przy tej robocie zeszedł cały poranek, tak że Abraham dopiero przed samem południem mógł ruszyć dalej z swoim taborem a dopiero na godzinę przed zachodem słońca przywlókł się pomału do Cisny.

Mleczko przez cały czas wojny żył sobie bardzo spokojnie na swoim bastyonie. Okolica się wyludniła ze szlachty, nawet i handel ustał w te czasy, często po całych tygodniach nawet i obcy ptak nie zaleciał w tę stronę: Mleczko sobie siedział jak u Pana Boga za drzwiami i cale się o to nie troszczył, co się działo na świecie. Dopiero przed dwoma tygodniami Pietraszek przywiózł z Balogroda radosną wiadomość, że Król pobił Turków pod Wiedniem i poszedł za nimi na Węgry, aby ich tam dokończyć. Mleczko powziął był zamiar do Hołubowskiego pojechać, aby się z nim tym triumfem nacieszyć i przy dzbanie wina odprawie Te Deum, ale tę podróż z dnia na dzień odkładał — a tymczasem doszły go wieści, że opryszki zaczynają się pokazywać po lasach. Rozesłał więc naprzód szpiegów ku Solince i Radoszycom, postawił szyldwach na dzień i noc w południowo-wschodnim rogu bastyonu, dragonom kazał mieć konie i broń w pogotowiu i miał zacząć wysyłać podjazdy ku Bieszczadowi, ale jeszcze ich nie wysyłał. Dziś, w dzień pogodny i ciepły, siadł sobie na platformie bastyonu, kazał postawić około siebie stoliczek a na nim gąsiorek miodu, zapalił lulkę turecką i myślał sobie o różnych rzeczach, czasem uśmiechając się z lekka sam do siebie.

Łaska-to wielka od Pana Boga, jeżeli komu pozwoli przelewać krew za ojczyznę i wiarę. Jeszcze większa-to łaska, jeżeli dopuści, aby człek za nie pocierpiał. A już największa, jeżeli da nad wrogami zwycięstwo. Ale jest to także wola samego Boga, jeżeli stary żołnierz, natyrawszy się przez całe życie po obozach i wojnach, znajdzie spoczynek i tłusty kawałek chleba na starość. Czterdzieście lat służby a do tego jeszcze i trochę bisurmańskiej niewoli, przecie to coś waży u Pana Boga, chociaż nie każdemu już na tej ziemi tę nagrodę odważą. Ot! Hetman polny Sieniawski, lat siedmdziesiąt z okładem a do tego pan całą gębą, a musi się jeszcze tłuc z Turkami po Węgrzech. Toż i sam Król, także już nie dzisiejszy, a poniewiera się po obozach, czasem nie doje, nigdy nie dośpi, i kto wie czy będzie mógł kiedy odpocząć w tem życiu. A ja tu sobie.... I niechże mnie kto dzisiaj stąd ruszy. Mam patent na piśmie od samego Hetmana na komendę tego bastyonu, mam zapewnioną protekcyę Kasztelana i Xiędza Kantora, pan Abraham jeszcze ledwie przy Komańczy się trzyma a i to już niebardzo... A potem, wątpię, aby ten Abraham jeszcze kiedy się zjawił w tych stronach. Podjechał, jak słyszę, pod Zwierżchowskiego chorągiew, co zawsze idzie najpierwsza w ogień, to-to tam pewnie już płatki z niej poleciały pod Wiedniem — a jeśli tam potrwa ta węgierska kampanija jeszcze czas jaki, to ledwie strzępie się z niej zostaną.... Tak mówił do siebie Mleczko i śmiał się. Ale w tem dragon, stojący na warcie, przybiegł do niego i zawołał:

— Panie Kapitanie, jakiś tabor wysuwa się z Ciasnego miejsca.

Mleczko się zerwał, wytężył oczy w tę stronę, (a wzrok miał dobry, jak zwykle żołnierze), i rzekł do siebie:

— Co to za tabor? wielblądy, bawoły... Zaczem krzyknął na dragona:

— Podaj mi perspektywę.

Wpatrując się zaś przez perspektywę, mruczał sobie pod nosem:

— Tak, wielbląd, i Turków tam widzę w zawojach...

Tymczasem wbiegli inni dragoni a Pietraszek rzekł:

— Dać ognia z wężownicy na wiatr, aby się zatrzymali.

Ale Mleczko, wciąż patrząc przez perspektywę, odpowiedział mu:

— Nie potrzeba. Wozów i koni jest dużo, ale ludzi mało. Ci nas szturmem nie wezmą. Jakieś-to niedobitki tureckie, które przepędzono na tę stronę Bieszczadu, bo i Tatarzy są między nimi.

Lecz patrząc ciągle przez perspektywę, nagle głos zmienił, mówiąc :

— Co to takiego? Szumiło? ba i Abraham...

Przy tem głos zasechł mu w gardle. Ale zaraz odchrząknął i zawołał:

— Pietraszek! weź kilku dragonów i spuść się do nich a pytaj: kto są i dokąd idą? Nikomu niewolno tędy przeciągać bez opowiedzi. Niech wszyscy ludzie staną pod bronią... A miej się tam na baczności, aby cię w łyka nie wzięli.

Pietraszek zawołał:

— Ej panie! ognia dać do nich.

— Idź! — krzyknął Mleczko, — a o resztę nie pytaj.

Pietraszek wybiegł a Mleczko rzekł do siebie:

— A! panie Abrahamie, dałeś fugam z obozu i wracasz , ażeby tędy buszować. Może też i bastyon chcesz wyrwać z podemnie. Obaczymy to, obaczymy.

Zaczem zbiegł zaraz w dziedziniec, postawił wszystkich swoich ludzi w paradzie i nakazał im tak stać i nie zaczepiać nikogo, ale gdyby ich napadnięto, bronić się do upadłego a słuchać komendy. Z tem wrócił na bastyon i znowu perspektywę przyłożył do oka. A wtedy tabor już. nie był dalej jak na pięćset kroków. Mleczko widział dokładnie, jak Abraham rozmawiał grzecznie z Pietraszkiem, poczem tam ktoś białą chustkę wywiesił na szabli i tabor zaczął się piąć na pagórek ku bastyonowi.

Mleczko, człek polityczny, zszedł nadół i stanął w bramie z odkrytą głową. Abraham , zbliżywszy się ku niemu na koniu, zawołał do niego wesoło:

— Jeszczeż-to żyjesz, mój stary? Rad w dobrem zdrowiu cię widzę. A już też pewnie myślałeś, że to Turcy albo Tatarzy cię napadają.

— Jaśnie wielmożny Starosto, — odpowiedział mu Mleczko, — jużem tylu Turków i Tatarów widział w mem życiu, że mnie i strach odszedł przed nimi. Lecz zawsze lepiej , że swoi. Proszę tedy w gościnę, czem chata bogata, tem będzie rada.

Abraham, zeskoczywszy z kulbaki, spojrzał z pod oka na niego, ale rzekł jakby nic:

— Radzi gościnę przyjmiemy, bośmy też bardzo zmęczeni.

To mówiąc, szedł naprzód po wschodach a Mleczko za nim; kiedy zaś byli już na bastyonie, Mleczko rzekł, patrząc na Abrahama trochę niepewnemi oczyma:

— Skądże - to Pan Bóg pana Starostę prowadzi ? bo to tam nasi podobno jeszcze się biją.

— Kto chce, to się bije, — odpowiedział Abraham, — drudzy zasię poszli do domu. Bo to głupia jest taka wojna, jak ją Król teraz prowadzi. Pod Wiedniem odniósł zwycięstwo jakby orzech kto zgryzł a potem, niewiedzieć poco, poszedł na Węgry i dał się w puch rozbić pod Parkanami. Teraz zbiera swe niedobitki, aby je odprowadzić do Polski, ale każdy idzie do domu, którędy mu bliżej. Więc ja także to samo zrobiłem, co inni.

Mleczko patrzał na niego drwiącemi oczyma , bo jako żołnierz wiedział to dobrze, że cokolwiek tam robią woluntaryusze, każdy towarzysz powinien iść ze swoją chorągwią; ale Abraham nie dał mu czasu do odpowiedzi, tylko zaraz rzekł:

— A ty, panie Mleczko, jak to pilnujesz granicy? Wczoraj banda opryszków napadła na moje wozy, musiałem im dać bitwę od stu tysięcy i ledwiem się im obronił, bo i tak jeszcze nacięli mi ludzi, żem siedmiu z nich musiał pogrzebać a jeszcze kilku mam poszarpanych.

Więc Mleczko bardzo się zdziwił, ale niedowierzając, zapytał:

— Prawdaż-to, panie Starosto? boć i ja słyszę od kilku dni o opryszkach i właśnie jutra miałem moich dragonów wyprawie na podjazd, ale żeby tak wielką kupą chodzili, to mi się jakoś nie zdaje.

A Abraham w głos rozśmiał się na to i zawołał :

— Tyś się w czepku urodził, mój Mleczko! Szczęście twoje, żeś twoich sześciu dragonów na nich nie posłał, bo jak swego ucha żadnego z nich byłbyś więcej nie ujrzał. Toż tam tych zbójców było kilkudziesięciu.

A wtedy już Szumiło przyszedł na bastyon i rzekł do Mleczka :

— Czołem, panie kapitanie.

— Czołem, panie półkowniku, — odpowiedział mu Mleczko, lecz zaraz się roześmiał i dodał: — a ty czego łeb niesiesz tak krzywo? Wyglądasz właśnie, jakbyś dopiero wziął w gębę.

— Bo też i wziął! — zawołał Abraham, — ale drągiem w kark od samego Wulfa a to tam żelazne ręce były u tego żyda.

— Jakto? — rzekł Mleczko, bardzo zaciekawiony, — więc z samym Wulfem mieliście sprawę? cóżeście z nim zrobili?

— Jedź na granicę, — rzecze Abraham, — to obaczysz zarazem i drzewo, na którem wisi.

— Prawdaż-to? — zapytał Mleczko raz jeszcze.

Więc Szumiło zaczął mu opowiadać, jak się to stało — a tymczasem Mleczko, widząc że się ci ludzie cale po przyjacielsku z nim zachowują, kazał przynieść dzban miodu, aby się posilili.

Szumiło opowiadał całą bataliję — a kiedy mu potwierdził, że Wulf został powieszon, Mleczko pokiwał głową i rzekł:

— Nie trzeba było go wieszać.

W tem Szumiło spojrzał na Abrahama a Abraham spytał:

— Dlaczegóż ?

— Bo byłby dobry okup za niego, — rzekł Mleczko.

Abraham zaś zawołał:

— Ciekaw`em bardzo, ktoby był dał okup za żyda?

— Już jabym był wiedział, gdzie szukać okupu.

Na to Abraham spojrzał znów na Szumiłę, który kiwnął mu głową, ale już dalej nie mówili o zbójcach, natomiast zaś Abraham rzekł :

— Jakże ty nas na noc pomieścisz? bo ludzi u nas nie dużo, ale koni wiele a jest i wielbląd, który do lada stajenki nie wejdzie.

A Mleczko na to :

— U mnie miejsca niemasz, ani dla koni, ani nawet dla ludzi, ale na folwarku są szopy, w których można i sto wielblądów pomieścić. Jest tam stary ekonom i mój pisarz tam mieszka, ci się tem zajmą.

Z tem zeszli na dół i poszli przed bastyon, gdzie stał cały tabor. Abraham, orzeźwiwszy się miodem, był w dobrym humorze i pokazywał oberbombardyerowi swoje zdobycze w bydle i jeńcach. Mleczko to wszystko ze znawstwem oglądał, przemówił do Tatarów po tatarsku a do Turka po turecku, ale przytem ciekawem okiem rzucał na wozy, bo to tam wedle niego musiały prawdziwe znajdować się zdobycze.

— Starym fest, — rzekł on do Abrahama z westchnieniem, — trudno mi było iść na taką, wojnę daleką, alem tego żałował, bom wiedział, że na niej wszyscy się dobrze obłowią.

Więc Abraham śmiał się i mówił:

— No, żebyś tak bardzo nie żałował, to i tobie się coś dostanie; daruję ci tego cygana, com go wziął wczoraj na Bieszczadzie.

Mleczko obejrzał cygana i rzekł:

— Wolałbym którego innego. A Abraham na to:

— To weź-że sobie tego drugiego Tatara, bo Murzy ci niedam.

A Mleczko na to:

— Wolałbym Turka.

Więc Abraham i Szumiło ledwie nie puknęli od śmiechu. A Abraham rzekł:

— A ty dlatego chcesz Turka, iż rozumiesz, że drożej go sprzedaż. Weź-że więc Turka.

Tymczasem Mleczko dobrze wiedział, co robi. Bo najpierw, choćby i dla parady, to lepiej mieć turka jeńcem, niżeli Tatara, a potem Mleczko za pierwszym rzutem oka spostrzegł, że nie prosty to musi być Turek, choć może się takim zadaje, bo lubo jego turban i całe ubranie były mocno sponiewierane, jednak kto się na tem rozumiał , ten widział, że musiał on mieć jakąś rangę w swem wojsku, a przeto może go kto kiedy wykupi. Więc Mleczko był kontent; lecz. Abraham kazał jeszcze wyszukać na wozach wszystkie rzeczy, które temu Turkowi zabrano, i oddał mu go razem z jego koniem i dosyć przystojnem siądzeniem.

Mleczko już sam nie wiedział, dlaczego Abraham tak był grzeczny dla niego, bo i Szumiło także bardzo z nim się przyjaźnił a nawet mu szeptnął do ucha, że Turek miał jeszcze parę pistoletów srebrem sadzonych, które się zostały na wozie, i za pozwoleniem Abrahama sam mu je przyniósł. Postanowił sobie tedy także być grzecznym, ale bardzo ostrożnym, aby się z czem nie wymówić, bo jeżeliby się Abraham dowiedział, będąc u niego, że go Hetman od Ciśniańskiego bastyonu odsądził, toby mu mógł jaką psotę wyrządzić, zwłaszcza że miał jeszcze dosyć ludzi i broni, ażeby bastyon w nocy opanować znienacka. Ale musiało to być jakoś inaczej, bo Abraham wyprawił wszystkich swoich ludzi na folwark a został tylko z samym Szumiłą u Mleczka i pił z nim do późnej nocy, rozmawiając wesoło. Zaczem i Mleczko swoich ludzi rozbroił i kazał Pietraszkowi, aby się z Abrahama czeladzią zabawił i dobrze ich utraktował.

Wśród tej gawędy, gdzie Mleczko spełna swym gościom dolewał a i sam nie lał za kołnierz, bo już kiedy mu mają kilka garncy miodu wysuszyć, to niechże i jemu się coś z tego dostanie, Abraham naprzód opowiadał bitwy pod Wiedniem i Parkanami, potem się wypytywał, co słychać w Balogrodzie, co w Zahoczewiu, czy wszyscy tam zdrowi i czy Krzysia bardzo tęskni za Rafałem. Ale Mleczko na to tylko wzruszył ramionami i rzekł:

— Ot, co to pytać o miłość kobiety! Jak z oczu, tak z myśli, a często jeszcze jest i na oczach a poszedł już z myśli. Bardzo-to zdradliwe stworzenia: jużby kto pierwej węża na wieczne czasy sobie przyswoił, niżeli kobietę. Rafał był dobry, bo innego nie było; niechże przyjedzie jaki Kasztelanie lub Wojewodzie, to ten będzie lepszy. Rafał na wojnie — a Dzierżek tam prawie już w Zahoczewiu zamieszkał. Niechże Rafał z jaki rok albo więcej na wojnie pobawi, to tutaj swoją narzeczonę zastanie za mężem a może już i co piszczeć będzie w kołysce. Ot, i mnie także niedawno jedna dziewka tak haniebnie zdradziła, chociażem cale nie jeździł na wojnę, a nibyto było okrutne kochanie...

Abraham patrzał na niego ze zdziwieniem i śmiać mu się chciało, bo cale o tem nie wiedział, że stary bombardyer takim zapamiętałym jest zwodzicielem, a Mleczko powiadał dalej:

— A ja głupi, w najlepszej wierze, jeszczem się z tego spowiadał. Ale powiadam tobie, mój panie młody, nie wierz kobietom a trzymaj się starego przysłowia, co mówi: Co ci powie białogłowa, pisz na bystrej wodzie słowa. Zwłaszcza też jeśli jesteś żołnierzem , bo kobiety lubią żołnierzy, ale trzymają ich tylko dlatego, aby ich zdradzać.

Tymczasem zdrajca Szumiło mrugnął na Abrahama i tak powiadał:

— Bo to jegomość nie wiesz, co to za djabeł jest ten Imć pan Mleczko. Ma on pewnie jakiegoś inkluza przy sobie, bo żadna kobieta przed nim się nie utrzyma. Chrzczą tutaj we wsi po kilkanaścioro dzieci co roku, a wszystkie do niego podobne, jakby mu z oka wypadły. A jeszcze mu i na tem nie dosyć, bo niedawno natknąłem się na niego u starej Mruczychy i sam widziałem, jak już jej córkę złowił na wędkę. Dopiero nazajutrz powiedziano mi w mieście, że on już z Rybką podobno po zrękowinach...

A Mleczko na to:

— Ot, nie plótłbyś lada czego, mości panie Szumiło. Jeszcze tegoby mi brakowało. Dopieroż wtedy dzieci już pewnie nie byłyby podobne do ojca.

— A to ty taki zwodziciel! — rzecze na to Abraham, — ktoby się był tego spodziewał po tobie. Ale słuchaj-no, panie Mleczko, pogadajmy też ze sobą rozumnie. Już ty taki nie chłystek. Masz pewnie z jakie czterdzieście i pięć lat albo więcej. Przecież nie będziesz siedział do śmierci na tym bastyonie. Wiem ja dobrze, jakie tam Kasztelan z Xiędzem Kantorem postroili na mnie kabały u pana Hetmana: ale co mnie tam na tem! Wyrobili ci patent na tę komendę; ale mam ja także rozmaite patenty a może się tam znajdą i listy królewskie. Mógłbym ja z tobą powojować cokolwiek, ale nie chcę, bo ty stary żołnierz a żołnierzowi należy się chleb łaskawy na starość. Jeszcze też sam nie wiem, co zrobię. Może wrócę do wojska — a wtedy siedź sobie tutaj choćby i do sądnego dnia, albo i dłużej. Ale może też tutaj osiędę a w takim wypadku potrzebaby mi koniecznie tego bastyonu: bo wtedy wszystkie te góry zakupię a zrozumiesz to dobrze, że będę chciał sam ich pilnować. Ale ja nie chcę twej krzywdy i za twój patent dobrze tobie zapłacę. Ty weźmiesz sobie jaki folwark w dzierżawę, albo i kupisz na własność, ożenisz się, będziesz miał dzieci, bo w twoim wieku Pan Bóg nikomu swego błogosławieństwa nie odmawia, będziesz jadł i pił co szyja zniesie i leżał do góry brzuchem , a żadna odpowiedzialność cię trapić nie będzie: cóż tedy, mój Mleczko, co sobie ważysz twój patent?

A kiedy to mówił Abraham, staremu bombardyerowi z czupryny się kurzyć zaczęło, bo u niego miód zawsze czupryną wychodził; jakoż na myśl stracenia bastyonu zaraz się wytrzeźwił, ale odpowiedział mądrze i politycznie:

— Jeszcze-to pan Starosta sam nie wiesz, czy będziesz potrzebował tego bastyonu. Jak chwila przyjdzie po temu, to będziemy mogli o tem pogadać.

Lecz dodał do tego chytrze:

— Kiedy jeden chce kupić a drugi chce sprzedać, to zawsze się zgodzą. Tymczasem zaś dziękuję za afekt.

— Więc tedy tak dobrze, — rzekł na to Abraham a dobywszy dziesięć czerwonych złotych z kieszeni, położył je przed nim na stole i dodał: — a to tymczasem na prezent. Bośmy tam trochę u Turków nabrali pieniędzy, więc i tobie się coś z tego należy.

Mleczko w pierwszem oka mgnieniu chciał się na to oburzyć: jemu się kilka tysięcy zaległej lafy należy a ten mu daje dziesięć dukatów ! Ale miał on niepowściągliwą słabość do złota: kiedy obaczył dukata, to choćby się wąż koło niego obwinął, musiał sięgnąć po niego. Toż i te czerwone złote zagarnął i zabrał, tylko dodał z uśmiechem:

— Niechże to będzie na rachunek tej lafy, co mi u pana Starosty zalega.

A tak jeszcze cokolwiek gwarzyli, aż pierwszy kur zapiał. Zaczem ułożyli się do snu — a nazajutrz rano Abraham wyjechał z całym swoim taborem, niewiedzieć dokąd, bo nikomu z tem się nie zwierzył, ale drogą wiodącą ku Balogrodowi.

Po jego wyjeździe Pietraszek przyszedł do Mleczka z raportem.

— Cóż tedy jegomość rozumiesz o tej wizycie, — rzekł on na samym wstępie, — spadli na nas jak chmura gradowa, ale grzecznie się z nami obeszli. Bo jegomości dali słusznego Turka z koniem, z bronią i z wojłokami, i mnie pan Starosta darował dwa czerwone złote a każdemu żołnierzowi kazał dać po jednym talarze. Jużto że to pan jakich mało, to i nie ma co mówić, jeno niewiedzieć dlaczego nas tak pokochał.

Ale Mleczko jakoś bardzo był zamyślony. Patrzał przed siebie przez chwilę a potem zapytał:

— A cóż tam ci starościńscy ludzie gadali? Może i cale nie byli pod Wiedniem, jeno się za obozem włóczyli a polowali na zdobycz, bo to i takich rycerzy nie braknie.

— O nie, proszę jegomości, — rzekł Pietraszek, — byli pod Wiedniem i pod Parkanami i bili się wszędzie jak trzeba, jeno jak nasi wzięli z pod Parkanów uciekać, to i oni uciekli.

— A czemuż się nie wrócili? Boć tam przecie nasza armija musiała się po ucieczce nawołać i chorągwie się znowu okryły, jak zwykle bywa.

— Starosta nie chciał.

— Hm! — mruknął Mleczko, pomyślał chwilę a potem dodał: — Coś to tam musiał Starosta przeskrobać. Co, niewiem; ale tak mi się widzi, że już on do chorągwi nie wróci. Trzeba tu dobrze bastyonu pilnować. A co ci tam powiadali ci ludzie o panu Rafale?

— Oh! za pana Rafała już tylko zmówić trzy Zdrowaś Marya! — zawołał Pietraszek, — Turcy go wzięli w niewolę i ścięli.

— Jakto ? a gdzie to ? a kto to tobie powiadał ? — zawołał Mleczko, zbliżywszy się do Pietraszka.

Więc Pietraszek mu opowiedział, co słyszał od Murzy, bo Murza jeździł do Nowych Zamków i sam przywiózł Staroście tę wiadomość.

Na to Mleczko siadł na swojem krześle polowem i bardzo się zafrasował. Widocznie się nad czemś namyślał. Trwało to dobre trzy pacierze. Zaczem rzekł raczej do siebie, niż do Pietraszka:

— He, he, he! Tędy-to droga. Weźmie Balogród po Rafale, ożeni się z Krzysia, wszystkie te dobra wykupi i bastyon odbierze. Dlatego grzeczny jest teraz : bo to ja z Hołubowskim.... bo to ja z Mrukiem.... bo to ja z Balogrodzkimi żydami.... bo wreszcie i w Hoczwi mnie posłuchają.... więc możebym mógł co pokrzyżować. A potem, jak się te planty udadzą, to mnie za piec, jak starą kociubę.

Zaczem wstał, wyprostował się, stanął naprzeciw Pietraszka i patrzał mu w twarz śmiejącemi oczyma. Bo to u starych żołnierzy tak zawsze. Kiedy ich lata przygniotą, to im dziwnie łakomo za ciepłym piecem, za dobrym miodem, za woniejącą pieczenią; sami to mówią, że za wszystkie skarby świata nie wyleźliby z za przypiecka; jakoż niechby się wszystkie narody biły ze sobą, oni się pewnie nie ruszą: ale niechno ich kto za ich piecem zaczepi, niech zwietrzą wojnę z napastnikiem, to zaraz im oczy się śmieją, dusza im rośnie a krew się zagrzewa, i żołnierz z nich się wyrywa jak w najpierwszej młodości. Możeby im i łaskawy chleb nie smakował, gdyby od czasu do czasu nie musieli się z kim poczubić o niego.

Tak tedy Mleczko, patrząc śmiejącemi oczyma na Pietraszka, rzekł łaskawie do niego :

— A ty durniu wiedz o tem, że teraz już nie masz myśleć o Rybce. Odtąd, do czasu, ani noga twoja tam nie postanie. Masz tu mołodyc dość we wsi: jeszcześ i tak z tego się nie wyspowiadał, coś tu nabroił. A tymczasem obejrzyj się, gdziebyś mi sześciu słusznych parobków zwerbował. Mam ośmnastu ludzi wszystkiego, to mało. Potrzeba mi mieć dwudziestu czterech : sześciu konnych, sześciu do armat a dwunastu piechoty. Musztry codzień odbywać się będą a dwóch będzie stać dzień i noc na szyldwachu. A ty mi będziesz odpowiadać za wszystko.

Pietraszek niebardzo się tem zafrasował, bo wiedział, że zawsze potrafi się wyrwać pod jakimś pretextem do Rybki, jakoż rzekł wtórując swojemu panu:

— Dobrze jegomość robi, że się chce mieć na baczności. Ja jużem się wczoraj obawiał, żeby ci ichmościowie co od jegomości nie wykłamali, bo to jeden cygan a drugi kozak, to to bardzo sztuczni są ludzie.

— Niechże sobie jeszcze żyda wezmą do trójki, to i tak im się sztuka ze mną nie uda, — rzekł Mleczko, odprawił Pietraszka i kazał sobie Turka zawołać.

Kiedy Turek się stawił, Mleczko przyjął go grzecznie, posadził koło siebie na stołku i zapewnił go przedewszystkiem, iż niema się tego obawiać, aby doświadczył u niego jakichkolwiek przykrości. W Polsce traktowano jeńców wszelkiego narodu, zwłaszcza co lepszych, zawsze po ludzku. Dawano im jeść i pić co było w domu, nie odmawiano przyzwoitego odzienia, w dworach szlacheckich siadali z państwem do stołu, niektórzy z nich przywiązywali się nawet do swoich panów i ze łzami w oczach ich opuszczali, kiedy ich wykupywano lub zamieniano za jeńców polskich ; jednak Turcy zawsze tęsknili za swoim krajem i żaden z nich dobrowolnie w Polsce nie został, tylko Tatarzy się przyswajali i osiadali u nas na zawsze, polacząc się łatwo, ale zachowując zawsze swoją religiję. Mleczko traktował swojego Turka po polsku, co widząc Turek, przyznał mu się że jest z dobrej familii, że był Agą w swem wojsku, miał swój namiot i różne dostatki, ale został sam jeden odcięty od swoich pod Wiedniem, błąkał się czas jakiś po lasach, obdarł się i wygłodził, aż wreszcie sam się poddał Abrahamowi, kiedy go na podjeździe obaczył. Był to człowiek jeszcze młody, lecz cichy, spokojny, poważny; bardzo go Mleczko polubił. Toż Turek mu się przyznał w dalszej rozmowie, że ma stryja, który jest baszą w Kamieńcu, i gdyby tylko mógł do niego napisać, to stryj przysłałby okup za niego, bo niema dzieci a jest majętny, albo też dałby jakiego znacznego polskiego jeńca w zamianę.

Mleczkowi jakoś niebardzo się uśmiechała zamiana, okup to co innego ; jakoż zaczął się z Turkiem namawiać, jakimby-to sposobem można kogoś pewnego do jego stryja wyprawić, lecz wreszcie rzekł:

— Znajdę ja żydka, co pojedzie do Kamieńca z listami, a jak przyjdzie odpowiedź, to choćbym i sam miał ciebie odwieźć, nie będzie o to kłopotu. Tymczasem zaś milcz jak zaklęty i udawaj chudego pachołka, inaczej za nic nie ręczę.

Tak Mleczko był kontent, ale i Turek był kontent — i zaraz zaczął się uczyć po polsku a za tydzień już mu żołnierzy musztrował, że i on sam lepiejby nie potrafił.

Od czasu, kiedy Rafał wyjechał na wyprawę Wiedeńską, ciężki smutek zapanował w Zahoczewskim zameczku. Osobliwie pani Borowska nie mogła się w swej tęsknocie pocieszyć, często siadała w krużganku i zamyślonemi oczyma spoglądała ku Hoczwi, przysłuchiwała się szumowi wiatru, który z wielkiego świata tamtędy ciągnął ku górom, azali nie usłyszy tententu kopyt i szczęku oręża powracających z pod Wiednia, i często z głębokiem westchnieniem mówiła do Krzysi :

— Słońce nam zaświeciło, ale go czarna chmura zakryła : ażaliż przejdzie i odkryje nam znowu jego tarczę promienną?

Jednakże Krzysia była spokojniejszą od matki. I ona także za Rafałem tęskniła, i jej to było bardzo boleśnie, że już się jej były otworzyły wrota do tego szczęścia, za którem tak gorąco wzdychają wszystkie jej wieku dziewice; ale myślała o tem bez wielkiego wzruszenia . bo jakiś tajemny głos jej powiadał, że Rafał wróci a wrota do tego raju jeszcze się jej dość wcześnie otworzą. Kochała ona bowiem bardzo Rafała, inaczejby mu nigdy była swego słowa nie dała: ale go kochała jak brata. Znała go przecież prawie od dziecka, przez długi czas dzieliła z nim wszystkie zabawy, umiała na pamięć wszystkie jego myśli i jego uczucia ; potem go przez kilka lat nie widziała: lecz kiedy wrócił, znalazła go takim samym, jakim go sobie w dorosłym wieku już naprzód wyobrażała. Rafał, gdy wrócił, chociaż sprawił na niej bardzo przyjemne wrażenie, nie wzruszył jej umysłu, nie wstrząsnął jej serca do głębi, nie otworzył przed nią żadnego takiego widoku, któregoby dotąd nie znała. Był on też w rzeczy cale podobnym do innych a raczej do wszystkich. Owi przystojni, wyniośli, pięknego wzrostu, w pancerz zakuci rycerze, co zawsze mają konie siodłane w stajni, co w dzień i w nocy nastawiają ucha, ażali wojna się gdzie nie zapala , a kiedy trąbę wojenną usłyszą , zrywają się z łoża, rzucają żony i dzieci i lecą , ażeby rąbać Tatarów, Szwedów lub Turków jak drzewo według królewskiego rozkazu, ażeby ręce swe broczyć we krwie ludzkiej po łokcia i deptać żelaznemi butami po trupach, jak po gałęziach ściętego drzewa, — co odniósłszy zwycięstwo, wracają do swoich rodzin, lecz nim jeszcze odpoczną , już znowu ciągną na wojnę, — a w domach ich słychać tylko rżenie koni i czuć zapach krwie i widać miecze ciał ludzkich łakome: rycerze ci bardzo zacni-to ludzie, ale cała Polska ich pełna a w czasie spokoju trudno o który dom trącić, aby się z nimi nie spotkać. Krzysia miała głęboką cześć dla tych rycerzy, nigdy o tem nie pomyślała, ażeby jej mąż nie był także rycerzem, nic nawet innego nie widziała przed sobą: ale miała jakoby sen jakiś, że są jeszcze inni młodzieńcy na świecie. Może gdzie o tem czytała , może jej to kto opowiadał, może istotnie tylko jej się to śniło, ale kiedy się zamyśliła albo w łóżku zamknęła oczy, miewała tych innych młodzieńców widziadła. Byli to także rycerze, ale całkiem innego miotu. Spędzali oni swą młodość w tych krajach, gdzie pod szafirowem niebem kwitną cyprysy i pomarańcze, gdzie przejrzyste powietrze odurzającą napełnione jest wonią, gdzie bogaci panowie w marmurowych mieszkają pałacach, gdzie okręty przybijają do portów i przywożą złotogłowia ze wschodu , gdzie damy ubrane w drogie kamienie i szeleszczące jedwabie są boginiami rycerzy. Młodzieńcy ci także inaczej się stroją, nie zakuwają swych piersi w stalowe pancerze, nie przypasują zakrwawionych mieczów do boku, nie żyją na swoich zamkach w takiej zakonnej powadze, ale się stroją w miękkie jedwabie i axamity, noszą wstęgi swoich kochanek na piersiach, grają na dźwięcznych gitarach i romansowe pieśni śpiewają — a kiedy się o wdzięki jakiej damy starają, to czynią śluby, walczą na turniejach w jej imię i gotowi są za nią życie poświęcić. Skąd się takie sny wzięły w jej głowie ? czy może Dzierżek malował jej takich rycerzy? czy obraz ich stanął jej przed oczyma od tego dnia, kiedy Abrahama widziała? Sama nie umiała sobie odpowiedzieć, — ale zresztą nawet się o to nie pytała, bo taki to sen był, jak tyle innych, o których na chwilę myśli się z rana a wieczór się zapomina.

Krzysia, chociaż spokojniej, lecz równie tęsknie wyglądała wiadomości z pod Wiednia. A tu tymczasem przez długie tygodnie nic słychać nie było. Nikt nawet nie przyjeżdżał do Zahoczewia, bo w Hoczwi nie było nikogo, zamek Leski także był całkiem osierocony, a inna szlachta mieszkała daleko. Przecież nareszcie po kilku tygodniach zjawił się Dzierżek. Był to bardzo poczciwy człowiek, przyjechał bez interesu, bo przecie wiedział, że Krzysia już zaręczona, zanadto zacne miał serce, ażeby ta myśl w nim powstała , że Rafał może zginąć na wojnie, przynajmniej nikt nie śmiał o to go podejrzywać — a więc go bardzo serdecznie przyjęto. Ojciec jego Starosta miewał urzędowe wiadomości o armii polskiej , a więc i on był lepiej i prędzej zawiadomiony od innych. Kiedy raz pierwszy przyjechał, wiedział tylko tyle, że armija, wprawdzie nieliczna, lecz bardzo piękna, zgromadziła się w. Krakowie, że Król ruszył szczęśliwie pod Wiedeń i że są prognostyki pewnego zwycięstwa. Proszono go bardzo, aby jaknajczęściej przyjeżdżał , nawet Krzysia sama tem śmielej obligowała go o to, ile że już się uważała za zamężną — a Dzierżek prosić się nie dał. Przyjeżdżał co tydzień, zawsze jakąś wiadomość przywoził — a kiedy czasem dni parę zabawił, to ojciec za nim listy przysyłał. Tak między nim a matką i córką bardzo szczera wywiązała się przyjaźń i obiedwie kobiety uważały go za swego powiernika, spowiadały się przed nim ze wszystkich swoich trosk i niepokojów i we wszystkiem jego się radziły. — A Staroście tak był poczciwy, że z niemi się cieszył i wzdychał i płakał — a nawet i dla Rafała takie objawiał uczucia, jak gdyby mu był krewnym lub bratem. Kiedy im ciężko było na sercu, to zasiadał do klawicymbału i tęsknemi akordy wtórował ich smutkom — a kiedy i muzyka już nie pomagała , to zanocował i nazajutrz zawsze coś znalazł, aby ich rozweselić.

Aż jednego dnia spienionemi końmi przyjechał i przywiózł wiadomość o zwycięstwie pod Wiedniem. Niewysłowiona radość porwała obydwie kobiety, pani Borowska rzuciła mu się ze łzami w ramiona, Krzysia go chwyciła za rękę i mocno ścisnąwszy, przez długą chwilę w swojej ręce trzymała: aż się nareszcie spostrzegła i oblawszy twarz mocnym rumieńcem, milczkiem puściła. W parę tygodni potem Dudek przyjechał i przywiózł listy od Rafała a przy nich prezenty : perłowe kolce dla pani Borowskiej a brylantowe dla Krzysi i dwie złote manele. Niebardzo bogate to były dary, ale serdecznie przyjęte, bo były dowodem . że Rafał nie zapomniał o nich nawet śród wojny. Dalsze wiadomości już nie były pocieszne : wielu co najpiękniejszej młodzieży zginęło pod Wiedniem, Niemcy niewdzięcznością płacą Królowi za jego trudy, choroby wybuchły w polskim obozie i wielu ludzi umiera, — aż wreszcie przyszła wieść straszna : klęska pod Parkanami ! — Dzierżek ją przywiózł i sam się nad nią gorącemi łzami rospłakał. Chciał był pocieszać kobiety, które były jak strute; ale jakaż być może pociecha na taką klęskę, gdzie, według wieści, nie ulegających żadnemu wątpieniu, cała armija została rozbitą i sam Król musiał ujść z pola ? — Dzierżek przepędził z obiedwiema kobietami coc całą na nogach, płakano rzewnie, łamano ręce, polecano się Bogu, nawet wszystka czeladź tej nocy spać się nie kładła, odmawiając modlitwy i spiewając pieśni nabożne. Przepędzono jeszcze jedną noc taką samą, w łzach i wzdychaniach: ale trzeciego dnia Mruk przybiegł sam do Zahoczewia i przywiózł kartkę od pani Fredrowej do pani Borowskiej.

Zacna Kasztelanowa wyprawiła z Krakowa sztafetę do Hoczwi z wiadomością do ogłoszenia wszystkim sąsiadom, że Król po klęsce odniósł wielkie zwycięstwo pod Parkanami, a z doniesieniem dla pani Borowskiej, że Rafał zdrów wyszedł z tej krwawej potrzeby i jest w wielkich łaskach u Króla. Znów tedy radość bez granic: Kobiety Mrukowi już i miejsca znaleść nie mogły i popłakały się z nim razem z uciechy. Tak tedy nareszcie znów słońce zaświeciło w Zahoczewskim zameczku — a Dzierżek wyjechał uspokojony, obiecując jaknajprędzej powrócić z potwierdzeniem tej wiadomości. Jakoż wrócił nazajutrz i nie mógł się dosyć naopowiadać o tem wielkiem zwycięstwie, o którem jego ojciec odebrał już dwie expedyeye z Krakowa, ze wszystkiemi szczegółami o tej batalii, w której cała armija turecka wyginęła do nogi.

Właśnie i dziś o tem rozmawiali ze sobą samem południu, kiedy sługa wbiegł do komnaty i zameldował pani Borowskiej, że pan Abraham zajechał w dziedziniec i prosi, aby był przypuszczonym, bo chce się paniom pokłonie. Nowa stąd radość: bo pewnie z wojny powraca a przeto jako naoczny świadek jeszcze lepiej im to zwycięstwo opowie. Krzysia tak się uradowała tą wiadomością, że pierwsza krzyknęła do sługi:

— Proś-że prędko pana Starostę i powiedz, żeśmy bardzo rade go widzieć.

W tej też chwili otworzyły się drzwi i Abraham wszedł do komnaty. Był on ubrany wspaniale, miał axamitny płaszczyk na sobie złotem dzierżgany, z białym koronkowym kołnierzem około szyi, do tego kaftan z kolorowego atłasu perłami sadzony, kapelusz z piórami i pozłocistą szpadę u boku. Wszedł skromnie i z uśmiechnięta twarzą, trzymając w lewem ręku kapelusz przy szpadzie, ale widać było po nim kawalera, którego nogi są dobrze oswojone ze szlifowaną posadzką. Krzysia się znowu pierwsza zerwała i otworzywszy ramiona, zrobiła szybki krok naprzód, -chcąc go zapewne jako szwagra powitać; jednak uczyniła to pewnie, nim jeszcze w twarz mu spojrzała, bo w tejże chwili nagle się zatrzymała i oczy spuściwszy ku ziemi, nie wiedziała co począć ze sobą. Spostrzegła to matka, spostrzegł także i Abraham, i uśmiech po jego twarzy przeleciał, ale mimo to nie szedł do Krzysi, tylko się zwrócił do matki i powiedział jej piękny kompliment, że chociaż prosto powraca z wojny i jest jeszcze bardzo znużony, nawet nie zajechał do siebie, tylko przedewszystkiem jej prezentuje swoją attencyę. Zaczem się zwrócił do Krzysi i miał do niej prawie całą oracyę, wychwalając wdzięcznemi słowy wszystkie jej cnoty i piękność jej całej postaci. Nigdy tak wdzięcznie nie przemawiają do kobiet nasi kawalerowie pancerni : mówią oni zazwyczaj zawiele i napuszysto, mieszając do swojej mowy frazesy łacińskie, których nikt nie rozumie, kiedy ten tak peroruje, jak gdyby kto sypał kwiaty z rogu obfitości a cudna ich woń napełniała powietrze. Krzysia słuchała go ze i spuszczonemi oczyma, z mocnym rumieńcem na twarzy i oddech wstrzymując w piersi, była jakby oczarowana tem przemówieniem — a przecież w duszy pragnęła, aby się ta przemowa jaknajprędzej skończyła. Dlaczego tego pragnęła: czy , że ją piekły oczy tego pięknego mówcy a lekkim dreszczem przejmowała jego wymowa? czy, że się niecierpliwiła, ażeby jaknajprędzej coś od niego usłyszeć o wojnie i o Rafale? Bóg tylko mógł wiedzieć, bo ona tego nie była świadoma.

Skończywszy swoją przemowę, Abraham się z daleka pokłonił Dzierżkowi a pani Borowska rzekła:

— To pan Staroście Sanocki, nasz serdeczny przyjaciel i nieopłacony opiekun w naszem sieroctwie.

Abraham rzucił prawie pogardliwem okiem na niego i byłby mu pewnie jaką uszczypliwość powiedział, ale pani Borowska zarzuciła go zaraz pytaniami o odsiecz wiedeńską a zarazem o klęskę i tuż po niej wygraną bitwę pod Parkanami. Abraham zatem zabrał głos i tak mówił, jak gdyby woda płynęła, nie dopuściwszy nikogo do słowa; kobiety wcale nie pytały go o Rafała, bo już wiedziały, że był zdrów i dobrze mu się powadzi, ale Abraham sam o nim wspomniał przelotnie, chwaląc jego waleczność w bitwie pod Wiedniem. Tymczasem, zamiast opowiadać bitwy pod Parkanami, zaczął opisywać owe niewidziane przepychy obozów tureckich i jak to tam z naszych, nawet kto o tem nie myślał, każdy się bardzo pięknemi rzeczami obłowił.

— I my też już mamy prezenty z pod Wiednia, — przerwała mu pani Borowska, — bo Rafał przysłał nam stamtąd drobne upominki.

— A brat Rafała także nie przychodzi z gołemi rękami, — rzekł na to Abraham, — i jeżeli jejmość dobrodziejka pozwoli mi posłać swojego sługę do moich ludzi, to oni tu zaraz przyniosą moje skromne podarunki, które chcę złożyć u nóg Waszmość pani i mojej przyszłej bratowej.

Kobiety, chociażby najcnotliwsze, zawsze są ciekawe błyszczących towarów, zaczem pani Borowska skinęła na sługę a tymczasem dziękowała Abrahamowi za pamięć.

W tej też chwili wszedł Szumiło z drugim czeladnikiem do komnaty i przyniósł dwa ogromne wojłoki, zawinięte w przepyszne makaty tureckie. Położono je na wielkim stole środkowym a Abraham sam ze Szumiłą zaraz je rozpakowali. Byłoż tam rozmaitych przepysznych towarów tak wiele, że i oczy ich objąć nie mogły, a wszystko to lśniło i promieniło się od najświetniejszych jedwabiów, od pereł i złota. Więc naprzód dziwnie misternie dzierżgane makaty, kołdry a poduszeczki, potem całe sztuki wybornych atłasów i axamitów, tu szal turecki a tam muszlin indyjski, posiany złotemi gwiazdkami, a wreszcie perłową macicą sadzona szkatułka, pełna klejnotów; w szkatułce zaś kolce, naramienniki, manele, rubinami, szafirami i szmaragdami sadzone, a do tego damska przepaska z szczerego złota, cała dyamentami tak wyłożona, że z przedniej strony nawet i złota nie było widać. Takich dyamentowych pasów bardzo wiele znaleziono w tureckim obozie pod Wiedniem: dyamenciki tam były płaskie i zwierciadełkami popodkiadane, ale zawsze to były bardzo piękne i drogocenne klejnoty — a nikt się nie mógł dowiedzieć, na co ich Turcy tak wiele przywieźli z sobą pod Wiedeń.

Obydwie kobiety były temi pysznemi towarami olśnione i każdą rzecz oglądały z osobna, chwaląc misterną robotę i doskonałość materyi. I Dzierżek także wszystko oglądał, chociaż nie z takim wielkim podziwem, a kiedy ową dyamentową przepaskę z bliska obejrzał, uśmiechnął się i rzucił ją lekko pomiędzy inne rupiecie. Zauważał to Abraham, ale nic nie powiedział. Lecz kiedy matka i córka wszystko już oglądnęły, pani Borowska była bardzo zakłopotana, bo jak to przyjmować takie prezenty, za które możeby można i jaki folwark zakupić ? Lecz z drugiej strony trudnoż znowu odmawiać, kiedy brat zięcia chce pannie młodej prezent uczynić. Toż przymówiła się w ten sens do Abrahama:

— Bardzo wdzięczne jesteśmy Waszmości za pamięć, ale tak rozumiemy, że przecież nie zechcesz nas tem wszystkiem obdarzać, boć byłoby tego zanadto. Krzysia coś przyjmie, nie dla wartości, tylko dla sentymentu, który jej bardzo jest miły jako od rodzonego przyszłego jej męża. A Abraham na to:

— Moja mościa pani! Nie ofiaruję ja jejmość pani i mojej przyszłej bratowej wszystkiego, czem mnie Pan Bóg na tej wojnie obdarzył, bo jeszcze mam inne wozy ze sobą, które także nie próżne. Jenom tu wybrał takie drobiazgi, które samotnemu mężczyźnie służyć nie mogą. Na cóżbym ja te rzeczy miał chować u siebie ? Jam żołnierz, dzisiaj tu a jutro gdzieindziej. Zostawię to w domu, to mi kto ukradnie; zabiorę z sobą do obozu, to mogę być złupion od nieprzyjaciela. Jeżeli zaś fortuna będzie mi tak dalej sprzyjać jak dotąd , to jeszcze ja nieraz ze zdobyczą powrócę do domu. Składam to tedy do  nóg jejmość pani i mojej przyszłej bratowej i suplikuję, aby było wdzięcznie przyjęte.

Pani Borowska rzuciła okiem na Krzysię, ale Krzysia patrzała w tej chwili na Abrahama i nie mogła oczyma jej odpowiedzieć; zaczem sama taką rezolucyę wydała :

— Więc tedy przyjmujemy w depozyt tymczasem i rezerwujemy sobie zasięgnąć aprobaty naszego ojca. Bo mój mąż, odmówiwszy wielu rzeczy w swem życiu, mógłby nas skarcić, że przyjmujemy prezenty bez jego woli.

A wtedy już się zmierzchać zaczęło i dano przy świetle wieczerzę. Przy wieczerzy, przy stole wąskim a długim, Abraham siedział przy matce a Dzierżek przy Krzysi, co go tem bardziej niecierpliwiło, ile że Dzierżek ciągle coś szeptał Krzysi do ucha. Abraham mówił wciąż, wedle swego zwyczaju, tak że nikogo nie dopuścił do słowa, bo tak mu było teraz potrzeba. Uważał on wprawdzie, że Krzysia Dzierżka słucha tylko półuchem a z niego samego i oka niespuszcza, ale przecież go to mierziło, bo mu się zdało, że Dzierżek tam wcale nie z pochwałami się o nim odzywa. Tymczasem Dzierżek, całą duszą wylany dla Krzysi, także się niecierpliwił, bo mu ten Abraham jakoś dziwnie był wstrętnym i cale mu się nie podobało, co robił i mówił. Może też o nim co wiedział z raportów swojego ojca, może wiedział co o Rafale, czego jeszcze dotychczas nie chciał powiedzieć tym paniom. Ale choćby i nic nie wiedział, to już to samo, że Abraham wrócił do domu, kiedy armija polska się bije na Węgrzech, było mu podejrzanem, i nie mógł mieć zaufania do tego człowieka, dopókiby on mu sam tego nie wytłómaczył. Dzierżek miał temperament bardzo spokojny: przecież niedawno temu zniósł dosyć ostre przycinki od Rafała i nie pokłócił się o to. A kiedy Rafał już prawie z rąk wyrwał mu pannę, to i to przeniósł na sobie i nie oburzył się przeciw swemu losowi. Ale Dzierżek był młody — a młodzi często sami nie wiedzą, dlaczego czasem im się z ust wyrwie jakaś niewczesna uwaga; był on bardzo poczciwy — i zawsze ludzkie niecnoty go oburzały, był wreszcie szczerze przywiązany do Krzysi, nie zawidził jej Rafałowi, bo tak Pan Bóg rozrządził, ale się nią opiekował jak siostrą i nie mógł na to patrzeć spokojnie, jak ją otaczają źli ludzie. Zresztą, niebardzo zastanawiając się nad tem, co robi, przerwał pod koniec wieczerzy Abrahamowi i rzekł:

— Po klęsce czwartkowej pod Parkanami wszyscy się podobno rozbiegli, lecz wszyscy do wieczora wrócili; wszelako byli i tacy, co już nie wrócili i dotąd ich porucznicy ich napróżno czekają.

Na te słowa Abrahamowi roziskrzyły się oczy, rzucił niemi na Dzierżka, lecz odpowiedział spokojnie, chociaż mu wargi drgały z niecierpliwości:

— Tak tam mówiono. Ja o tem nie wiem, bom przy innych był regimentach. Ale tak mi się widzi, że takie uwagi tym nie przystoją, co spią na piernatach, kiedy drudzy się biją.

— Jeżeli tamta uwaga nie odnosiła się do Waszmości, — rzekł na to Dzierżek, — to ta się pewnie do mnie odnieść nie może. Bo ja służę z panem Andrzejem Potockim, co granic ogania; jeszcze mnie nie powołał a jak na mnie zatrąbi, to ja się pierwszy pod moją chorągwią postawię a wtedy już pewnie jej nie opuszczę, choćby też drudzy ją opuścili.

Ale Dzierżek już na tem nie przestał, tylko mówił dalej :

— Pan Rafał także uciekał we czwartek, ale się zatrzymał przy królu i był u jego boku przez całą bitwę sobotnią. Jeno niewiedzieć, co się potem z nim stało, Waśćbyś to lepiej powinien wiedzieć od innych.

— Jużem to Waści powiedział, — rzekł na to Abraham, — żem niesłużył w jego dywizyi.

— Szkoda-to wielka, że Waść nic nie wiesz, — odpowie Dzierżek, bo tutaj chodzą głupie wieści, jakoby się dostał do niewoli.

Na to obydwie kobiety spojrzały wielkiemi oczyma na Starościca, a pani Borowska zapytała z przestrachem:

— Co Waszmość mówisz? prawda to? Abrahamowi musiało to bardzo być nie na rękę w tej chwili, bo zgrzytnął zębami, ale na jego szczęście kobiety patrzały na Dzierżka, zaczem on miał czas zebrać się, a potem odpowiedział spokojnie:

— Jużci ja wiem. co się z nim stało, ale trudno to nazwać niewolą.

— Cóż jest? co mu się stało? — zapytały obydwie kobiety od razu.

— Król posłał go z expedycyą i Turcy go przejęli pod Nowymi Zamkami. Ale król przejął posłów tureckich — a więc to tam nie ma się czego obawiać, bo posłowie to nie są jeńcy zwyczajni, i zawsze się ich potem wymienia.

— Przez Pana Boga żywego ? — zawołała pani Borowska — dlaczegożeś nam Waszmość tego zaraz nie powiedział?

— Bo nie masz w tem nic nadzwyczajnego — odpowiedział Abraham z uśmiechem — takie przejmowania posłów codzień się zdarzają, jeszcze też nikt nigdy nie słyszał, aby się posłowi co stało.

Jednak od tej chwili nikt już nic nie jadł i zaraz wstali od stołu. Kobiety jeszcze z wielką niespokojnością rozpytywały Abrahama, gdzie Rafał jest, jak jego tam Turcy traktują, kiedy w tem Abraham wstał i zaczął się żegnać, składając się tem, że już jest późno. Pani Borowska prosiła go, aby zanocował, dodając skromnie, że nie ma paradnych komnat dla gości, ale gościnnych pokoi jest dosyć i na piąterku i w oficynach. Abraham jednak wymówił się od noclegu, dodając te słowa:

— Gdyby mi się koło złamało pod zamkiem o samej północy, choćby też w deszcz i szarugę, to jeszczeby mi polityka kazała odmówić noclegu, bo gdzie nie masz gospodarza a panna jest na wydaniu, tam się nie godzi nocować grzecznemu kawalerowi.

To mówiąc, rzucił okiem na Dzierżka. Chcąc nie chcąc, musiał Dzierżek tę przemówkę zrozumieć i także zaczął się żegnać.

Tak więc niebawem potem obydwa wyjechali, Abraham konno ze swoją świtą a Dzierżek czterokonną odkrytą kolasą , którą zawsze przyjeżdżał do Zahoczewia.

Po ich wyjeździe, ile że to jeszcze było zawcześnie udawać się na spoczynek, obydwie kobiety, przywoławszy do siebie panny służebne, zabrały się do oglądania wszystkich towarów, które od Abrahama dostały w prezencie. Pani Borowska każdą sztukę opatrywała z osobna, panny jej dopowiadały, szacując je na pieniądze i podziwiając wysoką ich wartość, a winszując Krzysi takiego bogactwa; Krzysia się także cieszyła, ale była zamyśloną i rostargnioną i czasem nawet nie rozumiała od razu, kiedy ją o co zapytywano.

Tymczasem Dzierżek jechał sobie kłusikiem ku Hoczwi, bardzo z tego niekontent, że musi nocą odbywać tę podróż, bo lubiał wygodę a miał trzy mile przed sobą. Noc była jasna i ciepła, xsiężyc był prawie w pełni i oświecał mu drogę jak gdyby w dzień biały, tylko lasy piętrzące się po jednej stronie i drugiej rzucały tu i ówdzie czarne cienie na drogę. Dzierżek był zamyślony, bo to, co dopiero widział i słyszał, napełniało go pewną obawą Kochał on Krzysię z całego serca, już się z tą myślą pogodził, że ona będzie żoną Rafała: ale kiedy już tak być musiało, to niechżeby przynajmniej za nim była szczęśliwą. A tu właśnie zjawia się człowiek, któremu trudno drzwi zamknąć, bo to brat pana młodego, ale którego obawiać się trzeba, bo mu nic dobrego z oczu nie patrzy. Ujechał z pola, kiedy inni się biją; przywiózł łupy bogate, których sam pewnie nie zdobył na Turkach; obsypał takiemi podarunkami pannę, jak gdyby sam chciał o nią uderzyć a panna jest zaręczona; chciał pokryć milczeniem los swego brata, kiedy brat jest w niewoli; zamiast się zająć uwolnieniem Rafała z więzów tureckich, zostawia go tam na wolę Bożą a sam tutaj przyjeżdża, gdzie niema nic do czynienia: jakoś to nie kwadruje ze sobą, kryje się w tem jakaś zagadka. Dzierżek postanowił sobie opowiedzieć to ojcu. Ojciec jest grodowym Starostą, do niego należy policya nad szlachtą, do niego baczność nad żołnierzami, którzy nie dopełniają swych obowiązków, o co kancelarya królewska we wszystkich expedycyach się upomina, do niego wreszcie opieka nad rodzinami, których ojcowie poszli na wojnę... Tak myślał Dzierżek: kiedy wtem usłyszał tentent kopyt końskich za sobą. Obejrzał się, nie widział jeszcze nic, bo droga tam kręta, choć równa; mimo to kazał stanąć, ażeby widzieć, kto to być może, bo o opryszków w tych górach nigdy nie trudno, więc żeby go nie napadli znienacka.

Jednak nie trwało to ani chwili, kiedy go Abraham na czele swej świty co koń wyskoczy dopędził i zaraz kolasę obskoczył.

— Mam ciebie, psi synu! — zawołał on do Dzierżka, stojąc na koniu nad jego kolasą i trzęsąc się cały od złości, — przytyki będziesz mi dawał! mógłbym cię tu rozsiekać jak węża i jakeś na to zasłużył! Ale wiedz o tem, że z kawalerem masz do czynienia. Wyłaź z wozu i spraw się!

A Dzierżek na to, porwawszy szablę do ręki:

— Bić się chcesz ze mną ? Dobrze. Złaź z konia, zaraz ja cię tu sprawię.

Więc właśnie jak gdyby się ziemia paliła pod nimi, ten z konia, ten z wozu, i zaraz przeciwko sobie stanęli na samym środku gościńca. Abraham cisnął swój płaszczyk na ziemię, Dzierżek zrzucił kontusz ze siebie, i zaraz się ze sobą złożyli. Abraham natarł gwałtownie, uderzając raz za razem jakby drwa rąbał; ale Dzierżek łapał cięcia jedno po drugiem, tylko musiał się cofać do wozu, przyczem też, jakoto był zażywny, mocno się zasapał. Ale i Abraham także się spocił, rzekł więc do niego z dobrego serca:

— Odsapnij sobie. Ale wraz wychodź na środek.

Kiedy więc odsapnęli, znów się złożyli. Lecz teraz Abraham jeszcze natarczywiej uderzył na niego a widać że Dzierżek już był zmęczony, bo odbił jeszcze jedno cięcie i drugie, ale za trzeciem razem Abraham go ciął w głowę i tak mu przeciął cały lewy policzek, od ucha aż do podbródka, że biedny Dzierżek wszystkie zęby wyszczerzył. Padł też zaraz na ziemię i krew go zalała.

Abraham wsiadł zaraz na koń i zawołał:

— Bywaj zdrów, panie Starościcu Sanocki! Teraz nie prędko znów na mnie zaszczekasz!

I zaraz ze swymi ludźmi odjechał.

Szczęście, że Dzierżek miał starego sługę ze sobą, co dawniej sługiwał w wojsku i umiał się z rannymi obchodzie, goląc zaś brodę Starościcowi ze swego kamerdynerskiego urzędu, woził ze sobą wszelkie dryakwie i plastry na wypadek potrzeby. Ten go naprzód otrzeźwił, nalawszy mu w nos okowity, zaczem go umył, krew zatamował, ranę zaszył i plastrem zalepił, i tak go odwiózł do Sanoka do ojca.

II.

We dwa dni potem , albo może i później, Abraham siedział u pana Borowskiego w komnacie, przed nim gąsiorek miodu, a Borowski tak mówił do niego:

— Dziękujęż Waści raz jeszcze za wielbląda i dwa bawoły. I mówię szczerze, że gdyby mi kto był folwark darował, toby mnie był tak nie ucieszył. Bo to ja już od dawna nie rad obcuję z ludźmi a natomiast chowam około siebie zwierzęta. I mam ja w tem moją pociechę, bo od czasu , jak je obserwuję, zrobiłem to spostrzeżenie, że zwierzęta mają w tem przodek przed ludźmi, że są wdzięczne za wyrządzone przysługi, podczas gdy między ludźmi na wdzięczność liczyć nie można. Owszem przeciwnie....

— I ja też się cieszę, — przerwał mu Abraham, — żem się Waszmości dobrodziejowi przysłużył a zwłaszcza takim darunkiem, który jemu jest miły a mnie nie nie kosztuje. Jeno żeby niedźwiedzie nie dobrały się do wielbląda.

— U mnie już nie masz niedźwiedzi, — odpowiedział Borowski, — ani żadnych innych bestyj drapieżnych. Od czasu, jak Imć pan Fredro przestraszył się niedźwiedzia a Waścin rodzony go zabił, wcale bez racyi, kazałem te wszystkie bestye wypędzić do lasu, bo mnie i za tę niewinną rozrywkę już po sąsiędztwach obnieśli. Jeno jeszcze liszka po dziedzińcu się kręci, ale ta się na wielbląda nie zerwie.

Więc tedy Abraham podjął pierwszą myśl Borowskiego i tak mówił:

— O niewdzięczności ludzi wieleby można powiedzieć. Ale ja mówię, że najlepiej ten robi, kto na ich wdzięczność nie liczy. Co kto chce otrzymać od ludzi, to musi od nich wygwałcie a nie powinien o nic ich prosić, bo kto nie wygwałci , ten nie wyprosi.

— Jużci to tak jest, — odpowie Borowski, — odnosi się to wszakże tylko do takich wypadków, gdzie się ma siłę po temu. Ale i to trzeba brać cum grano salis, bo w tem życiu jest tak: gdzie pojedyńczy człowiek ma siłę po temu, ażeby swego przeciwnika przemógł i zgwałcił, tam mu tego robić nie wolno, bo od tego są prawa — a gdzie idzie o to, ażeby prawa odmienić, tam nie ma siły, bo się tam ma do czynienia z całym narodem, który jest mocniejszy od wszystkich. I w tem też leżą wszystkie nasze nieszczęścia, że naszego narodu ani żadna siła nie zmoże, ani żaden rozum go nie przekona. Chciałem i ja też ludzi przekonać i na tem strawiłem większą połowę życia, a na czem się to skończyło? Nie przekonałem nikogo a sam zostałem waryatem. Bodajby tylko kiedyś nie powiedziano, że w Polsce w tych czasach cały naród był głupi a rozum mieli tylko waryaci.

— Mój mości dobrodzieju , — rzekł na to Abraham, — mam też i ja o tem moje opinije, ale wiem dobrze, że z niemi się nie trzeba wyrywać. Widziałem ja wiele królestw po świecie, w niektórych sam nawet służyłem, przypatrywałem się z bliska, jako są urządzone: stąd widzę jasno, że Polska nie jest takiem królestwem jak wszystkie inne. Jużci i tutaj ktoś rządzi, ale kto, trudno dać na to odpowiedź. Czasem Król, czasem Sejm a czasem niektórzy magnaci. A coby-to taki folwark przynosił, w którymby jedno się działo po woli pana, drugie po woli włodarzy a trzecie zgoła według fantazyi parobków ? Kraj Jest otwarty na wszystkie strony, zewsząd mu grożą najazdy, których też nigdy nie braknie; trzebaby poobsadzać ściany królestwa i stać tam zimie i lecie, aby nikt nie mógł wtargnąć w nasze granice — a tu królestwo nie ma żołnierzy, bo cały naród jest niby żołnierzem, ale się bije tylko wtedy, kiedy ma ochotę po temu. Kiedy kraj już najechano i bronić się trzeba, Król musi się prosię o armiję — a często gęsto się nie doprosi. Byłby na to sposób, jaki w innych królestwach widzimy, gdzie są regimenty, co zawsze stoją pod bronią. I mybyśmy w to potrafili, boć i u nas ludu nie braknie. Ot, sama Małopolska jest tak przeludniona, że się w złe lata nawet wyżywić nie może. W tym jednym kraju możnaby nabrać kilkadziesiąt tysięcy parobków, z którychby zrobił doskonałego żołnierza, gdyby z nich tylko regimenty potworzyć. Biją się oni tak dobrze a mało nie lepiej jak szlachta, bo nie mają bogatych dworów za sobą i nie tęsknią za żonami i dziećmi. Aleć na wystawienie armii z parobków nie pozwalają panowie, bo się boją aby też na czas Król jej przeciw nim nie obrócił. Jużci się szlachcie pierwszeństwo należy w narodzie, tak mówią wszyscy, toż i ja z nimi: ale kiedy to sobie dobrze rozmyślę, to nie wiem dlaczego. Bo chłop tak samo się rodzi z swej matki jak szlachcie ze swojej — a kiedyby go dać do szkół i tak wyuczyć, jak szlachta każe uczyć swych synów, to będzie z niego taki sam Strażnik, Oboźny albo i Hetman, jak z najlepszego szlachcica...

Borowski go słuchał z wielką uwagą, ale tutaj mu przerwał a spojrzawszy na niego, zapytał:

— A w których-to Waść królestwach bywałeś, żeś się takich opinij wyuczył ? bo u nas takich rzeczy wcale nie słyszeć, chyba że którego szlachcica jaki magnat przygniecie, to się sam na tę wiarę nawraca. Aż jak on sam wyrośnie i drugich gnieść zacznie, to znowu w dawną popada ciemnotę.

Zaczem wziął głos i sam zaczął wykładać te same opinije, na które prawie chorował.

Prócz Borowskiego byli i inni w Polsce natenczas, którzy mieli mniej albo więcej świadome przeczucie tego, czego Rzeczypospolitej było potrzeba do jej odrodzenia: ale wszyscy, bez żadnego wyjątku, kręcili się w tem błędnem kole, które było obmurowane nietykalnem pojęciem o wyłącznych przywilejach wolności szlacheckiej. Od Andrzeja Maxymiliana Fredry, człowieka głębokiej nauki, który na drodze teoryi kształcił swój rozum stanu, aż do owego prostaczka, który gospodarskim rozumem niedostatki organizacyi państwowej spostrzegał, chociaż ich było niewielu, każdy pragnął silnego rządu, armii stojącej i pomnożenia sił mogących służyć ojczyźnie; ale nawet najśmielszy nie poważył się, w gruncie rzeczy zaś ani pomyślał, targnąć się na wyłączność przywilejów szlacheckich. A tymczasem powinienby był każdy zrozumieć, że dopóki władza prawodawcza będzie się znajdować wyłącznie w ręku szlachty a dzięki owej nieograniczonej wolności władzę wykonawczą może wziąć każdy, który ma siłę po temu, to ani silnego rządu, ani armii stojącej nie będzie — a tem mniej jeszcze uprzywilejowana klasa narodu zechce się zasilać z tych warstw społecznych, które prawami i obyczajami były wykluczone od udziału na własną rękę w służbie około sprawy publicznej.

I Borowski także, chociaż już był okrzyczany za szalonego za swoje reformatorskie opinije, nie widział nigdy w ludzie wiejskim nic więcej, jak tylko materyał, z którego możnaby i należy wystrugiwać szlachciców; ale jak to zwykle bywa, że im bardziej kto jest prześladowany za swoje opinije, tem bardziej w nich się zacieka, tak i on coraz więcej się oddalał od szlachty a zbliżał do ludu, czyniąc to raczej z instynktu a także cokolwiek z uporu, niżeli w jakichkolwiek rozmyślnych zamiarach. Toż gdy usłyszał takie same opinije z ust Abrahama, bardzo mu je pochwalił i odtąd otworzył mu drogę do swego serca, jak od dawna nikomu.

Abraham spostrzegł to zaraz, że cel swój osiągnął, i opowiadał mu prawie całkiem otwarcie swoje zachowanie się pod Parkanami.

— Jestem na to przygotowany, — mówił on śmiało, — że głupi ludzie postępek mój będą sądzić inaczej. Zwłaszcza Kasztelan nie omieszka pewnie, gdy wróci, okrzykiwać mnie tchórzem lub zdrajcą. Ale Waszmość dobrodziej, jako mąż oświecony, przyznasz mi bez oporu, że było tam czem się oburzyć. Bo naprzód pytam się, dlaczego Król, odniósłszy pod Wiedniem tak świetne a może i niespodziewane zwycięstwo, położył zdrową głowę pod ewanieliję i poszedł na Węgry? Czy nie była to rzecz najrozumniejsza, pokazawszy Niemcom, co szabla polska potrafi, pokłonić im się i wrócić spokojnie do domu? A potem, kiedy już poszedł na Węgry, toż przecie powinien był przedewszystkiem wziąć to na uwagę, że Węgrzy są także narodem, któremu się wolność należy, i że nie naszą jest rzeczą zdobywać ich kraje dla rzymskiego Cesarza. Nuż dopiero te tam niewczesne ambicye, ażeby koniecznie samemu bić Turków a Niemcom ich nie dać ani powąchać ! Tak się przyszło do tego, że się zgubiło kilka tysięcy ludzi a jeszcze się z nas i Niemcy naśmiali, że im aż brzuchy się trzęsły. Niechże tam piorun trzaśnie taką politykę! Jużci inni i to wytrzymali, ale jam nie mógł. Jeszcze to nie ostatnia moja kampanija. Niech tylko zatrąbią , na mnie tam pewnie nikt czekać nie będzie.

Komu innemu byłby Borowski pewnie dał reprymendę, bo co do obowiązków względem ojczyzny i posłuszeństwa dla władzy królewskiej był bardzo surowy, ale go już Abraham chwycił za serce, więc minął tę sprawę milczeniem a natomiast zapytał:

— A cóż się stało z Rafałem ?

Ale Abraham na to ręką machnął i rzekł:

— I jego także Król zgubił.

— Cóż mu się stało ? — zapytał żywo Borowski.

— Jegomości to powiem, bo między nami niemasz co robić sekretów. Król go wysłał do żony z listami, bo to tam po dwa razy na dzień trzeba pisać te bileciki miłośne, że już nareszcie i kuryerów nie starczy i trzeba towarzyszy brać na posłańców; więc go Turcy schwycili na drodze i teraz siedzi w Nowych Zamkach w kajdanach. Jeżeli żyw jeszcze, bo i o tem niemasz pewności...

Więc Borowski się zafrasował i trochę nad tem pomyślił, a potem rzekł:

— Nie pociągałem ja wcale za tem małżeństwem , ale mnie żona siadła na karku, więcem zezwolił. A teraz podobno mam racyę. Ni panna, ni wdowa, do czegoż to jest podobne? Tak może czekać Bóg wie jak długo a potem dowiedzieć się po wielu latach, że go Turcy za żebro powiesili na haku. A Abraham na to :

— Jeśli żyw jeszcze.... to może będziemy mieć od niego wiadomość.

— Jeśli żyw, to być może, — odpowie Borowski, — ale jeśli go ścięli, to kto tam o tem się dowie. Trzeba się dowiadywać przez kancelaryę królewską a to droga daleka. Lepiejby było posłać pewnego człowieka do Nowych Zamków....

— Jużem ja tam posyłał, — rzekł prędko Abraham, ale więcej nic nie powiedział, zostawiając Borowskiemu wolne pole domysłu.

Długo jeszcze rozmawiali ze sobą, aż i noc zaskoczyła i Borowski Abrahama już nie puścił od siebie. A potem go prosił, ażeby często przyjeżdżał do niego, bo, jak powiadał:

— Jestem samotny, przyjaciół niemam, na zdanie kobiet niewiele daję — a tego zmówionego małżeństwa tak zostawić nie można.

— Jużci zapewne, — rzekł na to Abraham sztucznie, — że byłoby to nieszczęściem dla panny Krzysi, gdyby tak między niebem a ziemią zawisła. Jeżeli Rafał, co nie daj Boże, został ścięty przez Turków, to się te zrękowiny same z siebie rozwiążą. Ale jeżeliby został w niewoli a panna miała czekać na niego....

Ale tu mu przerwał Borowski, mówiąc głosem stanowczym:

— Na to nigdy ja nie zezwolę. Zdałem ja na moją żonę te sprawy małżeńskie, bo jestem przekonany, że Pan Bóg tem rządzi a człowiek powinien się zdać na jego wolę; ale kiedyby chciano głupio sobie poczynać, to ja się w to wdam i tak się stanie, jak ja za dysponuję.

Tak tedy Abraham dobrze sobie drogę uścielił u ojca — a w Zahoczewiu już mu się sama droga ścieliła.

Nie był on tam umyślnie przez jaki tydzień albo i więcej — a tymczasem doszły tam wieści, że Rafał został ścięty przez Turków. Murza, człek czynny a sprytny, opowiadał czeladzi, że sam jeździł do Nowych Zamków, i tam mu to powiedzieli żołnierze tureccy, którzy głowę Rafała widzieli zatkniętą na murach fortecy. Wiadomość tę potwierdzał także Szumiło, który w ten dzień, kiedy Abraham bawił się z paniami w pokojach, jadł z fraucymerem przy stole marszałkowskim i każdej pannie służebnej ofiarował jakiś prezencik. Nareszcie i Hołubowski się o tem dowiedział, bo już i żydzi Balogrodzcy z tem przybiegali do niego i Mruczycha mu także tę wiadomość doniosła jako pewną i nieodmienna.

Wielkie tedy zmartwienie na zamku: pani Borowska się łzami zalała i Krzysia także nie mogła utulić się w płaczu. Przez jedną noc i drugą biedne kobiety nie wiedziały co począć ze sobą. Posyłały do Balogroda, Hołubowski przyjechał, spłakał się z niemi, ale ich nie mógł pocieszyć, ani nawet otworzyć żadnej nadziei. Posyłały do Mruka, ale ten nawet nie miał wiadomości o niewoli Rafała: Kasztelanowa rzeczywiście z taką nowiną nie przysłała sztafety. Pani Borowska pojechała pod koniec tygodnia do męża, ale powróciła stamtąd jeszcze więcej zgryziona. Mąż jej robił wyrzuty, że córkę zmówiła z takim żołnierzem, co jeszcze jest w służbie a nawet jeszcze niczego się nie dosłużył; zaś co do Rafała powiedział jej dosyć zgryźliwie, że niewiele tam musiał konsyderacyi mieć w armii, kiedy go Król jak pokojowca posłał z listami do żony: zresztą, czy zginął, czy jest w niewoli, niemasz co wiązać przyszłości Krzysi do jego losu, tylko trzeba udać się do Biskupa, aby te zrękowiny rozwiązał i wrócił jej wolność.

Pani Borowska z rozdartem sercem opowiadała to Krzysi i pytała ją, co ona sama o tem rozumie ? Ale jakżeż można wymagać od młodej dziewczyny, ażeby wydała opinię o takiej zawiłej sprawie, nad którą starzy głowę tracili ? — W Krzysi już i krew wtedy zamarła i tylko jedno się w niej odzywało uczucie, które wszelako ją jeszcze bardziej przybijało do ziemi, bo tylko to czuła bardzo boleśnie, że razem z matką tak jest samotna, tak opuszczona, tak nieszczęśliwa sierota, że nawet niema się kogo poradzić. Gdzież Abraham się podział? — pytały się wzajem obydwie kobiety, — zjawił się nagle i zniknął i nawet się nie można dopytać o niego. Gdyby on tu był, to mogły by przynajmniej się przed nim na los swój poskarżyć, możeby im jaką dobrą dał radę — a choćby i nie dał, to przecież nie byłyby same.

Ale o Abrahamie i wieść zaginęła. Na Balogrodzkim zamku wcale się nie pokazał, nocował dwa razy pod Balogrodem w gospodzie, w której chrześcijanin był gospodarzem, lecz potem wyjechał i nie można się było dowiedzieć, gdzie bywa. Domyślano się tylko, że musiał do Komańczy pojechać, ale nic w tem nie było pewnego. Pani Borowska już chciała posyłać do niego; Krzysia przyznawała, że byłoby to dobrze, ale przecież się sprzeciwiała, mówiąc: że jakoś to nie wypada. Trwały więc o to spory pomiędzy matką i córką, ale żadna nie stanęła decyzya — i tak minęło prawie dwa tygodnie, w wielkich niecierpliwościach i w wielkiej tęsknocie.

Do tego po pięknych październikowych pogodach, listopad przyniósł zimę bardzo śnieżną i mroźną. Rozszalały się zawieruchy, jak to zwykle w tych górach, pozamarzały rzeki, zaspy się pokładły po drogach, wszelki ruch ustał, często po kilka dni nie widać było we wsi cudzego człowieka , zamek tak osamotniał, jak gdyby był zamkniętą forteca. Wszelako właśnie o takim dniu, kiedy na dworze burza huczała ze śniegiem, że i psa trudnoby było wygnać w dziedziniec, sługa pani Borowskiej wpadł uradowany do komnaty i zapowiedział : że pan Abraham przyjechał czterema jednokonnemi saniami i prosi, aby mu jaką izbę wyznaczyć, gdzieby się mógł rozegrzać i przebrać. Jakie najlepsze były pokoje gościnne na piątrze, zaraz mu je otworzono — i już tam była wielka w całym zamku pociecha, bo od marszałka aż do ostatniej dziewki w piekarni nie było żywej duszy, któraby całem sercem nie kochała Abrahama, tak jego ludzie przyhołubili do siebie wszystkich podarunkami. Nareszcie Abraham sam wszedł do komnaty — a teraz już się obydwie kobiety ku niemu z radością rzuciły, witając go jakby brata i zbawiciela. Nuż tedy wypytywać go serdecznie i czule: gdzie bywał? ażali zdrów? i dlaczego tak długo się nie pokazał ?

Ale Abraham był jakoby mocno zafrasowany i odpowiadał krótko a niecałemi słowami. Był w Komańczy, gdzie mu się bardzo wiele nagromadziło roboty, niekontent jest ze swoich żołnierzy, których załogą zostawił u siebie, niekontent ze wszystkich ludzi, którzy plotki sieją na niego, chyba już za to, że pod Wiedniem pierwszy skruszył kopiję o namiot Wielkiego Wezyra. Pani Borowska słuchała go raczej z respektu, niż z ciekawości, bo jak tylko mogła najprędzej spytała: czy nie dowiedział się czego pewnego o Rafale ?

— Dowiedziałem się, bom tam raz jeszcze posyłał, ale nic pociesznego.

— Ale czy żyw jest ?

— Być może, że żyw, ale podobno go odesłano do Belgradu, gdzie sam Cesarz turecki stoi obozem.

Więc pani Borowska nad tem się zamyśliła a potem rzekła:

— Kiedy Rafał jest w ręku Cesarza, to może Król go od niego dostanie, bo i Król ma znacznych jeńców tureckich, więc go za nich wymieni.

Ale Abraham machnął na to ręką ze smutkiem i odpowiedział:

— Bodajby tak było, ale trudno się tego spodziewać. Bo naprzód Król nie ma żadnych znacznych jeńców tureckich, pod Parkanami wzięto tylko dwóch Baszów, tych ma Hetman koronny i za Rafała ich nie da. Potem, spuszczać się na łaskę królewską, to na nią długo możnaby czekać, bo w niewoli tureckiej jest niemało Rafałów, którzy są bliżsi Królowi. A wreszcie, nie słyszałem ja jeszcze o takim, coby był w rękach tureckiego Cesarza i wrócił do Polski....

To mówiąc, odwrócił się i zdało się, jakby łzy z oczu ocierał.

Ale obydwie kobiety już łez w oczach nie miały, bo już je wszystkie wypłakały. Rafałowi dostały się tylko westchnienia.

Po chwili Abraham się zwrócił do Krzysi i spytał:

— A panna Krzysia jakiegoż jest rozumienia?

A Krzysia na to:

— Ja niewiem. Ale kiedy sobie wszystko rozważę, to mi się zdaje, że my tu nad plotkami płaczemy; trudno się wstrzymać od płaczu, kiedy takie są wieści, ale dotychczas nie mamy nawet jeszcze pewności, że Rafał dostał się do niewoli.

Nie musiało się to podobać Abrahamowi, bo rzekł sucho:

— Błogosławieni ci, którzy wierzą. A Krzysia na to rezolutnie :

— Ja płaczę, ale nie wierzę.

Abraham był zasumowany przez całą wieczerzę; dopiero po wieczerzy, kiedy wszyscy troje zasiedli około komina, jakoś się rozweselił i wtedy jął opowiadać bardzo ciekawe rzeczy o swoich podróżach.

Porzuciwszy służbę na Ukrainie , gdzie się nie mógł z polskimi dowódzcami pogodzić, bo chciał zupełnie wolnej kozaczyzny i unii politycznej z Polską a powstawał przeciwko unii religijnej, pojechał na Wołoszczyznę. Tam w wielkich był łaskach u Hospodara i mógł się z jego córką ożenić, ale się wymówił, bo tamtejsze kobiety są złych obyczajów i w dojrzalszym wieku oddają się pijaństwu. Stamtąd poszedł do Stambułu, gdzie się bawił czas jakiś, ale nie długo, bo się dostał do niewoli, z której go jednak wydobył poseł wenecki. Zawiązawszy przyjaźń z Włochami, przyrzekł im, że do Wenecyi przyjedzie i przyjmie służbę u Doży; ale nie prosto tam jechał, bo naprzód skoczył do Polski, aby się tutaj pokazać na swoim podstarościńskim urzędzie, a potem pojechał do Wiednia, do rzymskiego Cesarza, aby za jego protekcyą owe dobra w Węgrzech odzyskać, które mu się należały po matce. U Cesarza nie nie uzyskał, bo Rakuszanie nie chcieli się jeszcze bardziej zadzierać z węgierskimi panami. Robilić mu propozycyę, aby tymczasem wstąpił do służby a potem się jakoś to zrobi; ofiarowali mu pieniądze, aby sobie zwerbował półk konny i uzbroił go na modę kozacka;

Lubomirski kawaler i inni polscy panowie, którzy wówczas bawili się w Wiedniu, bardzo do tego go namawiali: ale on tego nie przyjął — jeszcze się pobił w gospodzie z Niemcami, że gdyby nie miał był swoich ludzi ze sobą, którzy z nim doostatka trzymali, to byłby pewnie się dostał do turmy. Rozgniewany z tej racyi na Niemców, poszedł do Tekelego, ale i z tym się nie mógł namówić, (chociaż mówił po węgiersku tak dobrze jak i po polsku), bo żądał od Tekelego, żeby mu zapewnił oddanie dóbr jego po matce, do czego Tekeli nie chciał się zobowiązać, będąc w pokrewieństwie z familiją Rollów. Udał się więc stamtąd do Wenetów — a tam jest wdzięcznie przyjęty. Dano mu zaraz komendę na wybór, posypano ją pieniędzmi, nie targując się o kiesę dukatów, i zgoła tak wyścielono mu drogę, jak sobie sam zadysponował. Tam tedy przesłużył blisko dwa lata, w wielkich afektach u Doży i patrycyuszów weneckich, żeglując z wojskami po morzach, lądując po różnych wyspach i brzegach, bijąc się wszędzie z Turkami, a na czas odpoczywając w Wenecyi. Dopiero tej wiosny, zatęskniwszy za Polską a zresztą chcąc się znowu pokazać na swoim polskim urzędzie, wrócił do kraju — i owóż jakim sposobem dostał się nazad do armii polskiej i był na wyprawie Wiedeńskiej.

Obydwie kobiety słuchały go z taką uwagą, że im i jedno słowo nie uszło, bo i nie codzień zdarzy się widzieć człowieka, co tyle krajów wydeptał własnemi nogami, chodząc zawsze wielkim gościńcem, i widać było, że wszystko to prawda, że nic nie dodaje i nic nie upiększa, owszem jeszcze nierzadko sam na siebie co powie.

Dopieroż potem zaczął im opisywać, jak to tam ludzie żyją we Włoszech, jakie tam niebo błękitne a jaka ziemia kwiecista, jacy grzeczni kawalerowie, jakie piękności pomiędzy damami, jak wszyscy toną w złotogłowiach i drogich kamieniach, jakie tam wyprawiają turnieje, opery i teatra, jakie tam tańce i spiewy, jak każdy milusieńko służy drugiemu, w jakich rozkoszach opływają kobiety i jak są wszyscy szczęśliwi jak w raju.

Krzysia słuchała tych powieści z większem zajęciem, niżeli jej matka, i często się zamyślała, bo jej się zdawało, jakoby to już kiedyś słyszała a może tylko przeczuwała, a teraz jej się te wszystkie obrazy objawiały tak żywo, jak gdyby własnemi oczyma na nie patrzała.

A trwało to cały tydzień, albo i więcej. Bo Abraham nigdy wprawdzie nie nocował na zamku, za co Krzysia, sama nie wiedząc dlaczego, bardzo była mu wdzięczna, ale u Borowskiego zamieszkał, który go bardzo rad gościł u siebie, i stamtąd codzień do Zahoczewia przyjeżdżał. Tu na zamku popołudnie przepędzał, tutaj wieczerzał i tutaj przesiadywał wieczory, opowiadając codzień jakąś powieść ze swego życia, to z Ukrainy, to z Wołoszczyzny , to ze Stambułu, to z Węgier, to wreszcie z Wenecyi.

Aż wreszcie jednego dnia przyjechał Dziekan Balogrodzki ruskiego obrządku na zamek, którego pani Borowska bardzo lubiła i przyjmowała zawsze z wielkim respektem, może właśnie dlatego, że inna szlachta traktowała kapłanów ruskiego kleru z wielkiem lekceważeniem. Pani Borowska wyszła do niego aż do pierwszej komnaty i tam się z nim zabawiała. Abraham unikał dotąd spotkania sam na sam z Krzysia, zapewne dlatego, ażeby nie obudził jakich podejrzeń u matki, co Krzysia dobrze uważała i była mu za to obowiązaną, kładąc to jego zachowanie się na karb owych wykwintnych manier rycerskich, jakiemi odznaczają się tylko kawalerowie obywali po wielkich dworach albo też między zagranicznemi panięty. Ale teraz znaleźli się oboje w trzeciej komnacie i to na dłuższą chwilę, bo pani Borowska pewnie nie odprawi Dziekana jak jakiego posłańca. Krzysia się trochę zniepokoiła tą nieobecnością matki i siedząc w krześle koło komina, unikała wzroku Abrahama. Abraham także się zdawał trochę zniepokojony i milczał przez chwilę, lecz odetchnąwszy, rzekł szczerze, albo nieszczerze, bo trudno to wiedzieć:

— Pragnę ja z duszy, ażeby Rafał powrócił, boby mnie wyrwał z tego położenia, z którego już nie wyjdę, jak widzę, tylko do nieba albo do piekła.

Na to Krzysi oddech zaparł się w piersi bo czuła, że przyszedł moment krytyczny, który może ją zgubić, jednak zebrała wszystkie swe siły, tylko bladawego rumieńca nie mogła powstrzymać, który wybiegł jej na policzki. Tak patrząc spokojnie przed siebie milczała.

Tymczasem Abraham mówił dalej:

— Ale niechaj mi kto mówi co chce, ja jestem pewny, że Rafał nie wróci.

Natenczas Krzysia rzekła głosem spokojnym i pewnym:

— A ja jestem pewna, że wróci. Mam takie mocne przeczucie, właśnie jak gdyby jakiś głos szeptał mi w ucho. że on nawet nie jest w niewoli, bo też i o tem żadnej wiadomości nie mamy a pewniebyśmy ją mieli, gdyby tak było.

— To niechże wróci! — zawołał na to Abraham — a ja przecież muszę pannie Krzysi powiedzieć, bo tego już dłużej tłumić w sobie nie mogę, że od tego momentu , kiedym cię po raz pierwszy obaczył, wzięłaś mi serce, podbiłaś mi umysł, całą duszę moją zabrałaś, żem już ani

na chwilę nie umiał zapanować nad sobą. Poszedłem na wojnę, alem wszystkie moje myśli przy tobie zostawił. A jeżelim pod Wiedniem jak człek szalony przed wszystkimi innymi w namiot wezyrski uderzył, skąd niewiem sam jakim cudem zdrowo wyszedłem, bo tego najstarsi żołnierze nie mogli zrozumieć, to wierz mi, że mnie tam tylko ta jedna myśl wiodła, ażeby śmierć znaleźć. Śmierć przedemną uciekła : toż przecie wolno mi dzisiaj powiedzieć, że Pan Bóg wiedział, dlaczego mnie przy życiu zachował. Krzysiu! ja tobie przysięgam, że jakiekolwiek tam losy spotkają Rafała, my oboje jesteśmy przeznaczeni dla siebie. Krzysia patrzała chwilę jakby niewidomemi oczyma przed siebie, poczem rzekła z bolesnym uśmiechem:

— Pan Bóg już przedtem rozporządził inaczej. A na to Abraham:

— Jeszcze Pan Bóg nie powiedział ostatniego słowa, bo zrękowiny to jeszcze nie ślub przed ołtarzem.

Potem siadł przy niej i tak mówił dalej: Krzysiu! Widziałem ja najpiękniejsze dziewice, jakie można znaleść w tych krajach, gdzie każdemu stworzeniu, każdemu drzewu, każdemu kwiatowi, trzeba się dziwić jak gdyby cudom. Oczy się tam lśnią człowiekowi od tych przepychów, jakiemi Pan Bóg i ręce ludzkie, przyozdobiły te kraje. Ale kiedym ciebie obaczył, wszystko to mi zniknęło z oczu. Na całym świecie już nic nie widzę prócz Ciebie. I gdybyś ty była moja, jabym ciebie takiemi otoczył blaskami, o jakich jeszcze żadna kobieta nie marzyła w najpiękniejszych snach swoich. Zarazbym tutaj wszystkie dobra moje wyprzedał, wszystkie porzucił urzędy i zabrałbym ciebie do Włoch, gdzie na mnie czekają wszystkie godności, jakich dusza moja zapragnie. Mielibyśmy tam nasz pałac z białego marmuru, wszystkie komnaty wyścielone miękkim jak puchy jedwabiem, mielibyśmy sług żeńskich i męskich, więcej niżeli król i królowa, nasze własne pozłociste gondole, nasze własne okręty, zbrojną osadzone załogą, ja byłbym hetmanem nad licznemi wojskami, ty ubóstwianą boginią dla wszystkich, Krzysiu! czyż ci się to nielepiej uśmiecha, niżeli być żoną żelaznego rycerza i tęsknić za nim samotnie z kamiennej wieży, kiedy on ręce swe broczy we krwie tatarskiej? Ażaliż nie myślisz, ażaliż sama tego nie czujesz, że ci się takie szczęście należy, jakie tylko ja tobie dać mogę?

A Krzysia na to z głębi piersi westchnęła i rzekła:

— Nie na tym świecie!

Wtem weszła matka z Xiędzem Dziekanem i zaprosiła ich do wieczerzy.

Przy wieczerzy nie bardzo było wesoło, Krzysia była wciąż zamyślona i nic prawie nie jadła, ale Abraham był dobrej myśli i opowiadał Xiędzu historye kozackie, wykładając mu swoje sympatye dla tego narodu, czem sobie tego szczerego Rusina całkiem pozyskał. Ilekroć postępował z rozmysłem, to zawsze z największą łatwością łowił serca ludzkie dla siebie, toż gdyby w niektórych chwilach rozmysł go nie opuszczał, byłby miał wszystkich po swojej stronie. Xiądz tak się w nim rozmiłował, że byłby go słuchał do północy; ale jeszcze się nie skończyła wieczerza, kiedy dano znać, że pan Mruk przyjechał i chce się pokłonić jejmości. Pani Borowska kazała go do wieczerzy zaprosić.

Mruk, chociaż z natury garbaty, jeszcze zawsze się zginał we dwoje, kiedy się zbliżał do starszych. Toż i teraz wszedł wśród ukłonów a już się prawie zgarbił do ziemi, kiedy pani Borowska dała mu rękę do pocałowania.

— Siadaj-no przy nas, mój Mruku kochany, — rzekła do niego pani Borowska, — napij się, ogrzej się, jedz z nami.

A kiedy Mruk usiadł do stołu, zapytała:

— Cóż nam nowego przywozisz? pewnie masz listy od pani Kasztelanowej.

— Tak, mościa pani dobrodziejko, — rzeki Mruk, — właśnie przed samym zmrokiem je otrzymałem i zaraz sam pospieszyłem. Ale niedobre są wiadomości.

— Cóż tedy?

— Pani Kasztelanowa każe mi to zakomunikować jejmości ostrożnie, ale że to ludzie już dawno o tem gadają, więc powiem bez ogródki, że pan Rafał nieborak dostał się do niewoli.

Wiadomość ta oczywiście nie sprawiła żadnego wrażenia, jednakże Abraham rzucił okiem na Krzysię — a Krzysia przecie się trochę zmieniła i wpatrzyła się w talerz.

— Już my to wiemy, pożal się Boże! — odpowiedziała pani Borowska, — ale cóż ci tam więcej Kasztelanowa donosi ? czy nie masz nadziei, że go Król wydobędzie z tych więzów?

— Dotychczas się to nie udało, — rzekł Mruk, — Król Jegomość zrobił co mógł, bo posłał do Nowych Zamków obiecując trzydziestu Turków w zamianę za niego samego, ale Basza odmówił.

Pani Borowska westchnęła a potem spytała:

— Ale czy Rafał żyje? jest-że o tem wiadomość?

— Pani Kasztelanowa nie pisze.

— Mój Mruku kochany, — rzekła na to pani Borowska, — powiedz-że ty mi twoją opinię, boś ty człek doświadczony, bywałeś przecie z Kasztelanem na wojnach tureckich, więc wiesz lepiej jak drudzy, jak to tam Turcy się z takimi jeńcami obchodzą. Co ty o tem rozumiesz?

— Chciałbym ja jejmość panią pocieszyć, — odpowiedział jej Mruk, — ale sam nie wiem, jakim sposobem. Bo jużto zdaje się znak nie bardzo dobry, że Basza nie chciał go za trzydziestu jeńców królewskich wymienić.

Nastała chwila milczenia, zaczem pani Borowska rzekła:

— Może go ścięli.

Mruk milczał. Potem pani Borowska go znowu spytała:

— Jakież jest twoje zdanie, jeżeli Rafał żyw jeszcze, czy można się spodziewać, że się niebawem wydobędzie z niewoli ? Turcy go na wymianę nie dali, bo może chcą zażądać okupu.

Mruk trochę się kręcił, lecz potem powiedział:

— Zły to znak, jak mnie się zdaje, że go za trzydziestu jeńców nie wymienili, bo Król także ladajakich jeńców nie trzyma. Co hołota, to tam rozbierają pomiędzy siebie Rotmistrze a i ci jeszcze prostych żołnierzy nie biorą, zwłaszcza też w cudzym kraju, gdzie ich do niczego użyć nie można a żywić potrzeba. Więc to tam może i parę lat potrwać, nim go Turcy wydadzą, kiedy go teraz nie wydali. Chyba żeby Nowe Zamki zdobyto, toby się i on stamtąd wydobył.

— Jeśli jest w Nowych Zamkach, — wrzucił Abraham, — bo kiedy go Basza nie wydał, to może go do Wezyra albo i do samego tureckiego Cesarza odesłał.

— Tać i to prawda, — rzekł Mruk.

— Powiedz-że mi jeszcze. — rzecze pani Borowska, — jakże tam pisze Kasztelanowa, czy Król  Nowe Zamki zdobędzie?

— Król zdobył Strygoń, — odpowiedział jej Mruk, — a do Nowych Zamków wcale się nie zabiera, tylko idzie na górne Węgry, bo już i nie pora po temu.

Pani Borowska na to się zamyśliła a potem jeszcze spytała:

— Więc to teraz lat trzeba na to, aby się Rafał z niewoli wydobył?

— Trzeba czekać cierpliwie.

— Ba! — zawołała na to pani Borowska, może nierozważnie cokolwiek, — czekać może Król na swego rotmistrza, nareszcie i ojciec na syna, ale narzeczona na pana młodego... to mogłaby tymczasem i starą panną pozostać i jeszcze się nie doczekać.

Tu znowu Abraham rzucił okiem na Krzysię, ale Krzysia patrzyła wtedy na matkę.

Zaczem pani Borowska rzekła z westchnieniem do Mruka :

— Smutne nam przywiozłeś nowiny, mój Mruku , ale niech ci Pan Bóg i za to zapłaci. Napiszę ja do Kasztelanowej, aby za Rafałem napisała do męża. Kiedyż tam mieć będziesz do niej okazyę ?

— Ja jutro do dnia wysyłam fury z kuframi, które pani Kasztelanowa kazała sobie przysyłać, bo to tam podobno i zima zejdzie, nim Kasztelan do Krakowa powróci.

— Bądź-że łaskaw, — rzecze pani Borowska, zabaw tu u mnie z godzinkę, ja ci zaraz napiszę listy, odeszlesz je jutro z furami.

A obróciwszy się do Xiędza, dodała:

— Chodź Xięże Dziekanie, bo ty prędzej piszesz odemnie a może mi i koncept poprawisz.

Tak zaraz wyszła z Xiędzem do pierwszej komnaty, Mruk poszedł do służby a Abraham został się znowu sam na sam z Krzysia.

Krzysia już teraz była swobodniejszą cokolwiek, a chociaż panowała nad sobą, przecież jej widać było na twarzy, że jakoby jej jakiś kamień spadł z serca. Kiedy chory leży na łóżku i kona a skonać nie może, to jego bliskim drżą wnętrzności z obawy i niepewności; kiedy leży na katafalku, rozdziera im się serce z boleści; lecz kiedy go już pogrzebano, wszyscy odetchną i inne im myśli przychodzą. Rafała jeszcze nie pogrzebano, ale była już pewność, że jest w niewoli, wszyscy tak rozumieli, że długiego czasu potrzeba na to, aby się na wolność wydobył, a rodzice Krzysi nie byli tej myśli, że narzeczona powinna czekać na pana młodego, który popadł w więzy tureckie. Nikt też ją za to obwiniać nie może, że i jej inne myśli zaczęły przychodzić.

Abraham wszakże, idący krokiem śmielszym i prędszym, już był pewny zwycięztwa. Jakoż kiedy zostali sami, wziął ją za rękę i do ust przycisnął, i rzekł:

— Wierż-że mi Krzysiu, bo i na spowiedzi lepiejbym prawdy nie mówił, że kiedyby Rafał tu był, to raczejbym się struł moją miłością, niżelibym miał twoje szczęście zakłócić. Ale go nie masz — i widzisz sama, jako nikt na to nie liczy, ażeby wrócił przed laty. Weź-że mnie zamiast niego. Przysięgam tobie, że cię tak kocham, jakem jeszcze żadnej żywej istoty nie kochał. Nie pragnę niczego goręcej, jak być twoim nieodstępnym sługą na całe życie. Będę cię nosił na rękach jak moje najukochańsze dzieciątko, będę ci ścielił najwonniejsze kwiaty po drodze twojego życia, będę się modlił do ciebie jak do cudownego obrazu. Krzysiu! otwórz twe serce przedemną i powiedz słowo — a będziesz najszczęśliwszą kobietą na świecie!

To mówiąc, zbliżył się do niej — a jego oddech gorący owiał jej skronie, jego rozpromienione oczy przeszyły jej serce do głębi, jego głos dźwięczny wywołał drżenie w najskrytszych jej duszy zakątkach. Krzysia była jak odurzona, nie wiedziała sama, gdzie jest i co się z nią dzieje, chwiała się chwilę — a potem padła w jego ramiona.

Od tego dnia wszystko się nagle zmieniło, nietylko na Zahoczewskim zameczku, ale i w całej okolicy — a wypadki zaczęły tak szybko następować jeden po drugim, jak gdyby je jakaś fatalność pędziła.

Abraham przestał już zajeżdżać do Borowskiego, nawet i do Komańczy nie jeździł, tylko do Balogroda zajechał i w tamtejszym zamku zamieszkał. Hołubowskiemu dał kieskę dukatów, ale go nią nie ujął dla siebie, bo ze starymi zawsze nie łatwa sprawa. Hołubowski był bardzo niekontent ze swego gościa. Bo naprzód, nie lubił go zdawna a nienawidził Szumiłę; a potem, on zbiera, on składa dla swojego ukochanego Rafała — a ten go tu w kilkanaście koni i ludzi najechał, szpichlerze trzeszczą, w kuchni ogień dzień i noc nie wygasa, piwnica wysycha, zgoła kwaterunek żołnierski, że i podczas wojny nie może być gorzej. Do tegoż jeszcze i po całej okolicy się wieści rozniosły, że Rafał do Sułtana odesłan, zkąd już nigdy nie wróci, a Abraham z jego panną się żeni.

Żydzi Balogrodzcy pierwsi to jakoś zwąchali i jemu donieśli. Ale stało się tam jeszcze coś gorszego. Od czasu bowiem, kiedy się dowiedzieli, że Abraham kazał Wulfa powiesić, wszyscy byli bij zabij na niego. Nikt tego nie wiedział, dlaczego żydzi, którzy, jak się zdawało, uczciwym handlem się zajmowali, tak bardzo się ujmują za hersztem opryszków; ale nareszcie i niebardzo się temu dziwiono, boć to całemu światu wiadomo, jak żydzi zawsze ze sobą trzymają. W tym razie jednak tak bardzo się na Abrahama zawzięli, jak gdyby był przez rabina wyklętym. Ani on, ani żaden z jego ludzi, nie mógł nawet koni popaść w miasteczku, ani dostać miarki gorzałki; jak który z nich się pojawił, wszystkie żydowskie wrota przed nim się zamykały — a kiedy jednego razu Szumiło, nie mogąc się dokołatać do szynku, drzwi wywalił w gospodzie , to wszyscy żydzi się zbiegli ile ich było, starce, baby i dzieci, że ledwie z duszą się z tego zbiegowiska wydobył a Murzę taki schwycono i jak kota w worze obito. Abraham wniósł o to skargę do Hołubowskiego, który tam niby miał juryzdykcyę; ale Hołubowski miękko śledztwo prowadził, bo też i żydzi mu odradzili, mówiąc: — A za kim to się jegomość ujmujesz? ten niby Murza to butel tego kata Kitaja.

Hołubowski już sam nie wiedział, jak ma się zachować, bo trudno żydom dopuszczać takiej swawoli, lecz z drugiej strony nie bardzo mu się chciało ich za Murzę albo i za Szumiłę turbować; aż wreszcie posłał po Mleczka, aby nie bawiąc przyjeżdżał, bo chce się go w ważnych sprawach poradzić. Jużci w zastępstwie Rafała przy nim tam było dominium, ale Mleczko sam miał policyę i siłę zbrojną do utrzymania porządku. Zresztą delikatna-to była sprawa, bo Mleczko był pod komendą Abrahama a tu właśnie o Abrahamowych ludzi chodziło. Zrozumiał to Mleczko, taki lis chytry, i zapewne dlatego się z przyjazdem ociągał, tak że Hołubowski musiał jeszcze raz posyłać po niego; aż wreszcie przyjechał w samą wigiliję Bożego Narodzenia, ale nie zajechał do zamku, tylko do Mruczychy, nibyto zaproszony na barszcz rybny i kutię.

Hołubowski, rad nie rad, musiał pójść do Mruczychy na wiliję, w czem trochę ubliżył swojej godności, ale niebawem o tem zapomniał, bo zastał tam Mruka a tak we trójkę, wypiwszy jedną flachę wina i drugą, rozweselili się z sobą. Mruczycha siedziała sobie z daleka, Pietraszek z Rybką na przypiecku a oni gawędzili ze sobą przy stole, od czasu do czasu zniżając głos i szepcząc sobie to i owo do ucha. Hołubowski i Mruk, pomimo że już trochę podpili, przecie jakoś byli zafrasowani, tylko Mleczko był dobrej myśli jak zawsze i mówił głośno do Hołubowskiego:

— A ty stary a głupi! co ty się masz mieszać w zbiegowiska żydowskie? Czy ludzie Abrahamowi to twoi poddani? co tobie do tego, że żydzi Murzy wygarbowali skórę a choćby też i kości połamali samemu Szumile? czy chcesz, ażeby Abraham już się tu wcale rospanoszył jak basza turecki? niechaj wie, że tu się trawa nie zazieleni dla niego. Co się robi, to dobrze się robi — a ty połóż uszy po sobie i nie mięszaj się do niczego.

— Ba! — rzecze Hołubowski — dobrze tobie być zuchem. Ty masz armaty i możesz się przed nim obronić. Ale ja jestem jemu wydany na pastwę z kretesem. Przeciwko pańskiemu bratu nie mogę się burzyć. Znasz przecie Rafała. Niebardzo on rozkochany w Abrahamie, ale honor familii u niego przed wszystkiem. Dałby on mi dobrego łupnia a możeby i napędził na starość, kiedyby się dowiedział, żem jego rodzonemu ubliżył. Jeszczeż i niewiem, co się dzieje z Rafałem. Nuż ścięty, jak mówią: to i Abraham będzie po nim dziedziczył.

— Ale gdzie-ci tam ścięty! — zawołał Mleczko — wszystko to kłamstwa. Ot! i w to się nie mięszaj — a czekaj powrotu Rafała.

Zaczem się zwrócił do Mruka i spytał:

— No, a co tam w Zahoczewiu?

— Ot, co! — rzekł Mruk , nachylając się. ku niemu i mówiąc szeptem — byłem tam kiedym listy otrzymał od kasztelanowej. Abraham siedział jak król za stołem, łeb zadarł a oczy przymrużał. Borowskiego, jak słyszę, ma już dawno w kieszeni, matka głupia patrzy w niego jak w obraz a córka i oczu nie może oderwać od niego. Wiedziałem ja o tem zaraz, jak tylko słuchy mnie doszły, że do Zahoczewia zajeżdża. Bo co to? Jeszcze mu się wąs był nie zasiał, kiedy, bodajże go jasne pioruny zabiły! rozdziawił gębę na samą Kasztelanowę i prawdę mówiąc, Bóg wie coby było się stało... to to tam taka młoda panienka ani na jeden ząb mu nie wystarczy. Właśnie jak gdyby mysz się chciała bronić kotowi, zwłaszcza że, jak mi się widzi, nawet i bronić się nie chce. Już to tam pono na to nie ma ratunku — i jeżeli Xiądz Kantor co nie poradzi...

— No, a kiedyż tam Xiądz Kantor nareszcie przyjedzie? — zapytał Mleczko.

— Dziś jest na wilii na zamku Leskim, — odpowiedział mu Mruk, — może więc jeszcze dziś w nocy przyjedzie, zwłaszcza jeżeli jutro zechce sam celebrować w kościele.

— Ja mam wielką ufność w rozum Xiędza Kantora, — rzekł Mleczko, — ale w niektórych sprawach żydzi bywają sztuczniejsi.

A właśnie, kiedy wymówił te słowa, coś zapukało do okna, wszyscy, spojrzeli po sobie, bo to noc była ciemna na dworze, Pietraszek wybiegł do sieni — a w chwilkę potem wprowadził Dyma do świetlicy. Dym witał wszystkich ze zwykłym sobie spokojem, Mruk, jako gospodarz, wstał do niego i ścisnął go za rękę, a Mleczko rzekł:

— Panie Dym, czekam z niecierpliwością na ciebie. Napij-że się z nami a powiadaj nam , jakie tam masz nowiny.

To mówiąc, nalał mu kubek wina. Ale Dym się ociągał:

— Napiłbym się, bom przemarzł, ale czy wino nie trefne ?

A na to Mruk:

— Jużci to wino od ciebie. Jeżeli nie będziesz pił, to będę rozumiał, że chrzczone.

Więc Dym się na to uśmiechnął, napił się i rzekł:

— To wino, co go moim przyjaciołom sprzedaję , pewnie nie chrzczone.

— Powiadaj-że, panie Dym, — rzecze Mleczko do niego, — dlaczegożeś zaraz nie przyszedł, bo kiedym ci dał znać przez Pietraszka, żem jest u pani Mruczychy, to dopiero zmierzch zaczął zapadać.

A na to Dym:

— Bo żydek, com go do Nowych Zamków posyłał, dopiero o południu powrócił a musiałem się jeszcze z moimi ludźmi namówić.

Więc wszyscy się zwrócili do niego :

— Jakież tam z Nowych Zamków nowiny ? pan Rafał czy żyje ?

— Żyje, — powiedział Dym, — ani go ścięli, ani go gdziekolwiek wywieźli.

— Więc cóż ? więc co tam Turcy żądają ?

— Żądają okupu.

— A ile ?

Tutaj Dym poskrobał się w głowę i rzekł:

— Bardzo dużo. Basza żąda dziesięć tysięcy czerwonych złotych.

Na to wszyscy spojrzeli po sobie i przez chwilę milczeli, zaczem się Mleczko odezwał:

— Ten Basza, jak widzę, zwaryował. Gdyby chciał dziesięć tysięcy czerwonych za jakiego Wojewodę lub Kasztelana, to jeszcze-by się z nim potargowano — a to prosty towarzysz , za taki towar się tak drogo nie płaci. Nawet i ceny za towarzysza nie liczy się na dukaty, tylko na talery. Twój żydek, jak widzę, gap jakiś. Dotarł-że przynajmniej do samego Rafała ? rozmówił się z Baszą ?

— Pan kapitan gorąco kąpany, — rzekł Dym , — mój żydek byłby zrobił bardzo niemądrze, gdyby był się pokazał samemu Baszy, w takim razie pan Rafał pewnie-by jeszcze podrożał i jużby nie było można myśleć o targu. On przez tamtejszych żydków wkręcił się do fortecy i widział się z Gejzą. A ten mu wszystko powiedział.

— Więc cóż mu powiedział?

— Gejza mu powiedział, że możnaby się wytargować na dziesięć tysięcy talerów, ale że szkoda pieniędzy, bo on ma inne sposoby.

A na to Hołubowski:

— To Gejza głupi a postrzelony, jak zawsze. Znam ja te sposoby. On pewnie namawia Rafała, aby uciekał. Anoż-to bardzo głupia robota. Bo kiedy złapią, to albo łeb utną, albo zakują w kajdany. Nie rozumiem też wcale , ażeby Rafał na to się zgodził.

Na to zaś Mleczko do Dyma:

— Wiesz-że pewnie, że Basza się zgodzi na. dziesięć tysięcy talerów ?

— W Nowych Zamkach jest Kiaja, — odpowiedział Dym na to, — co się chce podjąć wytargować go za dziesięć tysięcy talerów, jeżeli jemu się da tysiąc faktornego. Kiaja to najzaufańszy człowiek u Baszy, można się spuście na niego. Do tego trzebaby jeszcze doliczyć tysiąc na koszta — a tak wyszłoby to na dwanaście tysięcy.

— No! — rzecze Mleczko, — więc wy żydzi Balogrodzcy, pana Rafała poddani, przecież tę sumę zbierzecie pomiędzy sobą, jeno się z tem bawić nie trzeba.

— Uchowaj Boże! — rzekł na to Dym, — co panu kapitanowi chodzi po głowie? niemasz tu w całem mieście dwanaście tysięcy talerów na taki interes.

— Ot! także gadasz! — zawoła Mleczko, — jużci ja wiem, że żydom trzeba pieniędzy na handel, zaczem nieradzi się ich pozbywają. Ale kiedy trzeba swojego pana wykupić, to muszą je znaleźć. Słuchaj Dym ! tu nie ma co robić sekretów, macie tam dosyć pieniędzy pod waszą bóżnicą, trzeba ich ruszyć, przecie pan Rafał wam to powróci.

Na to żyd skoczył ze stołka:

— A co pan kapitan gada? nie ma tam nic pod bóżnicą.

— Ot! pleciesz niewiedzieć co! — zawoła Mleczko, — nie mnie-to pleść takie rzeczy. Jest skarb pod bóżnicą, na który się wszyscy składacie, bo każdy z was ma tam swoją cząstkę. Trzeba go ruszyć na dwanaście tysięcy talerów, które się wam powrócą — a jeśli nie chcesz, to tak tobie powiadam , że ja w tem będę, aby wam go zabrano na wykupno waszego pana.

— Nie ma tam pod bóżnicą pieniędzy, — rzekł na to Dym głosem stanowczym.

— Więc cóż tam chowacie za żelaznemi kratami i drzwiami ? przecie nie bety?

— Bóżnica to nasz kościół, — rzekł Dym, — a co tam państwo macie po swoich kościołach? Toż i my także tak samo. Może tam są jakie rzeczy do nabożeństwa potrzebne, ale niemasz pieniędzy.

— Do nabożeństwa! — zawoła Mleczko, — wiem ja dobrze, jak wy się modlicie. A powiedz-no mi, gdyby tak Abraham był zażądał dwanaście tysięcy okupu za Wulfa, to bylibyście może ich nie znaleźli?

— Proszę pana kapitana, — odpowie Dym na to łagodnie, — na co to zaraz hałaburdy wyprawiać? My te pieniądze pomiędzy sobą zbierzemy. Dam ja tysiąc talerów, da tysiąc pan Hołubowski, a pan kapitan wiele?

— Ja ? — rzecze na to Mleczko, odwracając się bokiem od niego, — ja chudy pachołek, ja sam nie mam żyć z czego.

— Nu ! widzi pan kapitan, — rzecze Dym śmiejąc się, — że to nie tak łatwo kto swego worka naruszy. Ale przecie my to jakoś zbierzemy. Dostanę ja jeszcze ze dwa tysiące talerów u żydów a resztę pożyczymy od Ormian w Samborzu. I tak się to zrobi : a jak ja nie zaglądam do pańskich kościołów, tak też niech i pan kapitan nie zagląda do naszej bóżnicy.

— Więc dobrze, — rzekł na to Mleczko udobruchany, — więc zbierzesz tę sumę. Ale się z tem guzdrać nie można, po żydowsku, jak to tam u was jest zwyczaj, tylko trzeba, ażeby do tygodnia były pieniądze.

— Do tygodnia albo do dwóch, odpowie Dym, — jak tam wypadnie. Ja zaraz jutro wyprawię zaufanego człowieka do Ormian , ale potrzeba, aby pan Hołubowski w imieniu pana Rafała wystawił oblig, bo inaczej Ormianie pieniędzy nie dadzą.

— Ale wystawię, wystawię, — rzekł Hołubowski, — jeszcze i Xiądz Kantor za nas zaręczy, jeżeli będzie potrzeba.

— Więc tedy dobrze, — odpowie Dym, — więc do dwóch tygodni będą pieniądze.

— Ale teraz sza o tem, — rzekł Mleczko, wychyliwszy szklanicę wina, zaczem rzucił okiem w kąt koło pieca i krzyknął: — Hej Pietraszek! słyszałeś ?

— Słyszałem, proszę pana kapitana, — odpowiedział Pietraszek, zrywając się na równa nogi.

— Diabłaś ty tam co słyszał! chyba to, co ci Rybka szeptała. Ale przecie tobie powiadam, że jeżeli słówko piśniesz o tem, cośmy tutaj ze sobą mówili, to cię każę zakuć w kajdany i dc Sanoka odeszlę, ażebyś tam z jakie dwa lata popracował około tych murów zamkowych, co je pan Dzierżek ciągle naprawia a nie może naprawić.

Poczem jeszcze długo szeptali ze sobą o różnych sprawach — a tak zawiązała się konspiracya przeciwko Abrahamowi, z którą pewnie byłby się liczył, gdyby był o niej co wiedział.

Na tej konspiracyi uradzono zarazem, ażeby Mruk wracał przed świtem do Hoczwi i aby tam Xiędza Kantora zawiadomił o wszystkiem, co tutaj Abraham nastroił, żeby go też uprosił o wdanie się w tę sprawę jego konkurów, tak u pani Borowskiej , jak też u ojca. Mruk, któryby był Abrahama w łyżce wody utopił, przyjechał do Hoczwi o wschodzie słońca, ale Xiędza Kantora nie było, bo się zabawiał na Leskim zamku i tam celebrował, jeno niewiedzieć jakim kielichem, czy złotym w kościele, czy też szklannym przy stole. W trzeci dzień po świętach nareszcie przyjechał — a kiedy Mruk, ścisnąwszy go za kolana i kłaniając się za każdem słowem do ziemi, opowiedział mu wszystkie historye; jako Abraham mieszkał przez kilka tygodni u Borowskiego, jako mu przyprowadził wielbląda i dwa bawoły i tem go całkiem skaptował dla siebie, jako pani Borowska już jest zupełnie po jego stronie a Krzysia mu ledwie nie na kolanach siaduje, o czem też już i ludzie bardzo gadają, to Xiądz Kantor niapomału się zdziwił i rzekł:

— Zuchwalec to wielki, miałem ja o nim różne informacye i w Wiedniu i w niemieckim obozie, ale takiej niecnoty przecieżem po nim się nie spodziewał. Jużci-to prawda, że Bóg tam wie, co się stanie z Rafałem. Król nie tak prędko będzie się mógł upomnieć o niego a i to chyba tylko przez Niemców, którzy już sami swojego czasu na Nowe Zamki uderzą. Ale tak zaraz najeżdżać na narzeczoną swojego brata, to przecież jest niepoczciwie. Pojadę ja tam do Zahoczewia i obaczę, pojadę także do Borowskiego i będę się starał go wyspowiadać. A potem poszlę mego Xiędza Jezuitę do niego , co jest jego spowiednikiem, ten znajdzie z pewnością argument na Abrahama, choćby go w piekle miał szukać.

Zaczem w parę dni pojechał w rzeczy do Zahoczewia, ale tam jeszcze więcej się zdziwił, bo z temi kobietami już się wcale nie mógł rozmówić. Gdzie dawniej był dla nich wyrocznią i nieraz nie mógł się ich doprosić, aby go puściły od siebie, to dzisiaj na jego wszystkie pytania odpowiadały dwuznacznie a często i całkiem odwracały rozmowę. Nareszcie pani Borowska się sama zniecierpliwiła i rzekła do niego :

— Możeby lepiej, po starej przyjaźni, pogadać o tem otwarcie. Bo Xiądz Kantor mi daje przytyki, jakobym dla Rafała oziębła. A to tak nie jest. Niczego sobie więcej nie życzę, jak żeby wrócił. Ale jest-że , nie mówię już pewność, tylko choć podobieństwo, że wróci za parę miesięcy, niechby nareszcie do końca przyszłego roku ?

— Jużci za to nikt ręczyć nie może, — rzekł Kantor.

— Więc cóżbym ja była za matka, gdybym kazała córce czekać choćby przez całe życie na niego, i naraziła ją na to, że starą panną zostanie ?

— Nie o to idzie, — powiedział Xiądz Kantor, trochę zakłopotany, — tylko o to , aby się tak nie spieszyć.

— Ale któż też się spieszy? przecież jaknajcierpliwiej czekamy.

Tu już X. Kantor dalej nie mógł nastawać, bo trudno mu było wprost ją obwiniać o to, że przyjmuje Abrahama u siebie. Więc tylko zręcznie obrócił mowę na Abrahama i wcale nic złego o nim nie mówił, bo i to mu nie wypadało, ale przecież powiedział:

— Bardzo-to niecierpliwy młodzieniec. Bije się bardzo odważnie, gdzie trzeba, ale czasem i tam, gdzie nie trzeba. Tak pobił młode go Dzierzka bez żadnej potrzeby — a skiereszował go haniebnie, bo cały pysk mu rospłatał. Widziałem go przeszłego tygodnia u jego ojca w Sanoku i bardzo żal mi go było, bo tak go spaskudził, że i nie można patrzeć na niego bez śmiechu.

Więc tedy wielkie zdziwienie, bo w Zahoczewiu o tem nic nie wiedziano. Dzierżek raniony w nocy przyjechał do domu i ojciec sam zakazał służbie o tem powiadać, bo mu wstyd był ogromny, że jego syn dał się tak skiereszować. W Zahoczewiu dziwiono się tylko, że Dzierżek nie przyjeżdża, ale odkąd Abraham się tam rozgościł, strzeżono się pilnie nawet wspominać o Dzierżku, bo się obawiano, aby się tem nieobraził — a zresztą domyślano się, że Dzierżek przestał bywać właśnie z powodu zjawienia się Abrahama. Nuż tedy teraz nie możono się temu nadziwić. Pani Borowska wypytywała się o wszystkie szczegóły, Krzysia słuchała, z widocznym smutkiem a nawet z wzruszeniem, bo jakkolwiek nigdy nie myślała o Dzierżku, jednak miała go sobie za przyjaciela, szczerze przywiązanego do siebie. Ale pani Borowska zbyła tę rzecz temi słowami:

— Bardzo mi żal pana Dzierżka, wszelako zwykłe to rzeczy między naszymi kawalerami.

O lada co się pokłócą, zaraz się też i pobiją — a który tam co oberwie, Boska w tem wola. A na to Xiądz Kantor:

— Jużci zapewne, że tak bywa, ale są tez wyjątki, w których się każdy miarkuje, jako właśnie w tym razie. Bo naprzód, każdy wie o tem, że Dzierżka rzemiosło to klawicymbał i skrzypce, ale nie szabla. Więc takiego nikt nie wyzywa na szable, bo to tak właśnie, jak gdyby Xiędza wyzwał na rękę, którą piastuje kielich i monstrancyę. Przytem Dzierżek to poczciwe chłopczysko, choć co powiedział, to pewnie nie miał złego zamiaru.

— To prawda, — rzekła Krzysia, — ale też i tego nie można zaprzeczyć, że pan Dzierżek bardzo panu Abrahamowi docinał.

— Tego ja tam nie wiem, — rzekł Kantor, rzuciwszy okiem na Krzysię, — bom przy tem nie był. Ale to zasię wiem, że Dzierżek to syn naszego Starosty, z którym nie dobrze drzeć koty. Jakoż to wam powiadam, że nie daj tego Boże Abrahamowi, aby wpadł w jego ręce, boby mu pewnie skóry nie stało. A wiem to dobrze, bom też sam słyszał.

Na to zaś rzekła pani Borowska:

— Nikt więcej nie żałuje tego wypadku odemnie. Ale to powiem Waszmości, że kiedy się mężczyźni pokłócą ze sobą, to trudno mają się

nad tera namyślać, na jakim kto gra instrumencie, albo jaki tam urząd jego ojciec piastuje. Nie wiem też, czy dalej jest Łaszczom do Dzierżków, czyli też Dzierżkom do Łaszczów. A i to także mi niewiadomo, czem to takiem jest Imć pan Dzierżek ojciec, ażeby jego syn nie potrzebował odpowiadać za swoje uczynki.

— Pan Dzierżek ojciec jest grodzkim Starostą, — rzekł na to X. Kantor z wielkim naciskiem, ale już wtedy widział, że w tym zameczku wszyscy na nutę Abrahama śpiewają.

A w tem właśnie Abraham wszedł do komnaty. Już go też wtedy i poznać było niełatwo, tak górnie nosił głowę i tak pewnemi nogami stąpał po posadzce. Przywitał się z kobietami i pokłonił się Xiędzu Kantorowi, mówiąc:

— Służba, Mości Xięże Podkomorzy. Niebardzo się Kantorowi podobał ten ukłon, bo był człek światowy i znał się na wszystkich odcieniach ukłonów, ale przygryzł wargi i jakby nic rzekł do Abrahama :

— Właśnieśmy tu o Waszmości mówili, bom ja widział przeszłego tygodnia Imć pana Dzierżka i bardzo tego żałowałem, żeś mu Waść tak brzydko gębę rozpłatał.

— I jam tego żałował, — odpowiedział Abraham, — ale czem kto grzeszy, tem pokutuje ; tak zawsze bywało i będzie na świecie.

— Być to może, — rzekł Kantor, — ale ja go z tego powodu żałuję, iż jestem pewny, że chociaż miał jaką cierpkość na ustach, to nie miał jej w sercu.

— Ichmość kapłani — odpowiedział mu Abraham, — możecie wiedzieć przez Ducha świętego, co który człowiek ma w sercu. Ale my, ludzie świeccy, co z Duchem świętym nie jesteśmy w tej zażyłości, musimy ludzi sądzić po tem, co mówią, Zresztą powiem Xiędzu Podkomorzemu, że ja to mam we krwie: Kiedy kto do mnie mówi otwarcie, to niechby mi i grzech śmiertelny zadawał, ja się na niego nie pogniewam, wykłócę się z nim , wytłómaczę , ale się do szabli na niego nie porwę: ale kiedy mnie kto chytre daje przytyki, że i wiedzieć nie mogę, dlaczego mnie szczypie, to ja takiego w łeb a choćby i pod ziemię się schował, to i stamtąd go wydobędę.

Na to Xiądz Kantor swoje półmartwe oko całkiem przymrużył, zmierzył go drugiem i rzekł:

— Nie znam ja tu takiego pomiędzy nami, coby się chował przed Waścią.

Ale to rzekłszy, zaraz się z kobietami pożegnał, Abrahamowi się ukłonił zdaleka — i odjechał.

Kiedy po jego wyjeździe zostali sami, Krzysia pierwsza się odezwała, mówiąc :

— Pan Abraham robi takie rzeczy których może potrzeba będzie żałować. Trzebato było Imć pana Dzierżka porąbać ?

Na to Abraham wziął ją za rękę, przycisnął do ust i odpowiedział:

— Moja mościa panno, porąbawszy tego błazenka, jam pierwszy się skruszył i jeszcze teraz się kruszę, bo wiem, że wam był przyjacielem. Ale co to z tem począć, kiedy to taka moja natura. Ja, kiedy sobie jaki cel wytknę, to idę do niego jak wiatr i wszystko gwałtem przewracam, co mi staje na trakcie. Niechże-by tam i skała mi zastąpiła , tobym i na nią uderzył. A jeślibym sobie głowę o nią roztrzaskał, to i co na tem ? Raz człowiek się rodzi, raz ginie. Jeśli osięga to co mieć pragnie, to i żyć warto — a jeśli nie, to lepiej zginąć w jakiej dobrej batalii za młodu , niżeli czekać, aż nas śmierć jako plewę z pomiędzy zboża wywieje na starość.

— Jeżeli kto chce osiągnąć swój cel w tem życiu, — rzekła rozważnie Krzysia, — nie zawsze ma przeskakiwać, czasem i podleść potrzeba.

Ale te słowa podobno nie wyszły jej z serca, bo odwaga, choćby najzapamiętalsza, zawsze się podoba młodym kobietom. Jakoż Abraham na to w głos się roześmiał i zawołał:

— Ba, mościa panno ! kiedybo na to potrzeba mieć kark giętki: a jeśli który go nie ma ?

Tymczasem pani Borowska rzekła do niego :

— Siadaj-no Waść tutaj koło mnie i pogadajmy.

Zaczem zaczęła się skarżyć przed nim na Xiędza Kantora, jako się miesza w nieswoje rzeczy i chciałby wszystkim przewodzić. Rzekła też przytem te słowa :

— Groszabym za to nie dała, że stąd pojechał do mego męża, aby go przeciw nam burzyć.

— Jeśli nie ma strzał innych w swoim sajdaku , — odpowiedział Abraham, — to tej ja się nie boję. Jestem też pewny, że pan Borowski ani go słuchać nie będzie.

A pani Borowska skarżyła się dalej, z czego Abraham był bardzo zadowolony i jeszcze wyżej podnosił głowę, bo widział, że tych dwóch dusz już i sam diabeł jemu nie wydrze. —

Pani Borowska zgadła, bo Xiądz Kantor istotnie pojechał prosto do Borowskiego. Ale i Abraham także się nie pomylił, bo Borowski przyjął go z wielką obojętnością, jak zwykle, i słuchał go w takiem samem uśpieniu ducha, jak niegdyś, kiedy przyjechał do niego z Kasztelanem, aby deklarować Rafała. Kantor przedsięwziął był sobie, nie mówić nic przeciw Abrahamowi, lecz widząc, że go rozbudzić nie może, zaczął opowiadać czwartkową bitwę pod Parkanami i odmalował mu dosyć jaskrawo, jako Abraham z niej uciekł. Ale Borowskiego cale to nie ruszyło, bo rzekł obojętnie :

— I Król tam także uciekał.

Zaczem Kantor opowiedział mu, jako Abraham nie chciał się zostać przy Królu a Rafał się został. Ale i to nie pomogło. Borowski powiedział:

— Pięknież go Król za to nagrodził, że dzisiaj jęczy w tureckiej niewoli.

Kantor nie wiedział tego dokładnie, dlaczego Król wyprawił Rafała z Ustami i nie mógł dostatecznie usprawiedliwić Króla, dlatego już wcale rospiął się przed nim i zaczął mu dawać do zrozumienia, że Abraham jawnie się stara o rękę Krzysi, że tam przesiaduje i że już ludzie o tem mówią ze zgorszeniem. Ale Borowski na to:

— Przesiadywał on także i u mnie i calem mu tego nie bronił. A zresztą, wiesz o tem , że ja się już od dawna z tem wcale nie liczę, co ludzie gadają.

Więc Xiądz Kantor się zniecierpliwił i rzekł:

— Jesteś ojcem, postanowisz co zechcesz. Ale tak mi się zdaje, że już i pytać o to nie warto, bo widzę z słów twoich, że wolałbyś Abrahama niżeli Rafała.

Borowski zaś na to jakoś się dziwnie uśmiechnął i powiedział te słowa :

— Jeden z nich zabił mi niedźwiedzia a drugi darował wielbląda, bądź-że sam sędzią, który z nich mi jest milszym.

A wtedy Xiądz Kantor już sam nie wiedział co myśleć : bo albo ten zacny Borowski już zgłupiał zupełnie, albo jeszcze drwi sobie ze mnie? a trudno to poznać. Zaczem zniecierpliwiony do ostatniego, pożegnał się z nim i odjechał.

Ale Borowski podobno wcale nie zgłupiał a raczej drwił sobie z niego, jak z wszystkich ludzi, co nieproszone dawali mu rady a od których on wcale nie potrzebował pożyczać rozumu, jak to się zaraz pokaże.

Zaledwie Xiądz Kantor odjechał i jeszcze pewnie nie był wpół drogi do Hoczwi, kiedy Abraham wszedł do komnaty, bo to tam z Zahoczewia bardzo blisko do Mchawy. Już zmrok zaczął zapadać a Borowski siedział sobie w poręczowem krześle koło komina i czekał, póki mu nie przyniosą lampy oliwnej, przy której zimową porą miał zwyczaj czytywać jaką xiążkę aż do wieczerzy. Przyjął Abrahama bardzo grzecznie i kazał mu siąść w drugiem krześle, co stało niedaleko od niego. Abraham siadł, ale widać jakoś pilno mu było, bo jeszcze się nie ogrzał, kiedy już zaczął mu o Rafale powiadać: jako z pewnością z tej niewoli nie wróci, chyba kiedyś z długą w pas brodą i zapomniawszy polskiego języka, jako się to takich powracających z tureckiej niewoli często widuje. Potem mu mówił o Krzysi, jakoby to była rzecz bardzo niemądra a nawet niezacna, gdyby jej czekać kazano, aż póki Rafał nie wróci. A nie czekając, dał mu zaraz do zrozumienia, że panna mu się bardzo podoba i że gotów jest z nią się ożenić.

Chociaż on to tak Borowskiemu powiedział, jak gdyby go chciał tylko zawiadomić o swoich intencyach, a nie w tym tonie jakby powinien go prosić o rękę córki, jednak Borowski uprzejmie to przyjął, ale nimby się przed nim wywnętrzył, zaczął głębiej egzaminować tę kwestyę i tak mówił:

— Jest u nas w Polsce pewien gatunek ludzi, w którym ja się nie kocham: a to są ci szlachcice-żołnierze, ci towarzysze, którymi się po największej części okrywają nasze chorągwie a którym ich żołnierstwo tylko do tego służy, ażeby każdej chwili być mogli czem innem a tem łatwiej im było warcholić, czy-to w wojsku, czy na sejmikach i sejmach a nawet po trybunałach. Nie przeczę ja temu, że mają oni swe cnoty. Biją się bardzo walecznie i ich-to impetom zawdzięczamy prawie wszystkie nasze zwycięstwa. Ale na tem się kończy cały pożytek, jaki z nich odnosi Rzeczpospolita: bo zresztą, mianowicie ci, którzy służą tylko wedle potrzeby, a takich jest najwięcej, bardzo-to chwiejny materyał i bardzo wątpliwej wartości. Wychodzą za zwyczaj ze szkół, liznąwszy zaledwie cokolwiek łaciny, nauki nie mają żadnej i nawet nie starają się o nią, o sprawach publicznych ciemnica tam we łbach jak w garnku, ani im się śni o tem, czego temu Królestwu potrzeba, aby swe fundamenty wzmocniło, na których coraz bardziej się chwieje: nabożni są, to prawda, ale ta ich nabożność jest powierzchowna i wcale ich nie chroni od wielkich zdrożności a często nawet od zbrodni. Toż którykolwiek niezacny magnat chce zawichrzyć Rzeczpospolitą, znajduje w nich zawsze popleczników powolnych a zarazem potężnych, bo przecież coś znaczą. Wszystkie związki wojskowe, konfederacye i konwokacye, głównie się nimi zasilają — a kiedyby się bliżej przypatrzyć, kto najwięcej burzy na sejmach, kto głośne wywołuje procesy, kto wichrzy po trybunałach, kto na dwory szlacheckie najeżdża, kto popełnia zabójstwa, w czyich rękach najwięcej trzeszczą miasteczka i wioski, to zawsze tam wylezie jakiś taki zuchwalec, co dawniej nosił albo i dziś jeszcze nosi pancerz na sobie. A dlaczego niemamy dotąd armii stojącej, owej głównej podwaliny, bez której nie może się ostać nasze Królestwo i pewno się nie ostanie, to temu także owe chorągwie pancerne stoją na przeszkodzie: bo jakże tam zacni ludzie mają brać służbę w armii stojącej, jak skoro jenerał cudzoziemskiego autoramentu musi iść pod komendę takiego prostego żołnierza, który w pancernej chorągwi jest towarzyszem. Jużci bywają wyjątki, bo inaczej już dawnoby Polska zginęła. Niejeden towarzysz wraca na swoją rolę i staje się spokojnym a zacnym obywatelem. Ale w ogólności, ludzie-to głupi a burzliwi, ciemni a srodze ambitni, i są temi drożdżami, co rozsadzają naszą Rzeczpospolitę, aż ją nareszcie rozsadzą. Nieosobliwi też z nich mężowie, bo tylko obżarstwem a opilstwem się bawią, domy ich bywają karczmami dla pijaków i łuszczybochenków, żony ich niemają zacnej rozrywki a dzieci ich wychowują się na takich samych zapamiętałych zuchwalców, jak ich ojcowie. Z tej racyi niebardzom pragnął Rafała dla mojej córki — a wolałbym był człowieka, co widział świat i czegoś się uczył, co przecie z cudzych krajów coś do ojczyzny przyniesię, co gładkie ma obyczaje a choćby też szedł nie tym torem jak inni, to i natobym się nie gniewał, bo u nas, tak mi się to wydaje, już nikt nigdzie nie zajdzie staremi torami. Ale żeby już teraz myśleć o innym mężu dla Krzysi, to zdaje mi się zawcześnie, boć przecie zaręczona jest Rafałowi. Trzebaby pierwiej wiedzieć na pewno, jaki los czeka Rafała. Teraz zima, to trudno się tem zajmować, ale coś przecie się o nim dowiemy na wiosnę.

Abraham, oparłszy się plecyma o krzesło i założywszy jedną nogę na drugą, słuchał go dotąd półuchem, ale teraz się ruszył i rzekł:

— Dowiemy się wcześniej. Bo ja posłałem zaufanego człowieka do Nowych Zamków i tak rozumiem, że już lada dzień będzie z powrotem. Do tego tak mi się zdaje, że Rafał, jako człowiek sumienny, nie będzie żądał od Krzysi, aby na niego czekała, jeno sam zrezygnuje i taki list tu napisze.

— W takim razie, — rzekł na to Borowski, — będzie można o tem pogadać. Ależ i wtedy jeszcze musiałbym się z Waszmością o niektórych rzeczach rozmówić i wyrozumieć jego opinije.

— Jegomość weźmiesz mnie na egzamin ? — powiedział Abraham tonem cokolwiek drwiącym.

Ale Borowski na to nie zważał, tylko tak dalej mówił:

— Albowiem w niektórych dyskursach, któreśmy mieli ze sobą, robiłeś Waść czasem takie uwagi, które mi wcale nie były do smaku. Milczałem na to, bom nie jest cenzorem ludzi, którzy mi obcy. Ale kiedy mi Waść perspektywy otwierasz, to chciałbym się tym rzeczom bliżej przypatrzeć. Bo i o tem masz wiedzieć, że jeżeli co głupio powie człek taki , co z naszych szkół wyszedł a za granicę i nosa nie wytknął, to ja na to żadnej wagi nie kładę , bo znam jego zasady. On wyszedł ze szkół jezuickich i ma ten sam w sobie fundament, co wszyscy inni; jeżeli tam co naleciało, to jest to jak proszek, dość dmuchnąć, aby nazad odleciał. Ale jeżeli mi kto zagraniczny towar przywozi, to ja mu się muszę z bliska przypatrzeć, bo to Waść wiesz , że tam niektóra sztuka ma połysk jedwabiu, ale kiedy ją lepiej obejrzeć, to-to tam bawełna a czasem i kłaki.

— Więc co to tam jegomości nie było do smaku? — zapytał Abraham tym samym tonem.

— Mówiłem ja o naszem rycerstwie i skarżyłem się na to, że ci właśnie żołnierze, o których dopiero co wspomniałem , są często z wielkim uciskiem dla szlachty i ludu. Niejednokrotnie tak czyszczą wioski nielitościwie, jak sami Tatarzy : często gęsto taki porucznik na czele swojej chorągwi tak samo napada na wsie i miasteczka jak herszt na czele swoich opryszków, że kto się dostał w ręce jednego albo drugiego, nie może się między nimi dopatrzeć różnicy. A Waść powiedziałeś....

— Powiedziałem i teraz powtórzę, że bar-dzo-to subtelna różnica. Bo czy to Król czy jego rotmistrz na czele jego żołnierzy, czy zasię herszt jakiś na czele swoich ludzi, cudze kraje napada i wioski w nich płucze, to między nimi zaprawdę jest tak subtelna różnica, że podobno nikt jej nie potrafi określić. Ot! ktoś to tam kędyś powiedział a ludzie za nim powtarzają, nie wiedząc sami, co mówią.

— Różnica to subtelna dla tego, — odpowiedział Borowski, — co myśleć nie umie. Ale kto myśli, ten wie, że Król i rotmistrz działają w interesie swojego kraju a zbójca łupi ludzi dla siebie.

— Jak gdyby też Król kładł to do cudzej kieszeni, co komu zabierze !

— Ale Waści, jak widzę, trzebaby dopiero wykładać materye status, abyś zrozumiał, czem jest Królestwo i jakie obowiązki ma Król względem swego Królestwa. Nie sięgając po argumenty górniejsze, które nas uczą, że władza monarchów pochodzi od Boga....

Ale Abrahama niezmiernie nudziła ta rozmowa , jakoż ją przerwał i rzekł:

— Ale ja to wiem wszystko, nasłuchałem się tego nieraz, że aż mnie uszy bolały.

— No to kiedy wiesz, — rzecze Borowski, to i to musisz wiedzieć, jaka jest moralna różnica pomiędzy żołnierzem, co wioski uciska, i ma mandat do tego, tylko że go przekracza, a hersztem opryszków, co je łuszczy dla siebie.

— Nie wiem, — rzekł Abraham niecierpliwie, bo nie widzę żadnej różnicy. Ten rycerz, co z swego zamku na furażowanie wypada a przy obroku weźmie konia i wołu i chłopu albo żydowi komorę przetrzebi, a ten opryszek, co także tak samo furażuje po wioskach, jeno że jeszcze zamku się nie dorobił, więc sypia pod gołem niebem, to dla mnie jednakowi są ludzie i niechże mi tu kto dopatrzy różnicę.

— A dlaczegożeś Waść Wulfa powiesił? — zapyta Borowski

— Bom był mocniejszy. Gdyby on mnie był pobił, to jabym był wisiał.

— Tak się nie porozumiemy ze sobą, — rzekł na to Borowski, — bo tak mówią tylko ci ludzie, co Boga w sercu nie mają.

— Ej! jeszcze mnie też jegomość będziesz straszył Panem Bogiem! — zawołał na to Abraham, — dobre to straszydło na stare baby albo na dzieci, ale nie na mnie. Jam jeszcze nie widział, ażeby Pan Bóg się mieszał w sprawy ludzkie, choćby w najmniejszej rzeczy.

A tem Borowski już się oburzył, wstał z krzesła i rzekł:

— Więc Waść, jak widzę, i w Boga nie wierzysz ?

— Nie wierzę, — rzekł Abraham gniewnie, — może tam jest gdzie w niebie, ale go nie masz na ziemi.

— A to idź-że sobie do tysiąc diabłów z mojego domu! — krzyknął na to Borowski, — proszę wyjść i tutaj nigdy nie wracać!

Abraham był w takim humorze, że mu się śmiać chciało, ale usłyszawszy te słowa, spostrzegł się i właśnie chciał do Borowskiego przemówić, aby to załagodzić; ale ten spojrzał z taką pogardą na niego, że usta mu zamknął, poczem ukłonił mu się, wyszedł do drugiej izby i drzwi zamknął za sobą.

Abraham zgłupiał. Chciał nad tem pomyśleć, coby tu zrobić, ale tymczasem wszedł Fedio, Borowskiego marszałek dworu, i rzekł do niego:

— Niech jegomość wyjeżdża, bo z nim nie ma co żartować. On bardzo spokojny, ale jak się rozgniewa, to gotów zabić człowieka jak muchę.

Abraham, mając Fedia po sobie, rzecze do niego:

— Głupiś! idź-no do jegomości i powiedz mu, że go przepraszam i chcę się z nim rozmówić.

— Uchowaj Boże ! — zawołał Fedio, — nie teraz. Za kilka dni może się udobrucha, to jegomość tu znowu przyjedzie.

Abrahamowi na to roziskrzyły się oczy. Gdyby był miał swoich ludzi ze sobą, to kto wie, coby był zrobił. Ale przyjechał saniami z jednym tylko parobkiem. Wsiadł więc do sani i wyjechał — a kiedy już był za bramą, wypędzono za nim wielbląda i obydwa bawoły i bramę zamknięto na wszystkie zasuwki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej