Zygmunt Kaczkowski

ABRAHAM KITAJ I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

ABRAHAM KITAJ

powieść z czasów króla Jana

Tom I.

Kaczkowski Zygmunt

I.

Na trakcie prowadzącym z Sanoka przez Leśko, Balogród i Cisnę, ku szczytom Bieszczadów, znajdowało się jeszcze w wieku siedmnastym cztery zameczki i zamki, z których jeden się utrzymał do dziś dnia, a inne popadły w ruinę. Zmurowane przed wiekami, więcej potężnie niż wdzięcznie, służyły one przedewszystkiem ku obronie kraju od napadów węgierskich, ale zarazem także za bezpieczną siedzibę ich właścicielom, zwłaszcza w tych czasach, gdzie skutkiem jeszcze bardzo bałamutnych pojęć o prawowitem nabywaniu własności, zbrojna napaść, bądź od opryszków, bądź nawet od własnych sąsiadów, była bardzo zwyczajnym wypadkiem.

Pierwszym od północy był najpotężniejszy z nich zamek na Leśku, zbudowany na stromym brzegu nad Sanem przez Kmitów a zostający wówczas w posiadaniu równie starożytnej, jak możnej rodziny Śreniawitów Stadnickich; tamtejsze baszty były zawsze zaopatrzone armatami a pod basztami czuwała we dnie i w nocy załoga, z kilkudziesięciu zbrojnych drabów złożona. Drugi zameczek, bardzo przystojny i licznemi zabudowaniami otoczony, stał w dolinie na Hoczwi, rezydencyi Fredrów Chodnowskich; trzeci, jeszcze skromniejszy, na Zahoczewiu, siedzibie Skarbków Borowskich — a czwarty na Balogrodzie, odwiecznej własności Balów, herbu Gozdawa. Te trzy ostatnie zameczki ciągnęły się, o małe pół mili jeden od drugiego, wzdłuż brzegów rzeki Hoczewki, tu i ówdzie dość położystych a otoczonych niebardzo jeszcze wysokiemi ścianami gór, obróconemi w wielkiej części w grunta orne i pastwiska.

Za Halogrodem już się piętrzyły góry nad górami, czarnemi lasami okryte, ale trakt szedł dalej głębokiemi wąwozami, brzegiem strumieni, aż do Cisny, gdzie znowu w rozległej dolinie, nad rzeką Solinką, zmurowany był bastyon samotny, ostatnia stanica tego łańcucha zamków obronnych. Bastyon ten, zbudowany ze skalistych kamieni bardzo niezgrabnie, ale fundamentalnie, stał na wzgórzu wyniosłem, panującem nad całą, doliną, na tem samem miejscu, na którem dzisiaj szpichrz stoi, jeżeli już także nierozsypał się w gruzy. Wierzch jego, nakryty dachem postawionym na wysokich słupach drewnianych a wyglądającym jak altana, najeżony był trzema armatami, z których jedna ogromnego kalibru, rodzaj moździerza, służyła do dawania sygnałów, zaś dwie pomniejsze, wycelowane ku wąwozowi, przez który prowadził trakt ku granicy węgierskiej a który się zwał Ciasne miejsce, były zawsze nabite kulami w celu rażenia nieprzyjaciela, gdyby się wyścibił z wąwozu albo rozwinął w dolinie. Te dwie pomniejsze armatki, odgrzebane w gruzach, służyły nam jeszcze w roku 1846, kiedyśmy się stamtąd wybrali, nie przeciw Węgrom, ale na zdobycie Sanoka.

Dawniejszych czasów, kiedy ten bastyon utrzymywano w stanie obronnym, konsystowało tam stałe prezydyum, złożone z kilkunastu halabardników, którzy zarazem pełnili służbę puszkarzy, i z sześciu dragonów, a na ich czele stał stary żołnierz, zazwyczaj wypróbowanej wierności, który nosił tytuł oberbombardyera artyleryi królewskiej. Właściwym komendantem, tak tego bastyonu, jak i drugiej podobnej stanicy, znajdującej się w odległej o spore dwie mile Komańczy, był Podstarosta, który dzierżył górskie włości krośnieńskiego starostwa, był stałym komisarzem do załatwiania granicznych sporów z Węgrami i miał obowiązek utrzymywania z hiberny i kwarty załogi obudwóch bastyonów. Wszelako oberbombardyer ciśniański, zostawiony sam sobie, miewał się bardzo dobrze, bo pobierał lafę dla siebie i swoich podwładnych, — a oprócz tego, chociaż te dobra już dawno przeszły w ręce Fredrów, prawem zwyczaju, którego mu właściciele nie bronili bo go potrzebowali do własnej obrony, obsiewał grunta leżące około bastyonu, zbierał siana po leśnych polanach, chował bydła i konie, wieprze sobie wykarmiał i miał zgoła dostatni folwarczek z murowanemi i drewnianemi budynkami koło bastyonu, na którym jego halabardnicy i dragoni służyli mu za parobków. Pod bastyonem zaś miał obszerne piwnice, z których kanał sklepiony, nikomu we wsi nie znany, prowadził aż blisko dworskiego folwarku, gdzie były drzwiczki żelazne, obsadzone drzewiną i kamieniami zakryte. Nie broniono mu także i własnego przemysłu, do którego się często zdarzała sposobność, bo przejeżdżali tamtędy kupcy węgierscy, których on miał prawo zatrzymywać i rewidować, ażali nie wiozą czego podejrzanego, a którzy, widząc się otoczeni gromadą zbrojnych , zawsze byli tak grzeczni, że mu ofiarowali jakie poczęstne. Syn ostatniego oberbombardyera, nazwiskiem Woycicki, żył starcem stuletnim jeszcze za mojej pamięci. Miewał on zwyczaj zasiadać letniemi wieczory pod szpichrzem i rozpamiętywać te czasy i obyczaje, które z wielkim dla niego żalem bezpowrotnie minęły. Opowiadał nam wtedy, do jakiego stopnia zmienili się także i ludzie : Dawniej ze szczytu Łopiennika (najwyższej góry w tych stronach) widzieli Warszawę i Kraków jakby na dłoni — a dzisiaj nawet i Dobromilskiego zamku dojrzeć nie mogą; dawniej , kiedy dano sygnał z wielkiej armaty, to go słyszano w Sanoku i zaraz cała szlachta stawała pod bronią — a dzisiaj możnaby im bić z armat nad uchem, a jeszczeby się żaden nie ruszył.

Oberbombardyerem i komendantem tego bastyonu za Króla Jana był Jmć pan Mleczko, człek może już blisko siedmdziesięcio-letni, bo jego wieku trudno było rozpoznać, nie bardzo wysoki wzrostem i chudy, ale bardzo barczysty, kościsty i silny, z białą, krótko przystrzyżoną czupryną, z ogromnym nosem, z siwemi ostro patrzącemi oczami i z ogromnemi wąsyma, które czernił sadzą i łojem i wedle potrzeby, albo w górę zakręcał , albo cokolwiek niżej opuszczał. Ubierał się w kabat krótki szaraczkowy z niebieskiemi rabatami i wyłogami, łosiowe pludry i wielkie buty palone, a na głowie nosił wysoki stosowany kapelusz z pomponem i pióropuszem czerwonym. Tak samo ubierał też swoich puszkarzy, tylko pióropusze sami sobie robić musieli, czarne a krótkie, na co gospodynie po wioskach sąsiednich, zwłaszcza mające piękne a czarne koguty, nieraz bardzo się uskarżały. Dragonów ubierał także w taka samą barwę, ale cokolwiek z kozacka, tylko kaszkiety im dawał skórzane. Wszystkie te mody wyniósł on od Koniecpolskich, w których milicyi służył od małego chłopięcia i wyuczył się tego rzemiosła. Pomimo że jego żołnierze musieli mu w polu robić i bydeł doglądać, trzymał ich w twardych ryzach wojskowych i nieraz srodze męczył musztrami. Ale oni nato się nie skarżyli , bo karmił ich dobrze, pozwalał polować po lasach, tak na zwierza, jak i na przemytników, patrzał na to przez szpary, jeżeli sobie podczas sianokosów i żniwa cokolwiek niewolnika nabrali, a chłopów płoszył kijami, kiedy przychodzili się skarżyć, że im prosię lub cielę zginęło z obory. Nie bronił im także rozweselić się tańcem w gospodzie , zwłaszcza w niedziele i święta, z czego i arendarz był kontent i nie skarżyły się na to dziewczęta i mołodyce. Gospodarze nie zawsze byli z tego zadowoleni a czasem nawet pomrukiwali na te hulanki, zwłaszcza kiedy się przeciągały do północy a tańcujące pary porozbiegały się pomiędzy opłotki, że nieraz i trudno było ich się dowołać; ale Mleczko na to nie zważał, owszem jeszcze sam rzucił tynfa cyganom, ażeby grali z ochotą i zabawiali starszyznę. Starszyźnie zaś powiedział perorę po rusku o potrzebie rozrywki dla młodzieży a kiedy się rozmachał, to jeszcze z nich sobie dworował i kończył w ten sens:

— Bo wy macie wiedzieć, że dzisięcioro bożych przykazań jest tylko dla chłopów, dla mieszczan i drugich flejtuchów, co siedzą na swoich zagrodach; zaś dla żołnierza, co niema ani wołu, ani osła, ani żony, ani żadnej rzeczy, która jego jest. jest ich tylko ośmioro, a tamte dwa jemu są odpuszczone. A kiedybyś ty chłopie od żołnierza wymagał, ażeby chował wszystkie dziesięcioro przykazań, to onby głupi był, gdyby bronił twego obejścia: a wtedy przyszliby Węgrowie albo i Tatarzy i zabraliby ci nie jeno twoje prosięta, ale i woły i krowy, a twoje dziewki i mołodyce pognaliby w jassyr, żeby i oko twoje więcej ich nie widziało. A coby się tam z niemi stało, to mnie o to popytaj, bom ja to sam widział, jakom też z dopuszczenia bożego i na samym sobie doświadczył. A teraz powiedz sam, ażali nie lepiej mieć sprawę ze swoim żołnierzem, niżeli z Węgrem albo i z Tatarem?

Więc chłopi, chociaż niebardzo się im ochapiało, co to mają znaczyć te dwa przykazania, dawali rację panu kapitanowi, bo tak go tytułowano przez grzeczność, i jeszcze kazali stawiać garncówki. Tak tedy we wszystkiem wiodło się po myśli oberbombardyerowi artyleryi królewskiej, bo był to ćwik, doświadczony w swojem rzemiośle i wiedział dobrze, jak trzeba traktować żołnierza, aby mieć z niego pociechę, i jak zażywać chłopa, aby był rad żołnierzowi. Był też sam przytem żołnierzem, któremu się respekt należał, albowiem przeszedłszy z milicyi brodzkiej w służbę królewską, był zaraz na Beresteckiej, gdzie Tatarów haniebnie z armat poparzył, był potem we wszystkich dalszych potrzebach, aż pod Żurawnem bardzo znacznego Szejtanowego baszę ze swojej armaty ustrzelił i pana Fredrę, który, chociaż był przy osobie królewskiej, z własnej fantazyi poszedł był w ogień, od śmiertelnej napaści obronił. Za co sam król poklepał go po ramieniu a pan Fredro go wcale pokochał i przez swoją protekcyę mu to wyrobił, że mu dano prezydyum tego bastyonu. Tak przecież nareszcie — po trzydziestu kilku leciech poniewierki na wojnach, wśród których zażył też i niewoli, bo raz wpadł był w ręce kozaków, gdzie ci hultaje o mało na pal go nie wbili, a drugi raz blisko dwa lata przejęczał w drapieżnych rękach Tatarów, którzy swym obyczajem pogańskim nim jak wołem robili, dochrapał się kawałka tłustego chleba, którego też z łaski Boga a dzięki swojej skrzętności miał więcej, niżeli go potrzebował dla siebie i dla swoich żołnierzy, a choćby nawet dla gości. Bo to u niego w lamusie było dostatkiem wszystkiego, czego dusza zapragnie. Tam przez połcie słoniny i schaby wędzone, pozawieszane na żerdkach, trudno się było przecisnąć, solówki napełnione mięsem solonem, suszonemi owocami, dzieże z serem, masłem, tytoniem, stały ustawione rotami, jakoby wojskowym ordynkiem, jeden kąt zapełniony był chlebem a drugi sucharami, rzecz bardzo pożyteczna, zwłaszcza w zimie, kiedy lody staną i młyny nie mielą, albo też, co niedaj Boże, w razie oblężenia. Toż i w piwnicy oxeft gorzałki był zawsze pełny, antałek wina, jeden i drugi, które otrzymywał od kupców węgierskich, a miody to już miał wcale przedziwne, bo je sam sycił z wonnych barci leśnych, które bardzo zmyślnie podbierali jego żołnierze ku wielkiemu zmartwieniu niedźwiedzi, i chował bardzo starannie , szkoda tylko że sam je wypijał. Miodów swoich każdemu zazdrościł, gościowi prędzej postawił gąsiorek wina niż miodu; chyba żeby to JW. ksiądz Kantor zjechał na polowanie do niego, to przed nim się chętnie ze swoim miodem pochwalił, bo go też bardzo szanował. Wiedzieli to i jego żołnierze, kiedy przez wyłom, bardzo misternie zrobiony w murze, dobrawszy się do lamusu i do piwnicy, dobrze mu połcie słoniny trzebili i wysuszali gorzałkę, miodu nigdy nie dotykali.

Tak Jmć pan Mleczko, obfitując we wszystko, siedział sobie na swoim bastyonie jak u Boga za drzwiami i powinien był być bardzo szczęśliwym. A przecież i on miał swoje zgryzoty. Bo najprzód . czytał wprawdzie dobrze przez okulary a zresztą miał i lupę na wypadek potrzeby, ale jakoś mu wcale nie szło z pisaniem — a tu trzeba było co miesiąc pisać raporty i dodawać do nich rachunki i to jeszcze w dwóch kopiach, bo jedna szła do grodzkiego Starosty, do którego jurysdykcyi należało karanie opryszków i innych rozmaitych włóczęgów, a druga do samego hetmana. Pisaniny było tedy dosyć i dawniej: a cóż dopiero od czasu, kiedy pan Dzierżek został starostą a xiążę Jabłonowski hetmanem, i zaczęli zaprowadzać nowe porządki, a tymczasem wielkie nieporządki zakradły się w administracyę krośnieńskiego starostwa. Mleczko musiał sobie zatem trzymać pisarza, który go bardzo drogo kosztował: pięćdziesiąt złotych na Pannę gromniczną a pięćdziesiąt na św. Michał, taka była umowa , a do tego jeszcze i karmić trzeba było takiego hultaja, który nawet nie umiał szablą robić jak trzeba. Dawniej , kiedy Podstarostą był pan Adam Kitajgrodzki, człowiek stateczny i pan całą gębą , i lafa płynęła regularnie jak woda, to było z czego ponosić tak wielkie ciężary; ale już zaraz po jego śmierci przez jakiś czas żadnego Podstarosty nie było i już natenczas musiał Mleczko jeździć do Sanoka a nawet do Krosna i długo kołatać, nim wykołatał jakie kilkaset złotych. Nuż dopiero od trzech lat bezmała, kiedy starszy syn nieboszczyka Abraham, człowiek młody i prędki a podobno i wichrowaty, został Podstarosta na jego miejscu, to lafa całkiem się zatrzymała, właśnie jak gdyby rzeka zamarzła.

Kiedy się Mleczko dowiedział, że nowy Podstarosta zjechał do Komańczy, to nie czekając zaraz pojechał do niego, ale już go tam nie zastał. Jego ludzie mu powiedzieli, że spadł tam jak piorun, zabrał z kasy pieniądze, pobrał konie co lepsze i trochę parobków. i zniknął. Była wieść o nim, że do Balogroda pojechał, ażeby obejrzeć majątek swojego brata. Mleczko tedy w też pędy do Balogroda pospieszył.Podstarosta tam jeszcze był, ale go nawet wcale nie przyjął, tylko mu kazał powiedzieć , że za parę dni sam zjedzie do Cisny, aby bastyon zlustrować. Oberbombardyer bardzo zgryziony z niczem powrócił, ale się z Balogrodzkim burgrabią tak namówił, ażeby dniem przedtem mógł być uprzedzony przez gońca, kiedyby Podstarosta miał do Cisny wyjeżdżać. A kiedy goniec przybiegł z północy, Mleczko już o świcie ubrał się w nowy mundur, przypiął błyszczącą szablę do boku, łuk z kołczanem przewiesił przez plecy, ażeby to przecie pokazać, że jest starym żołnierzem, wsiadł na swego wilczatego szłapaka, wziął wszystkich sześciu dragonów ze sobą i wyjechał aż ku Habkowcom na spotkanie Podstarosty. Robił biedak co mógł, ażeby się swemu komendantowi przypodobać, bo mu o lafę chodziło. Jakoż istotnie na czas przed południem Podstarosta nadjechał, konno i zbrojno, otoczony całą zgrają czy to sług, czy przyjaciół i wcale przystojnie wyglądał; ale z Mleczka się tylko naśmiał do syta, mówiąc do swych achatesów:

— Otóż-to taki komendant stanicy! a to chyba baby straszyć takim żołnierzem. Jeszcze i łuk sobie przypiął do grzbietu, myślałem zrazu że jaki poczet Tatarów na mnie tu zasiadł! — A jego achatesowie jeszcze mu wtórowali, że mu się aż serce ściskało, ale milczał, bo mu o lafę chodziło. Zaczem Podstarosta obejrzał bastyon i znowu sobie podrwiewał, mówiąc:

— To z takiej budy chcą się bronić od napadów węgierskich. Gdybym ja na tę budę spadł z bieszczadu , to jenobym ją kopnął, aby się w proch przewróciła. — Lecz zsiadłszy z konia budę tę wcale sumiennie zlustrował a zwłaszcza lamus i piwnicę, bo kazał sobie dać jeść i pić, dla siebie i dla swojej czeredy, a ci zdrajcy, jak się do tej lustracyi zabrali, tak mu owe słoniny i mięsa solone haniebnie przemłócili, oxeftu z gorzałką dobrze nadpoczęli i półtora antałka wina także przełknęli. Szczęście, że się miodu jakoś nie domacali, bo byłby im pewnie jeszcze lepiej smakował niżeli wino, zwłaszcza po mięsach solonych. Natomiast wszakże, kiedy na wierzchu bastyonu pod onym dachem do tej biesiady zasiedli a już cokolwiek podpili, to kazali sobie zawołać cyganów, aby im przygrywali, a puszkarze musieli bić z armat, że aż się cała wieś zbiegła u podnóża bastyonu. Zgoła gdyby jaki herszt zbójców węgierskich albo i swoich , którzy się często pojawiali w tych górach, był zdobył ten bastyon, to byłby w nim lepiej nie gospodarował, jak ten Podstarosta. Ale Mleczko, chociaż mu się trzęsły wnętrzności na widok takiego pustoszenia jego majątku , już się im nie sprzeciwiał, jeszcze i sam napił się z nimi, lecz przeto o swojej lafie nie zapomniał. Toż kiedy już przy świetle xiężyea na koń wsiadali, sam podał strzemie Podstaroście, ścisnął go za kolano i zaczął mówić o lafie, będąc pewnym , że młodzik, jako to każdy człowiek jest dobrej myśli po sowitych kielichach, da się łatwo uprosić i każe jemu wypłacić całą lafę zaległą. Ale Podstarosta, jak widać, innego był animuszu niż drudzy, bo i dokończyć mu nie dał, rozśmiawszy się głośno i wołając do niego: — Jeszczeby mi tego brakowało, żebym takiego starego dziada z sajdakiem i łukiem miał sustentować mojemi pieniędzmi!

Dzieje się tobie i tak bardzo dobrze , jakom to widział po twoim lamusie, chociaż odkąd tu siedzisz jeszcześ ani jednego Węgra nie ubił. Bądź zatem zdrów i chwal Pana Boga, jeśli cię ztąd nie wyrzucę. — Zaczem zniknęło to tałałajstwo jak widmo — a Mleczko tylko załamał ręce nad ruinami swego lamusu i swojej piwnicy.

Wszelako jeszcze dlatego z głodu nie umarł, bo był człek zmyślny i zapobiegliwy. Czasem mu coś kapnęło od grodzkiego Starosty, zwłaszcza kiedy mu przyprowadzał opryszków, których po konfessatach ścinano w Sanoku: czasem coś sobie w Starostwie krośnieńskiem wyprosił, gdzie miał przyjaciół i dobrodziejów; kupcy węgierscy zawsze go wspomagali — a zresztą z biedy, bo cóż było robić, najmował swoich dragonów żydom polskim, aby konwojowali ich bryki, kiedy wracali z Węgier z towarami. A że to tamtędy, zwłaszcza jesienią, ciągnęły często wozy ładowne winem i owocami jakoby łańcuchy żórawi i przeprawiały się także całe stada byków węgierskich, więc Mleczko czasem i swoich puszkarzy do konwojów zażywał, ba i sam wsiadał na koń i służby tej in persona pilnował. Kiedy się zaś zdarzyło, że musiał się zetrzeć z hultajstwem, które się gęsto po tych górach włóczyło, to stawał zawsze walecznie, parzył ich z samopałów, wziętych w niewolę do Sanoka odsyłał a czasem którego zuchwalca kazał sam brevi manu obwiesić. Za co zawsze od Starosty grodzkiego otrzymywał pochwałę, bo od czasu buntów chłopskich w tych stronach, które jeszcze Chmielnicki przez swoich siepaczy zapalił a których pamięć jeszcze dotąd nie zgasła, cała szlachta unanimiter za tem stawała, aby wszelką swawolę jak najsurowiej karano. Tak dopełniając sumiennie swych obowiązków, i niemały grosz sobie zarabiał, i u szlachty zażywał respektu, a nadewszystko był szanowanym przez żydów po wszystkich nawet odleglejszych miasteczkach, aż do Sanoka i Dobromila, a to do tego stopnia, że ci i owi przyjeżdżali do niego umyślnie, ażeby jego rady zasięgnąć. Mleczko nawet sam sobie z tej swojej konsyderacyi u żydów dworował, mówiąc: Gdybym, uchowaj Boże! był żydem, to pewnieby mnie rabinem obrali. Tak tedy i bez lafy działo mu się dość dobrze; ale pomimo to młodemu Podstaroście jego drapiestwa nie mógł zapomnieć i kiedy czasem na ten frasunek w samotności dzban miodu wysuszył, to pięście zaciskał i mawiał: Poczekaj-no ty Abrahamie paniczu, może ty się jeszcze kiedy w moją dziadowską garść dostaniesz a wtedy ty mi moją lafę z lichwą zapłacisz. — Były to oczywiście bezsilne obrażonego starca pogróżki, raczej ewaporacye wytrawnego miodu, niżeli zamiary wytrawnego rozumu, bo co tam może zrobić oberbombardyer takiemu panu , który młodzikiem będąc już był Podstarostą a do tego i wielkie miał koligacye : ale zawsze to rzecz nieroztropna a czasem i niebezpieczna, choćby i chudego pachołka, lecz poczciwego człowieka, ukrzywdziwszy go na jego fortunie, jeszcze i na honorze prawie aż do krwi podrapać a na dobitkę i na szyderstwo wystawić.

Tak minęły Mleczkowi te lata, aż nadszedł ów pamiętny rok 1683 , w którym Rzeczpospolita polska dobiła się tak wielkiej wojennej sławy, że ziemia przeminie i gwiazdy przeminą, a ona trwać będzie w pamięci Bożej po wieki wieków. Zima w tym roku była twarda i długa, śniegi leżały w tych górach aż do pierwszych dni Maja, ale potem nagle stopniały, a wiosna, zanadto długo w ziemi mrożona, wybuchła prawie niespostrzeżenie jak gdyby z czarodziejskiego naczynia. We dwa tygodnie zazieleniły się lasy i łąki, całe stada leśnego ptactwa napełniły swoim świegotem powietrze, bydła i owce poszły na połoniny na paszę, najodleglejsze pola okryły się pługami, pogoda była tak piękna, że ani chmurki na niebie nie było, tylko o świcie szczyty gór kurzyły się białemi mgłami, które jednakże słońce prędko wypijało. Mleczko, przespawszy zimę w swoim bastyonie jak niedźwiedź w swej norze, także się zbudził, objechał po kolei wioski okoliczne, aby się rospytać, czy nie słychać gdzie o opryszkach, zasięgnął języka z Komańczy a potem z Węgier, i na tem mu zeszło kilka tygodni: zaczem w miesiącu Czerwcu, wyładowawszy sakwy żywnością i wziąwszy z sobą starszego dragona, wybrał się do Sanoka do grodu, naprzód z zimowym raportem, potem ze swoją wieczną skargą o lafę, a wreszcie aby zasięgnąć instrukcyi. Ale jechał jak zwykle rzemiennym dyszlem i stanął na nocleg w zamku Balogrodzkim, gdzie miał przyjaciela.

Na państwie niegdyś Stężnickiem, które posiadali od wieków, zbudowali Balowie za przywilejem króla Zygmunta III miasteczko Balogród, które się położyło na dosyć rozległej dolinie i prędko się rozwinęło, licząc około półtora tysiąca mieszkańców, po części drobnego mieszczaństwa a zresztą żydów, żyjących z handlu z Węgrami i dosyć bogatych. Cały rynek obszerny był wtenczas zabudowany dostatnio, był ratusz, była cerkiew murowana z cmentarzem, była także bóżnica zmurowana z kamienia prawie jak mała forteca. O tej bóżnicy była wieść między ludem, że w jej piwnicach żydzi chowali skarby swoje w beczkach, napełnionych srebrem i złotem. Balowie zbudowali tam także i zamek, leżący o dwa tysiące kroków od miasta, po drugiej stronie rzeki Hoczewki i właściwie we wsi Stężnicy, ale zawsze zwano go Balogrodzkim. Była to budowa dosyć potężna, z dwiema basztami, od strony rzeki prawie nieprzystępna , a z bramą dobrze warowną od wsi Stężnicy. Z założeniem tego miasta i zamku Balowie się znacznie podnieśli w konsyderacyi, ale mimo to właśnie od tego czasu jakoś im się nie wiodło. Mało co przed zarazili się nowinkami, zbudowali na Średniej wsi kościółek aryański i skrzętnie się zajmowali apostolstwem tego sekciarstwa — a to im dużo szkodziło u szlachty. Mieli konsyderacyę, bo byli możni, ale nie mieli miłości. Utrzymywano także, że nie mieli błogosławieństwa Bożego. Jakoż istotnie Adam, założyciel miasta i zamku, został od niedźwiedzia rozdartym na polowaniu, syn jego, podobno Hieronim, umarł na galarach tureckich, wnuk zaś miał tylko jedną córkę, którą wydał za Kitajgrodzkiego, co także nie uważano za łaskę Bożą, zwłaszcza że byli inni Balowie, którzy siedzieli na Średniej wsi i Nowymtańcu, i przez to zamęście musieli wypuścić Balogród ze swego imienia. Toż potem o ten majątek bywały bitwy, najazdy, procesy, które dotrwały aż do czasów naszej pamięci.

Ci Kitajgrodzcy pochodzili od Łaszczów, kawalerów bardzo walecznych i możnych, ale gwałtownych i popędliwych, toż po wszystkie wieki nosili oni Łaszczów nazwisko, ale od czasu jak założyli zamek obronny Kitajgrod na Podolu, nazwano ich Kitajgrodzkimi. Jeden z nich, Adam, zaraz po ukończonych wojnach z Chmielnickim, w nagrodę za swoją waleczność, otrzymał był tymczasowe zawiadowstwo osieroconego naówczas Krośnieńskiego starostwa, a kiedy po rozdaniu tego starostwa nie chciał się zeń ustąpić, nowy starosta Sieniawski zgodził się z nim krakowskim targiem, i ustąpiwszy mu wszystkich dóbr górskich z rezydencyą w Komańczy, zamianował go swoim podstarostą, z obowiązkiem utrzymywania prezydyum w Komańczy i w Ciśnie. Adam Kitajgrodzki, kawaler wielkiego serca, ale niespokojnej krwi Łaszczów, nie bardzo tu nawidzony przez szlachtę, która zresztą zawsze wymaga cokolwiek czasu, zanim się obłaskawi z przybyszem, wyprawił się zaraz do Węgier, bardzo przystojnie i zbrojnie, ażali tam nie znajdzie lepszej rozrywki, niżeli w tych górach, a na czas może i jakiej korzyści. Przeprawiwszy się przez bieszczady, zajechał naprzód do Jmć pana Rolla, węgierskiego szlachcica, ale magnackiej fortuny, bo szlachcic ten miał sto wsi w dwóch komitatach i siedział w swoim kasztelu w Szinnie, po polsku w Śninie, jak gdyby jaki królik na swojem królestwie. Jego kasztel był srodze obronny, dwanaście armat stało tam wciąż na lawetach i pilnowało go sześćset milicyi, czterysta pieszej a dwieście; konnej. Turcy go oblegali niejednokrotnie , ale nigdy zdobyć nie mogli. Roll, człowiek prędkiego gniewu, ale miękkiego serca, przyjął Kitajgrodzkiego jak sobie równego, wyprawił bankiet dla niego a na tym bankiecie tak się w nim rozmiłował, że kazał dla jego rozrywki dwóch cyganów powiesić, których miał zawsze w zapasie w swoich piwnicach dla rozweselenia swych gości. Pobawiwszy tam mało niewiele, Kitajgrodzki ożenił się z córką Roiła, za którą mu dano wieś Ruskie, prawie jak by na pośmiewisko, bo chociaż tam było kilka folwarków, to jednak całe te dobra, leżące po tamtej stronie pod samym bieszczadem, nie miały prawie żadnej wartości. Kitajgrodzki zamieszkał tedy z swą młodą żoną w Komańczy — i tam miał z niej syna, którego dlatego kazał ochrzcić Abrahamem, że mu teść po żydowsku posag wymierzył. Ta jego żona Węgierka wkrótce umarła a on niebawem potem ożenił się z Balówną jedynaczką i wziął za nią Balogród. Z tej miał drugiego syna, którego ochrzczono Rafałem. W jakie półtora roku po narodzeniu się tego chłopaka obydwa jego teściowie prawie jednocześnie pomarli: Bal na gorączkę, opatrzony św. Sakramentami, a Roll został otruty. Opowiadano sobie, że cyganie sobie sprzykrzyli rozweselać jego bankiety na szubienicach i przez wróżki swego narodu, z któremi Roll się często zabawiał, zadali jemu truciznę. Natenczas Kitajgrodzki założył swoją rezydencyę w zamku Balogrodzkim i przez kilka lat bardzo skrzętnie zajmował się wychowaniem swych synów : Abrahama kazał ćwiczyć przez nauczycieli węgierskich, bo miał w tem swoje zamiary, Rafała zaś wychowywał po polsku xiądz Jezuita , człowiek bardzo uczony, spokojny i tylko swemu powołaniu oddany. Jednakże Kitajgrodzki obok tego zajęcia prowadził proces z synem Rolla a swoim szwagrem o wiano, pretendując, że jego synowi Abrahamowi jeszcze się kilkanaście wiosek należy. Sądownictwo w Węgrzech niebyło wówczas lepsze niż w Polsce, można było proces wygrać, ale o egzekucyę trzeba się było samemu postarać. Otóż niewiadomo, jaki to tam był koniec tego procesu, tylko to pewna, że Kitajgrodzki po kilku leciech zaczął na swoim zamku ludzi uzbrajać. Nagromadziwszy ich z połtorasta a może i więcej, wyprawił się do Węgier na zajazd, a podjechawszy o jakie pół mili pod kasztel w Śninie, rozłożył się tamże obozem i notyfikował Rollowi przez parlamentarzy swoje warunki. Ale młody Roll, jak powiadano, kawaler wielce rycerski, chociaż może cokolwiek na modę węgierską, kazał parlamentarzy obwiesić a nie czekając szturmu do kasztelu, chociaż się go nie obawiał, wydał bitwę Kitajgrodzkiemu w otwartem polu. Is-us tej bitwy był bardzo fatalny, bo Kitajgrodzki w niej został usieczon a jego poczty prawie do nogi wycięte. Wszelako Roll, zwyciężywszy swojego przeciwnika w polu otwartem, postąpił sobie potem wcale po kawalersku, bo darował Abrahamowi wieś Telepowce z przyległościami, graniczącemi z Ruskiem, i przysłał na to dokument wraz z listem kondolencyjnym na zamek Balogrodzki.

Ten postępek IMć pana Rolla, chociaż przyniósł pewna osłodę a zarazem ukontentowanie dla Abrahama, sprawił jednak niemały kłopot na zamku. Pani Kitajgrodzka, kobieta wyniosłego umysłu, lecz przytem bardzo czułego serca, nie wiedziała, co robić : jako żona usieczonego męża powinna była wszystko odrzucić, lecz jako macocha nie przyznawała sobie prawa uszczuplania fortuny swojego pasierba. Udała się zatem do pana Fredry po radę — a ten swoim senatorskim rozumem tak tę sprawę rozstrzygnął: — Bitwy pomiędzy szwagrami, jakkolwiek dla nichże samych wcale niezaszczytne, są jednak i w Węgrzech i w Polsce dosyć zwyczajne; lecz dzieci nie mają pokutować za winy swych ojców. Abraham może zatem z czystem sumieniem przyjąć uzupełnienie wiana swej matki, ale jak z czasem stanie się panem swej woli, to niepowinien szukać bliższych stosunków z tymi, którzy mu ojca usiekli. —

Pani Kitajgrodzka poszła bez oporu za tą radą rozumną i kazała swemu burgrabi objąć w posiadanie wieś Telepowce na rzecz Abrahama. Jakoż bardzo ją to uspokoiło, że mogła z czystem sumieniem zezwolić na pomnożenie majątku swego pasierba; lecz przeto swego głębokiego żalu za mężem nie potrafiła utulić. Kilka lat jeszcze doglądała bardzo sumiennie wychowania obudwóch młodzieńców, oszczędnością i pracą przysporzyła im znacznie gotówki, ale nareszcie żałoba wypaliła jej krew i wysuszyła jej piersi: umarła właśnie w czasie sejmu elekcyjnego, tak że prawie tylko same kobiety odprowadziły jej ciało do grobu, bo wszystka szlachta była pod bronią i w polu. Syn jej Rafał, chłopiec natenczas jeszcze bardzo młodziutki, tak płakał po całych nocach za matką , że musiano go wywieść do państwa Borowskich do Zahoczewia, gdzie były kobiety, które go mogły w żalu ukoić. Starszy Abraham wcale za nią nie płakał, czego mu wszakże bardzo za złe nie brano, bo była to jego macocha, ale zarazem i przestał się uczyć: wolał źrebce ujeżdżać i z flintą biegać po lasach, niżeli xiążki wertować, nawet i swemu nauczycielowi, Węgrowi, takie psoty wyprawiał, że o tem po sąsiedztwach gadano. Burgrabia, na którego barkach spoczywały teraz i administracya obszernych majątków i wychowanie obudwóch młodzieńców, chociaż człowiek stateczny i doświadczony, nie umiał sobie dać rady, zwłaszcza z chłopcami, ale go wyrwał z tego kłopotu pan Fredro, którego matka uprosiła była jeszcze przed śmiercią na opiekuna młodzieńców aż do ich pełnoletności. Dał on się do tego zażyć tem łatwiej , ile że były tam jakieś powinowactwa, bo Fredrowie Chodnowscy także szli z Łaszczów, chociaż po kądzieli. Jakoż pan Fredro, już podówczas Kasztelan sanocki, luba był zawsze zatrudniony przy Królu, którego też był ulubieńcem, bardzo mądrze temu zaradził, bo spokojniejszego i łaknącego nauki Rafała kazał odesłać do szkół jezuickich do Lwowa, a Abrahama, że to był chłopak bardzo rozgarniony i bystry, wziął na pazika do siebie.

Abraham mógłby się był za kasztelańską protekcya wysforować wysoko, bo miał u niego, tak do pióra, jak i do rycerskiego zawodu bardzo dobrą sposobność. Jakoż z jakie półtora roku szło bardzo dobrze, bo kasztelan wszędzie go woził ze sobą, czy to bawiąc w Warszawie, czy towarzysząc królowi na wyprawy wojenne, aż wreszcie zrobił go rękodajnym kasztelanowej. Ale wtenczas coś się tam stało — a nikt nie wiedział, coby tam było. Dość, że jednego dnia zawrzało na zamku Hoczewskim, jak w piekle, Abraham zemknął, Małgorzatę, żonę Mruka , marszałka dworu, wypędzono i wywieziono zaraz do Balogrodu, a bezmała że i samemu Mrukowi się co nie dostało — a potem wszystko ucichło. Kiedy burgrabia Balogrodzki do Hoczwi pojechał, aby się przecie czego dowiedzieć, to nie znalazł tam żywej duszy, któraby mu była jedno słówko pisnęła. Tylko xiądz Kantor, brat kasztelana, który jednakże często lubiał sobie z ludzi dworować, powiedział jemu na ucho : — Słysz Hołubowski, ja się przed tobą spuszczę z sekretu , a jeśli mnie wydasz, to ja tobie wpakuję w czaszkę tę poświęcaną kulę, którą chowani na tego Liszniańskiego niedźwiedzia , com go już tyle razy gonił z Mleczkiem a nigdym nie mógł ustrzelić. Gdyby mój brat był tak gorąco kąpany jak drudzy, to byłby był kazał twojego Abrahama powiesić a Mruczychę, co wiersze nosiła, byłby był usiekł rózgami. Bądź zatem kontent, że się na tem, skończyło — a teraz milcz jak grób. A jeśli kiedy Abrahama obaczysz , to mu powiedz, ażeby Hoczew z daleka omijał, bo co najmniej, to tych boćkowskich bizunów nie zliczysz, które go tutaj czekają. — Hołubowski znał zamek Hoczewski i wiedział dobrze, że w żadnym klasztorze nie było takiego rygoru, więc też i sekret zrozumiał. Ale co do Abrahama, to nie potrzebował się troszczyć o niego, bo o nim i wieść zaginęła. Jedni mówili, że był na Węgrzech i upominał się tam o wiano swej matki a nawet że jeździł do Baszów tureckich, którzyto wówczas wiele fortec na Węgrzech trzymali, i namawiał się z nimi przeciwko swemu wujowi, co jego ojca zwojował; z drugiej zaś strony szły wieści, że pojechał do Kitajgrodu i tam został pułkownikiem chorągwi kozackiej. Coś tam musiało być prawdy w tych wieściach, bo kiedy się przed trzema laty bezmała tu zjawił, to miał kozaków ze sobą, a kiedy odjechał, to na rezydencyi w Komańczy zostawił człowieka, który haniebnie kozacką miał flzyognomią a nawet zwał się Szumiło. Hołubowski, który go widział, bo zdawał mu kasę i inwentarze, powiadał o nim, że był to człowiek małego wzrostu, z długim kadłubem na niskich nogach, ryżego włosa, miał twarz ospowatą i zyzem spoglądał. Niemało tam krwi katolickiej , jak mówił, musi ciężyć na tem sumieniu; gdyby tak na mnie, tobym go zaraz kazał wbić na pal bez sądu i jestem pewny, że stanęłoby mi to za spowiedź i absolucyę z grzechów całego życia. Z tem wszystkiem był kontent, że się pozbył administracyi dóbr Abrahama chociażby w ręce takiego opryszka, a jeszcze więcej go to cieszyło, że od tego czasu nic nigdy o nim nie słyszał.

Zaś młodszy Rafał cale inne przechodził koleje. Ukończywszy nauki u Jezuitów, wyjechał ze swoim mentorem do Francyi, gdzie idąc za śladem obecnie panującego Króla, wstąpił do gwardyi konnej Królowej, jako piękny młodzieniec bardzo wdzięcznie przyjęty. Ale niedługo tam służył, bo mu się za Polską tęskniło; zaczem wrócił po roku, do Balogroda nie dojechał, tylko został w Warszawie, gdzie mu Hołubowski przyprowadził kilka pięknych koni i przywiózł dostatkiem pieniędzy, aby przystojnie się mógł postanowić. Jakoż podjechał on wtenczas samoczwart pod chorągiew pancerną Jmć Xięcia Prymasa i odtąd ciągle przy niej się bawił, konsystując na Rusi albo na Ukrainie, gdzie wtedy nie było roku , aby nie było krwawej roboty z Turkiem i Tatarami.

Rafał, choć ledwie w zimie mógł trochę odpocząć, zawsze pamiętał o swoich, pisywał często do Balogroda i zawsze w tych listach kładł obietnice, że niebawem zjedzie na zamek swój macierzyński, aby się też nacieszyć ze swoimi sąsiady, którzy go znali od dziecka; Hołubowski na każdą wiosnę i na każdą zimę się cieszył, że przecież raz znowu swego wychowańca obaczy: ale dotychczas zawsze kończyło się na obietnicy. Dopiero tej wiosny przyszły listy, że już jest w Samborzu, niebawem potem, że zajechał na zamek Leśki, nareszcie że już jest w Zahoczewiu, ale zawsze jeszcze go widać nie było.

Właśnie i dziś Hołubowski przez cały dzień go oczekiwał, ale napróżno; po kilka razy sam wyłaził na basztę, ażali go na gościńcu nie dojrzy, aż wreszcie już przed samym zachodem słońca, znużony oczekiwaniem, zasiadł na ganku w dziedzińcu i kazał sobie podać dzban wina, bo niechaj tam sobie kto mówi co chce, kiedy człowiek już sam nie wie co myśleć, przecież to niemasz jak kubek tego napoju.

Hołubowski był to szlachcic niskiej kondycyi, ale bardzo starego rodu. Jego przodkowie nazywali się Gołębiowscy, ale przeniosłszy się za Zygmunta starego na Ukrainę, zapewne aby się tem łatwiej pobratać z tamtejszym ludem, zrusczyli swoje nazwisko. Przyszli też tam do znaczenia i posiadłości a nawet i on sam miał pod Białącerkwią futor dostatni i był sotnikiem w chorągwi kozackiej. Jednakże wierny Rzeczypospolitej , kiedy kozacy za przewodem Chmielnickiego na zgubę swej duszy i swojej swobody zaczęli się burzyć przeciwko Polsce, znalazł się w bardzo gorących opałach, bo jużci nie mógł iść z kozakami przeciwko swoim a tu tymczasem ta nawałnica kozacka całą Ukrainę zalała, ba nawet niektóre jej fale uderzały już o Wołyń i o Podole. Jak on się tam z tych opałów wydobył, to niewiadomo, on sam o tem mówić nie lubił; ile musieli mu kozacy dobrze natargać czupryny, bo nie miał jednego ucha, któryto defekt długiemi włosami zakrywał, i brakowało mu dwóch palców u lewej ręki, a jego futor przepadł w tej burzy jak pies na jarmarku. To też u niego dobre słowo prędzej by się dostało samemu dyabłu, niż kozaczyźnie. Natomiast wszakże opowiadał chętnie, jak potem się dostał do polskich chorągwi i stanął na służbę u pana Bala, który był wtedy rotmistrzem i wodził pułki pod znakami Sieniawskich. Jednak już po Piławieckiej, niefortunnej pamięci, pan Bal, zrozumiawszy zapewne, że lepszy z niego gospodarz niż żołnierz, odesłał go do Balogrodu, aby mu zamku doglądał. Tak dostał się tutaj — a zyskawszy swoją wiernością zaufanie swych panów, był nietylko burgrabią zamku, ale zgoła gubernatorem ich wszystkich majątków.

Hołubowski musiał mieć wówczas lat przeszło sześćdziesiąt a może i więcej, bo miał włosy białe jak mleko, wąs jego, obfity i długi, także powinien był być białym, ale że miał nieznośny zwyczaj kurzenia tytoniu, więc jakoś żółto wyglądał. Pomimo gęstych zmarszczków na czole, trzymał się czerstwo a nawet twarz miał czerwoną; oparty na grubej trzcinie, w dreliszkowym żupanie i w wielkich butach cielęcych, chodził jeszcze dość żwawo po zamkowem obejściu; tylko na koń wsiadał niełatwo, bo był bardzo zażywny, zaczem po polach i po sąsiedztwach wolał jeździć dryndulką; natomiast głos miał tubalny i kiedy z baszty wołał na swoich ludzi, to go słychać było w miasteczku. Tak siedział teraz na ganku a popijając smaczne wino węgierskie, niecierpliwił się srodze. że Rafała jeszcze nie widać. On przez te lata ostatnie, odkąd pozbył się Abrahama, gospodarował skrzętnie jakby na własnym majątku, zbijał grosz do grosza i całą beczułkę tymfów nazbijał, pomiędzy któremi ani jednego bąka nie było, miał też trzosik dukatów, który chował w skrzyni żelaznej, wychował koni kilkanaście, rosłych, na silnych nogach i tak umuskanych, że możnaby je i w stajni królewskiej postawić, o bydłach i trzodzie, o spiżarni i piwnicy, już wcale nie mówić, bo tam już chyba tylko ptasiego mleka nie było, — chciałby się tem wszystkiem przed swoim paniczem pochwalić, chciałby usłyszeć głos jego, chciałby go widzieć samego, jak wyrósł, jak zmężniał, jak teraz wcale na pana wygląda: a tymczasem pana Rafała jak niema tak niema.

Nareszcie naszczurzył ucha, usłyszał tentent kopyt końskich za murem, rzucił okiem ku bramie i dojrzał istotnie dwóch jeźdzców: ale był to Mleczko ze swoim dragonem. Na bezrybiu i rak ryba — a zresztą Mleczko serdecznym mu był przyjacielem.

— Mleczko! Mleczko! — zawołał burgrabia, podnosząc się w drewnianem krześle z poręczami, na którem siedział, — Pan Bóg mi ciebie przysyła, bo już usycham z nudów, czekając mego panicza, co się gdzieś zawieruszył.

Tymczasem Mleczko zsiadał ostrożnie ze swego wilczka przed gankiem a spojrzawszy swem wprawnem okiem na burgrabię i szklanny dzban przed nim do połowy już wypróżniony, rzekł misternie:

— Usychasz, ale jak widzę nie uschniesz, bo sowicie podlewasz.

Zaczem zaczęli się ściskać i całować owoczesnym zwyczajem a opowiadać sobie na prędce, kto dokąd jedzie a kto czeka na kogo. Zastawiono im też wieczerzę i przyniesiono drugi dzban wina a kiedy Mleczko, wygłodniały prawie całodzienną podróżą, bo miał zwyczaj przy każdej karczmie przystawać i wypytywać się o nowiny, co zresztą było i obowiązkiem jego urzędu, konsumował kapłona i pierwszy dzban do dna wysuszał, Hołubowski mu opowiadał o wszystkich niespodziankach, przygotowanych dla swego panicza. A kiedy się już posilił, zasiedli obok siebie a popijając pod miarę, zabawiali się po staremu gawędą, której obadwa od tak dawna łaknęli. Mleczko był Mazurem z pod ciemnej gwiazdy, na piaskach się rodził i mówił z mazurska, Hołubowski był zasie Rusinem i mocno z ruska zacinał, ale przyjaźń była pomiędzy nimi serdeczna i nie mieli przed sobą żadnego sekretu.

— Tak tyś się twojego Rafała doczekał, — rzekł Mleczko, — a ja na mojego Abrahama czekam jak na sąd ostateczny i bodaj czy się go kiedy doczekani.

— A po co tobie Abrahama? — odpowie mu Hołubowski, — chwaliłbyś Pana Boga , że go nie widzisz. Bo jak kiedy przyjedzie, to ani chybi że cię z twego bastyonu napędzi a. jeszcze i dołoży jakie poczęstne, że i za ruski miesiąc z niego się nie wyliżesz.

— A wara! — rzecze na to oberbombardyer i dodał do tego szepcącym głosem, — jużem Ja o tem pomyślał. Prędzej on skały ugryzie, niżeli dostanie mego bastyonu. U mnie piwnice i większe i lepsze, niżeli na waszym zamku — a w jednej z nich mam już przeszło dwadzieścia beczek prochu i jeszcze ciągle sprowadzam. A kule leją mi bezustannie na Ciśniańskim Majdanie. Obmurowałem się także nie szpetnie a przytem nie zapomniałem o minach , bo przecie to moje rzemiosło. Powiadam tobie, zje sto tysięcy diabłów kto mnie zdobędzie, czy to on, czy Węgier a choćby i Turek, chyba żeby sam miał armaty. A nie ogłodzi mnie także, bo druga piwnica pełna sucharów, lamus zaopatrzony dostatnio, wodę mam na dziedzińcu, więc co mi zrobi?

I śmiał się Mleczko, — ale Hołubowski się tylko uśmiechnął i spytał:

— I to wszystko dla tej tam lafy?

— To wszystko naprzód dla mego bezpieczeństwa, — odpowie Mleczko, — a potem choćby dla lafy. Bo co to? Przecie mi już dotychczas do kilkunastu tysięcy zalega — a to dla mnie fortuna. Pan Bóg by mnie pokarał, gdybym to podarował takim hultajom. Bo ja byłem tej zimy w Komańczy. Kiedy sanna się uścieliła, pomyślałem sobie: Dojadę ja tam i obaczę, co się tam dzieje, abym też na wiosnę mógł zdać raport panu Staroście. Więc pojechałem dwojgiem saneczek, wziąwszy dwóch dragonów i jednego puszkarza ze sobą. Ale pożal się Boże, com tam obaczył.

— Oczywiście nie ma żadnego prezydyum? — wtrącił burgrabia.

— Gdzietam! jest, — odpowiedział Mleczko, — jest ze czterdziestu drabów, ale taka hołota , żem własnym oczom nie wierzył. Właśnie sami tacy, co ich czasem każę wieszać przy drodze. A Szumiło, którego zwą namiestnikiem, był tak pijany, że i nie można się go było dobudzić. A kiedy się go dobudzili nareszcie, bo mnie to tałałajstwo tam dosyć respektowało, i jam mu się opowiedział, to on swoje zezowate oczy na mnie wytrzeszczył i powiedział:

— A znaju! ty bombardyer toho bastyonu, szczo majesz armaty. A szczoto ty tam bombardujesz? chyba dziewki a mołodyce. A znaju ja, znaju.

Więc Hołubowski tak się śmiał na to, aż się trzymał za boki. A potem trącił go łokciem i spytał:

— A skądto ten wisus się o tem dowiedział?

Więc Mleczko wąsa sobie poprawił i rzekł:

— A djabliż go wiedzą! — a potem tak mówił dalej: — Więc czy to jest rzecz, oddawać prezydya pod komendę takich hultajów? Prezydya mają strzedz mienia obywateli, jako i ludu, a on je opryszkami obsadza , którzy pewno sami żyją z rabunku. Jeno, jak mi się zdaje, wyprawiają się za tem na Węgry, bo moi ludzie chodzili po wsi i rospytywali się dobrze, ale żadnych skarg nie słyszeli. Więc co prawda, to prawda. A co się tknie mojej lafy, to ten opój Szumiło, bo się nareszcie wytrzeźwił i mówił do rzeczy, składał palce przedemną, jako nic nigdy o niej nie słyszał. Może to być, bo na coby Abraham jemu o tem powiadał, jak skoro płacić nie myśli. Ale ja teraz jadę do Sanoka, będę i w Krośnie, pokołatam obydwiema rękami a temu Abrahamowi dobrze drogę uścielę i poty ją ścielić mu będę, aż póki mu nie odbiorą tego urzędu; bo czy to słychana jest rzecz, ażeby Podstarostą był taki wicher w polu, co i nie wiedzieć kędy ugania, a jego namiestnikiem Szumiło!

Zaczem cały kubek wina duszkiem wychylił, bo już mu w gardle skrzypiało, co mu się zawsze zdarzało, kiedy komu rzecz swoją dokumentnie wyłożył o Abrahamie i lafie. Więc Hołubowski także swój kubek wysuszył, nie tyle z pragnienia, ile dla dobrej kompanii, a potem rzekł spokojnie jak zwykle:

— Bogiem a prawdą , niewiele ci tam na tej lafie zależy. Jużci o swoje upominać się trzeba i dobrze robisz, że pukasz o to w Sanoku i w Krośnie ; ale chociaż nic nie otrzymasz, to ty przeto z głodu nie umrzesz. Skubiesz ty dobrze kupców węgierskich a i z naszymi żydami bardzo mądrze sobie poczynasz, boć prawie haracz ci płacą, a jeszcze, jak słyszę, bardzo cię respektują. Słyszałem także, żeś ich naszczuł na Abrahama i na Szumiłę, a to rzecz równie nie głupia, bo żydzi się kupy trzymają i swemi wpływami u wielkich dworów co chcą otrzymają, a nawet już i do Warszawy sięgają. Czego djabeł sam nie dokaże i gdzie już i baby posłać nie może, to jeszcze żyd w to potrafi. Ty skórka na buty, mój stary Mleczko. Kto ciebie widzi na twoim szłapaku, nie dałby i trzech groszy za ciebie. Stare to żołnierzysko, powiadają sobie ludzie, dali mu tę komendę, aby nie chodził żebrać pomiędzy dwory. A ty tymczasem gospodarujesz sobie w całem państwie Ciśniańskiem jak w domu, chłopom chrzcisz dzieci, że. wszystkie wioski nazywają cię kumem, Węgrów łuszczysz jako orzechy, żydów golisz bez mydła i jeszcze cię za to kochają, płaczesz i jęczysz że z głodu umierasz — a tymczasem jestem pewny, że gdyby dobrze poszukać, to tam w jakiejś dziurze w piwnicy znajdzie się pewno garnuszek pełen czerwonych złotych, a co do tynfów, to może i cała solówka.

Więc Mleczko bardzo się wdzięcznie uśmiechnął i mówił:

— Coś tam jest, nie ma co mówić, ale do solówki jeszcze daleko. Ba! ale i u ciebie także grosz grosza nie goni, a w tym tam kufrze żelaznym....

— Mój Mleczko ! — przerwie mu Hołubowski, — jużby mi też trzeba dać sto batogów, gdybym tu przesiedział kamieniem lat trzydzieści, a nie odłożył czego na starość.

— Prawda-to prawda, — odpowie Mleczko, — główna rzecz siedzieć na jednem miejscu a nie włóczyć się po wszystkich krajach świata, jakośmy to za młodu robili. Na jednem miejscu i kamień obrośnie. Ale to człowiek zbiera i zbiera, a sam nie wie dla kogo....

To mówiąc, westchnął i spojrzał z pod oka na Hołubowskiego. A Hołubowski spojrzał także na niego, wytrzymał chwilę, a potem trącił go łokciem i rzekł mu do ucha:

— Mam ja moje chłopczysko.

Więc Mleczko spojrzał znowu na niego takim wzrokiem, jak gdyby mu się śmiać chciało, i rzekł:

— Ej Hołubowski! ty i chłopczysko! to już chyba puknąć od śmiechu. A wiele jemu?

— Ot jakoś będzie temu lat koło dwadzieścia i pięć, kiedy się to przyplątało....

A wtedy Mleczko machnął ręką przed sobą i rzekł:

— To tam o tem i gadać nie warto.

A potem on znowu Hołubowskiego trącił łokciem i szeptnął mu w ucho:

— I u mnie jest także chłopczysko.

Więc teraz znów Hołubowski wpatrzył się w niego i także mu się śmiać chciało, i spytał:

— A temu wiele?

Na co mu Mleczko odpowiedział z tryumfem:

— Jeszcze przy piersi.

A wtedy Hołubowski już wcale puknął od śmiechu i zawołał z ruska:

— Na seło ludyj duryty, panie kapitanie ! ale nie mnie starego ćwika.

— Jakto? nie wierzysz? — zawołał Mleczko.

Na co Hołubowski, ochłonąwszy, rzekł mu spokojnie:

— Już ja tam wierzę, że kiedy dzban miodu do łba nalejesz a siedzisz w karczmie i patrzysz, jak twoi dragoni gżą się z mołodycami, to ci się marzy i to i owo: ale żeby z tego była progenitura....

I znowu się głośno roześmiał. A Mleczko spytał raz jeszcze:

— Więc nie wierzysz? a ty mój przyjaciel.

— Ot dałbyś pokój a raczej pilnowałbyś swoich dragonów, bo już i tak za wiele o tem gadają. Niech-no Biskup o tem się dowie, to jeszcze ci takiego piwa nawarzy....

— A co z tej strony — poderwie Mleczko, — to nic mi nie będzie. Bo powiem tobie, chociaż mi to rzecz bardzo dziwna, że i inni temu nie wierzą....

Zaczem poprawił się na siedzeniu i tak mówił dalej:

— Bo jak się to stało a mój dragon Pietraszek, co to go znasz, bo i tutaj jest ze mną, wyłożył mi rzecz i przypomniał, gdzie, jak i kiedy, więc mnie ruszyło sumienie. Powiedziałem sobie: już ja tam tę psotę wedle możności nagrodzę, ludzie mi jakoś przebaczą, bo przecie wiedzą, że żołnierzowi należy się zawsze wyrozumiałość, ale czy pan Bóg przebaczy? — Przed ruskim xiędzem spowiadać się nie chciałem, bo naprzód nie moja to wiara. A potem ten pop żyje za pan brat z chłopami i pije z nimi, że nieraz po pod ramiona odprowadzają jegomości do domu, więc-by to z tego jeszcze mogły być plotki. Tak pojechałem do Hoczwi i uprosiłem sobie xiędza Kantora, żeby mnie wyspowiadał. Zrobił to dla mnie w swej łasce, chociaż, jak wiesz, tylko samych panów spowiada, a i od tego jeszcze się wymawia, bo i mnie samemu raz był powiedział te słowa: — Kiedy wyspowiadam dziesięciu szlachciców, to sypiać nie mogę po nocach, bo mi się zdaje, że jestem tak obładowany cudzemi grzechami a przeklęctwami ukrzywdzonych, żeby mnie jeno jako owego ofiarnego kozła wypędzić w puszczę. — Ale dla mnie to zrobił, bo łaskaw jest na mnie, chociaż coś sobie mruknął pod nosem a nawet rzekł: — Już to tam jakiś śmiertelny grzech musisz mieć na sumieniu, kiedy aż do mnie przychodzisz. — Więc kiedym ukląkł przy konfesyonale i zacząłem mu grzech mój spowiadać, słuchał mnie trochę, lecz kiedy zrozumiał, srodze się na mnie obruszył i krzyknął: Błaźnie! — Mnie mrowie przeszło i spojrzałem na niego przez kratkę. A on: Błaźnie! powiada, to nie dość że świat tumanisz twoją rzekomą obroną granic. jeszcze i mnie będziesz tumanił? Precz, mi stąd od konfesjonału ! Przez trzydzieście dni będziesz mi pościł a suszył po dwa dni w tygodniu — a do spowiedzi poszlij twoich dragonów! — Zaczem wstał zaraz i wyszedł z kościoła a na mnie nawet nie spojrzał. Szczęściem że potem zjechał do mnie na niedźwiedzie i był na mnie łaskaw jak zawsze a o tej spowiedzi cale nie wspominał. I cóż ty na to, mój Hołubowski?

A Hołubowski rzekł na to sztucznie:

— Ja trzymam z xiędzem Kantorem i radzę tobie, ażebyś posłał do spowiedzi twojego Pietraszka.

Tak sobie gawędzili obadwa starzy. A tymczasem już noc zapadła głęboka, sierp młodego xiężyca z pomiędzy chmur się wychylił , stróże nocni zaczęli wołać: Ostrożnie z ogniem! bo już i pierwszy kur zapiał — a pana Rafała jak niema, tak niema.

II.

Zameczek na Zahoczewiu, jeszcze do niedawnych czasów po części mieszkalny, znajdował się wówczas w stanie obronnym, chociaż już od lat kilkunastu nie utrzymywano na nim zbrojnej załogi. Była to budowa cokolwiek ciężka, lecz kształtna : na głębokich przyziemiach, których zakratowane okna ocieniały gęste krzewiny a w których mieściły się kuchnie, piwnice i mieszkania dla służby, opierały się obszerne apartamenty z bardzo wysokim pułapem, z gotyckiemi oknami i bardzo szerokim gankiem kamiennym, z którego podwójne po obu stronach schody sprowadzały w dziedziniec. Na piątrze znajdowało się kilkanaście izdebek na mieszkania dla fraucymeru i gości. Wozownie, stajnie i oficyny, otaczały zameczek, a całe to obejście było okolone bardzo wysokim murem, w którym od zachodu stała murowana piątrowa brama, z gankiem otwartym, na którym dawniej czuwali halabardnicy a dzisiaj stróże nocni mieli swoją siedzibę. Zameczek ten stał na lewym brzegu Hoczewki, prawie przy samym trakcie, i był otoczony wewnątrz i zewnątrz tak olbrzymiemi lipami i jaworami, że zdała tylko jego dachy dostrzegali podróżni i część baszty narożnej, której wierzch już się był znacznie wyszczerbił. Była to zatem bardzo zaciszna siedziba, ciepła na zimę, bo zasłoniona od burz i zamieci, a podczas letnich upałów pełna owego wonnego chłodu, który orzeźwia umysł a nawet skołatanemu sercu człowieka przywraca spokój i pogodę. To też i wtedy bardzo cisi mieszkali tu ludzie.

Do Zahoezewskiego państwa należały podówczas wsie: Mchawa, Cisowiec, Żerniczka i inne, a wszystko to przeszło posagiem z imienia Urbańskich w ręce Skarbków-Borowskieh. Teraźniejszym dziedzicem tych posiadłości był p. Krzysztof Borowski, człowiek uczony i z młodu bardzo bywały po świecie, ale który od niejakiego czasu , jak powiadano, zapadł na melancholię i całkiem się odsunął od ludzi. A dosyć dziwna była to melancholia , bo był to człowiek rozumny, bardzo wymowny i bardzo czynny swojego czasu. Nauk swoich dokończył w jezuickiem kolegium Aeternae Sapientiae w Bydgoszczy i stamtąd się dostał na dwór kanclerza Ossolińskiego, którego już nie opuścił do jego śmierci, bo bardzo był przezeń ceniony. I było za co, bo będąc z nim na Colloquium charitativum w Toruniu, chociaż był wówczas dopiero dwudziestokilko-letnim młodzieńcem, miewał do lutrów tamtejszych oracye w rozmaitych językach, które mu wielką sławę zjednały. Odtąd pracował pod ręką samego kanclerza, odprawił z nim wiele podróży , osobne poselstwa od niego sprawował, zawsze z ukontentowaniem swojego pana, a kiedy była tego potrzeba , to i zbrojno stawał pod jego znakami, nie ustępując innym w męstwie a przewyższając wszystkich swą wytrwałością. Po śmierci kanclerza przeszedł w służbę królewską i jeździł kilkakrotnie z rozmaitymi posłami do Wiednia i do Francyi, a kiedy wojny się zakurzyły, wodził chorągwie i przez długi czas zabawiał się na Rusi i na Ukrainie, chociaż miał żonę i dziecko u siebie. Nareszcie wrócił, został Sędzią ziemskim sanockim, bardzo szanowany dla swego rozumu i nieposzlakowanej prawości, ale nie lubiony przez szlachtę. Dziwne bo też wyznawał i propagował zasady, wprost przeciwne przekonaniom całego obywatelstwa. Gromił nielitościwie swawolę panów, jakoto Sapiehów i Paców na Litwie, Lubomirskich w Krakowskiem, Opalińskich w Wielkopolsce, nazywał ich gwałtownikami, buntownikami przeciwko powadze królewskiej, Chmielnickimi na polską manierę, i mawiał, że tych swawolników potrzeba koniecznie ukrócić i poddać ich powszechnemu prawu dla wszystkich, inaczej prędzej lub później Rzeczpospolitą rozsadzą a ziemie jej poddadzą pod panowanie obcych. Gorszył się bardzo niekarnem rycerstwem szlachty, nazywał ich rycerzami - lunatykami, którzy się biją jak lwy pod Beresteczkiem i pod Chocimem a uciekają sromotnie z pod Korsunia i z pod Piławiec, burzą się przeciw swojej własnej starszyźnie pod Batowem i opuszczają swojego wodza na polach Cecorskich, naśmiewał się z pospolitego ruszenia, nazywając je ordą szlachecką, i perorował, że jeżeli Rzeczpospolita ma się ostać przy swojej potędze, to powinna utworzyć armię z żołnierzy karnych a poddanych nieograniczonej władzy królewskiej. A na dobitkę jeszcze srodze potępiał politykę szlachty względem kozaków, zalecając urządzenie całej Rusi i Ukrainy w osobną prowincyę i porównanie jej z Polską we wszystkich prawach i przywilejach. Z początku szlachta go uważnie słuchała , później się z nim namiętnie kłóciła, a nareszcie go ogłosiła waryatem , puściwszy wieść jednogłośną, że Borowskiemu piątej klepki brakuje. On zrazu znosił te wszystkie przykrości, robiąc sobie nadzieję, że chociaż rozumniejszych z pomiędzy szlachty przekona, ale przytem smutniał pomału pod zgryzotami — a kiedy dojrzał, że wszyscy się zburzyli przeciwko niemu, i nie było ani jednego , któryby choć przynajmniej uszanował jego opinije, wpadł w melancholiję, złożył wszystkie urzędy, i zamknął się w Zahoczewiu, postanowiwszy stale i nieodmiennie oddać się odtąd tylko żonie i dziecku i opiece swoich poddanych, do których wielkie miał przywiązanie. Opinija publiczna rozswawolonej szlachty , ceniącej wyżej swoje wolności i przywileje nad dobrą dolę ojczyzny, była wówczas tak silną, że bez litości ścierała w proch wszystkich, którzy objawili choćby tylko zamiary zaprowadzenia innego ładu w urządzeniach państwowych. Tak rozbiły się o nią najrozumniejsze przedsięwzięcia Władysława IV, starł się w bezsilnych zapasach król Jan Kazimierz, umarł pod jej ciosami sam Ossoliński, postradał wreszcie swojej dawnej fantazyi jego wierny uczeń i sługa Borowski.

Zasiadłszy w Zahoczewiu, miał on nadzieję, że go już żadne wypadki stamtąd nie ruszą, i że na tym swoim zameczku dożyje spokojnie dnia tego, w którym samemu Bogu zda sprawę ze swoich myśli i uczynków. Ale niebawem, właśnie to temu lat jedenaście, Tatarzy, rozlawszy się po Pokuciu i dolnej Rusi, zapędzili się, do czego dotąd jeszcze nigdy nie mieli odwagi, aż do Leska, do Sanoka, do Krosna a nawet do Biecza. Strach wielkooki zdjął wtedy wszystkich tutejszych mieszkańców i zamienił się zaraz w popłoch nieopisany, ile że w owej chwili nie było komu bronić dworów szlacheckich, bo ktokolwiek się bawił rzemiosłem rycerskiem, był u Lwowa z Hetmanem Sobieskim, który tamże gromadził wojska właśnie ażeby postawić opór tej nawałnicy. Jeno się starcy zostali, co gryzą grzanki pod piecem, a pacholęta niezdolne jeszcze broni udźwignąć. Więc rospacz objęła wszystkich i nastał jakoby sądny dzień między ludźmi: kobiety, starce i dzieci opuszczali swe dwory, chroniąc się w lasy albo zgoła uchodząc do Węgier i uwożąc ze sobą srebra domowe lub jakiekolwiek klejnoty, a zostawiając resztę dobytków na boską opiekę. A tu tymczasem Tatarzy zaczęli już uprowadzać jeńców setkami i tysiącami, zalegając swemi taborami trakt główny od Biecza aż ku Samborzowi, a ich pomniejsze czambuły zaczęły się rozlewać pomiędzy góry. Natenczas powstał Borowski, wdział po staremu koszulkę i szyszak na siebie, zabrał wszystką broń, jaką znalazł w zameczkach i dworkach , uzbroił zresztą lud wiejski w topory, kosy i piki, a rozłożywszy się nad Sanem u Leska, pod zasłoną tamtejszego zamczyska, rzucał się stamtąd, to ku Ustrzykom, to ku Rymanowu, rwąc Tatarów wedle możności a zresztą pilnując przynajmniej, ażeby się nie rozlewali po kraju. Niewielu szlachty zgromadziło się pod jego komendę, bo i nie wiele jej było po dworach, drudzy nie mieli serca ku niemu; tylko jeden xiądz Kantor, w zastępstwie swojego nieobecnego brata, szczerze mu sekundował, jakoż i sam wsiadł na koń i miecz przypasał do boku i prowadził komendy, bijąc się zgoła jak żołnierz. Tak w parę tygodni niemało tatarstwa natłukli, codziennie brańców im odbierali, odbijali im zdobycz i obronili swoje siedziby, tak że ani jeden czambuł się nie zapędził nad brzegi Hoczewki. Przyczem zwłaszcza chłopi bardzo mężnie stawali, uderzając w otwartem polu jak starzy żołnierze ku podziwieniu obecnego rycerstwa, a co się zbiegłego tatarstwa natłukli po polach i lasach, tego i sami nie mogli policzyć. Aż wreszcie Sobieski, jeszcze wtedy hetman koronny, zabiegł im drogę około Komarna i pobił haniebnie, czterdzieści tysięcy brańców im odbił, a ich samych posiekał i w stawach potopił, tak że podobno tam i jedna noga tego hultajstwa z tego pogromu nie wyszła. Co się zaś po ich powrocie od Biecza z tej strony zostało, to wszystko wygubiono do szczętu a obławy na nich trwały jeszcze potem aż do listopada, gdzie też ich łatwo było tropić po śniegach. Borowski wtedy położył wielkie zasługi około swej ziemi , ale i za to nikt mu nie dał dobrego słowa; owszem przeciwnie, srodze na niego sarkano, że chłopów poburzył i do wojny zaprawił, bo chłop jest jako koń, mówiła szlachta, któremu nie trzeba o jego sile powiadać, jako więc stare uczy przysłowie: gdyby koń o swej sile wiedział, to niktby na nim nie siedział. Więc wtedy Borowskiemu już tego było zanadto. Mały czas jeszcze tylko posiedział w Zahoczewiu, aż jednego dnia żonie powiedział: — Pójdę ja się zagrzebać przed tymi ludźmi, bo jak tu będę siedział, to i córki za mąż nie wydasz. — I wyprowadził się do Mchawy, gdzie miał dwór drewniany, ale dostatni, tam się cale już zamknął, żyjąc tylko ze swoją służbą , którą sobie ze wsi wybierał, i ze zwierzętami, które umiał przyswajać i chował ich też u siebie bez liku.

Na zahoczewskim zameczku mieszkała jego żona, pani wielkiej zacności i dziwnie spokojnego umysłu. Była ona średniego wzrostu, włosów ciemnych a oczu piwnych niewymownej słodyczy. Rządziła sama całem gospodarstwem wybornie, dom prowadziła dostatni, trzymała służby męskiej i żeńskiej prawie nad potrzebę, i wszystko tam się winęło jak z płatka, chociaż nikt nigdy nie słyszał, aby się na kogo choć raz rozgniewała. Ład taki utrzymywała tym trybem, że sama się o najdrobniejsze rzeczy troszczyła a swymi ludźmi się opiekowała jak matka. Wszakże jeszcze daleko troskliwiej się zajmowała swoją córeczką, która właśnie przed rokiem na bardzo piękną pannę wyrosła. Krzysztofora jej było na imię, według imienia jej ojca, ale nazywano ją Krzysia. Miała teraz rok dziewiętnasty i była tak kształtną, że gdyby ją było pokazać na dworze królewskim w Warszawie, to byliby pewnie synowie najpierwszych senatorów ją sobie wydzierali. Może być, że i ona sama to do siebie wiedziała, bo chociaż była dobra jak dziecko, taką zachowywała powagę, że jeśli przemówiła do kogo, to ten czuł się tak szczęśliwym, jak gdyby łaskę mu wyrządziła, a każdy jej odpowiadał z respektem. Była słuszniejszą wzrostem od matki, włos miała czarny i szklący a miękki jak jedwab, czoło wyniosłe a jakby wykute z białego marmuru, oczy zaś piwne po matce, ale tak słodkie i tak promienne, że kiedy na cię spojrzała, to jużeś był jej sługą a niewolnikiem na wieczne czasy. A chociaż tam w jej żyłach krew płynęła nie woda, co było widać po jej ustach świeżych jak wiśnie, to przecież umiała zawsze zachować umysł dziwnie spokojny, co też łatwo było sobie tem wytłómaczyć, że sumienie tam było czyste jak kryształ a dotąd jeszcze i serce nie zakłócone.

Kobiety te żyły sobie dotąd bardzo cichutko. Zahoczewski zameczek w ich posiadaniu był jakby klasztorem, gdzie zacni ludzie zasługują się Bogu uczciwą pracą, miłością dla swoich bliźnich i modlitwami. Gość tam był rzadki: czasem jaki kwestarz po jałmużnę dla swego zakonu , ledwie raz w miesiąc kto ze sąsiadów, bo i niewiele tam sąsiedztw było natenczas, chyba że jaki szlachcic podróżny się zabłąkał w te góry i prosił o nocleg, co jednak także nie często się wydarzało. Same zaś bardzo rzadko wyjeżdżały w sąsiedztwo , raz na miesiąc do Hoczwi, co dwa miesiące na zamek Leski do państwa Stadnickich, i na tem koniec, tylko Krzysia w czas pogodny jeździła co tydzień do ojca.

Tak im płynęło to życie już od lat prawie dziesięciu, bez żadnej zmiany, bez najmniejszego zmącenia. Dopiero od kilku tygodni trochę się ożywiło, bo zdarzył się konkurent do panny.

Pani Borowska i Krzysia były w poniedziałek wielkanocny na święconem u państwa Fredrów na Hoczwi i przyjechał tam był właśnie pan Dzierżek ze swoim synem Michałem. który też zaraz rzucił okiem na Krzysię. Ci Dzierżkowie byli to familianci, szli z rodu Nieczujów, ojciec miał Czuryłównę za sobą a jedną córkę za Floryanem Rzewuskim, miał posiadłości na Rusi i parę wiosek pod samym Sanokiem, został też temi czasy Starostą grodzkim Sanockim, ale tak sobie o nim szeptano, że więcej miną nadrabiał, niżeli ważył w istocie. Jednak jakoś mu się to udawało, bo jeszcze z młodych lat trzymał się zawsze wielkiej klamki, bywał rotmistrzem, potem i pułkownikiem, aż wreszcie, właśnie przed sześcią laty, przyczepił się był do pana Gnińskiego, Wojewody Chełmińskiego, kiedy tenże jechał posłem królewskim do Mahometa IV., cara tureckiego, bawił się z nim przeszło pół roku. w Stambule, zaczem wyprawił go Wojewoda w dwieście koni i z czauszem tureckim do Lwowa z relacyami do króla. Poselstwo Gnińskiego, chociaż to był jeden z najrozumniejszych ministrów Króla Jana III. a przytem i mowca nieporównany, ile że miał sprawę z Sułtanem, nadętym nieposkromioną pychą i niezmiernie zuchwałym, jakoś się nie bardzo powiodło, relacye zatem nie były pocieszne; nadto jeszcze Dzierżek i Króla we Lwowie nie zastał i musiał za nim jechać do Gdańska, przez co i relacye się przestarzały, i czausza nie dowiózł do Gdańska, bo Turek nie chciał się ruszyć z Warszawy: ale mimo to sobie starostwo Sanockie wyskrobał, na którem też siedział do dziś dnia. Jak ten urząd sprawował, to tam o tem różne chodziły wieści; opowiadano o nim czasem rzeczy takie, że szlachta od śmiechu aż się brała za boki; nie miał też wcale głowy potemu, a do tego jeszcze i podagra go srodze męczyła , że go czasem w krześle noszono: ale swada u niego zawsze była niewyczerpana, a kiedy jął opowiadać o krajach tureckich, jako tam baszów miał sobie za hetkę pętelkę, z wielkim wezyrem upijał się winem cypryjskiem a i sam Sułtan nie mógł jednego dnia wyżyć bez niego, to już temu i końca nie było — a czy mu kto wierzył, albo nie wierzył, przecie go wszyscy słuchali. Sięgał on wtenczas już lat sześćdziesięciu, słusznego był wzrostu i bardzo otyły, głowę miał okrągłą jak dynia i wąs nastroszony, a ubierał się zawsze bogato, od atłasów i axamitów, a złoto prawie z niego kapało. Jeździł też zawsze wielkim dworem, co najmniej czterokonną landarą, z forysiami i pajukami, i starościńskich dragonów wodził za sobą.

Syn jego Michał, jako to często się zdarza, nie daleko odleciał od ojca. Ba, byli oni nawet do siebie podobni jak dwie krople wody, jeno że Michał był mniejszy cokolwiek, okrągły także, ale jeszcze tak nie utył jak ojciec i wąsik także miał trochę skromniejszy, chociaż równie zuchwały. Ten nie miał co opowiadać, bo jeszcze nie był między Turkami, ale już znał świata cokolwiek, bo się wychowywał w Warszawie, gdzie go ojciec pchnął między pany; podjechał był dla honoru pod chorągiew pancerną, ale niewiele w niej się natyrał, natomiast zaś dużo ślizgał się po posadzkach senatorów duchownych i świeckich i przez nich starał się gdzie postanowić. Mimo to był to bardzo grzeczny kawaler a podobno i dobry człowiek: zawsze był uśmiechniony, uprzedzający i usłużny dla wszystkich , miał nawet tę słabość, że się sam z usługami narzucał.

Owóż na święconem u państwa Fredrów, Krzysia nie żartem wpadła mu w oko a i ojcu się podobała, bo była jedynaczką, fortunę miała nie szpetną, Borowscy ważyli dobrze za Dzierżków. albo i więcej, a matka, jako Urbańska, szła także z Nieczujów. Więc tedy obydwa Dzierżkowie nie szczędzili tam komplimentów i matce i córce, i chcieli się już deklarować; ale pani Borowska, nie tak gorąco kąpana, jakoś to odsunęła od siebie i rzekła samemu Staroście bardzo uprzejmie, chociaż troszeczkę z przekąsem: — Ktoby tak raźnie skoczył na Turków albo też na Tatarów, toby mu się to pochwaliło, bo poczekawszy, Tatarzy-by mu może uciekli; ale my stale siedzimy na naszym zameczku i kto na nas łaskaw, to nas tam znajdzie za tydzień, za miesiąc albo i za pół roku.

Więc Starosta pocałował panią Borowska w rękę i podziękował za pozwolenie odwidzenia jej w Zahoczewiu. Zaczem w jaki tydzień albo i prędzej zjechał tam z wielkim łomotem i trzaskiem i przywiózł syna ze sobą, gdzie się też przez całe popołudniu bawili. Starosta, człek natarczywy a mowny, znowu chciał deklarować, bo, jak powiadał, syn jego jako kot zakochany chodzi po dachach po nocy i już mu nie wyżyć bez Krzysi. Ale pani Borowska swoją stateczną powagą, której wszyscy ulegać musieli, boć podobno i sam król nie potrafiłby się z pod niej wyłamać, znowu go uspokoiła, mówiąc: — My tu w naszym chłodnym zameczku i krew mamy chłodną i nie zwykliśmy nic postanawiać, chyba po statecznym namyśle. Mamy też ojca, bez którego nie bierzemy żadnego postanowienia, a do niego przystęp niełatwy. - A to ja pojadę do niego, — zawoła Starosta, — przecież znaliśmy się za młodu i żyliśmy w dobrej komitywie ze sobą. — Nie czyń Waść tego, — odpowie mu na to z uśmiechem pani Borowska, — bo tam niedźwiedzie szyldwach trzymają i nie wpuszczają nikogo bez opowiedzenia, a z niedźwiedziami niedobra sprawa, zwłaszcza kiedy kto nie zna ich mowy. — Moja mościa pani, — zawoła na to Starosta, ocierając pot z czoła, bo już mu cierpliwości nie stało, — rozmawiałem ja z lwami i tygrysami, kiedy byłem w turecczyznie, a jeszczem się z nimi lepiej rozmówił, niż czasem z ludźmi. Ale kiedy taka wola jejmości dobrodziejki, to już mieć będziemy cierpliwość i poczekamy, aż nam sama w swej łasce dasz znak, że już pora po temu. — Z tem wyjechali obydwa, chociaż trochę skwaszeni, lecz nie bez nadziei — a Starościc nawet zapewniał ojca, że mu panna wcale nie krzywa. Od tego czasu Starościc przyjeżdżał do Zahoczewia prawie co tydzień, zawsze czterokonna kolasą, zwykle bawił się tylko do wieczerzy i nocą wyjeżdżał, ale czasem się przenocował, bo pani Borowska dosyć go chętnie widziała i mawiała do Krzysi: — Bardzo dobry to człowiek, dobrego rodu i dobrze widziany w słusznej kompanii; niewiele u niego rozumu, to prawda, ale-to z bardzo rozumnymi mężami to także czasem wielka jest niewygoda. Krzysia zaś ani to ani owo. Serce tam jeszcze spało podobno. Mało dotychczas kawalerów widziała i zdało jej się , że czy to Dzierżek, czy jaki inny, to w końcu to wyjdzie na jedno. Sentyment jej wtedy zapewne był taki, że co postanowią rodzice, to trzeba przyjąć , bo to pewnie najlepsze. Toż i matka tak o niej rozumiała, bo nigdy jej nie pytała o jej własny sentyment. Ale sama mocno się nad tem zastanawiała, obserwowała pilnie Starościca, jakie ma przekonania i obyczaje, wypytywała go o jego stosunki rodzinne i majątkowe, a nawet raz poradziła się xiędza Kantora, który ją czasem odwidzał i bardzo kochał się w Krzysi. Ale xiądz Kantor jakoś dwuznacznie się wyraził o Dzierżku, bo mówił: — Będzie-to bardzo szczęśliwy dzień mego życia, kiedy dam Krzysi ślub z kawalerem, którego i ja też pochwalę. Ale Dzierżek to nie ten, jakiego ja dla niej pragnę w mem sercu. Poczekajmy jeszcze mało niewiele, już się podobno te tam wojny wykurzyły na Rusi, jak przyjdzie chwila spoczynku, to tu niemało się zjawi tego młodego rycerstwa na zamku Leskim a i do Hoczwi zabłądzą niektórzy, bo i my mamy niemało krewniaków, co teraz służą a w czasie spokoju zechcą się postanowić. — Z Krzysia zaś igrał sobie za każdym razem i drażnił ją Starościcem; ale Krzysia nigdy się na to nie rumieniła a odpowiadała spokojnie: — Ja pana Starościca bardzo szanuję i rada mu jestem, kiedy przyjedzie, ale czasem tak mi się uprzykrza, że i niewiem, co mu mam odpowiadać. — Xiądz Kantor wiedział zapewne, coby miał o tych swatach rozumieć, ale nic nie powiedział, bo to nie rzecz jest pannę zniechęcić dla kawalera, niemając lepszego na jego miejsce.

Owo więc takie-to były te Dzierżkowe konkury. Jakoż i dzisiaj Starościc już wcześnie z południa przyjechał, opowiedział matce wszystkie nowiny z sąsiedztwa, Krzysi nasypał komplimentów pod miarę, bo je już umiał na pamięć, ale nareszcie ustał i już się tylko krygował, patrząc na nią słodkiemi oczyma i pokręcając wąsiki. A kiedy się już wszystkie wątki wysnuły, Krzysia musiała go prosić, aby usiadł do klawicymbału i zagrał co wesołego, czemby się można cokolwiek ucieszyć, na czem się też wszystkie konwersacje z nim zazwyczaj kończyły. Dzierżek grał bardzo pięknie na tym instrumencie a jeszcze piękniej na skrzypcach, z czego nawet miał niejaką sławę w Warszawie. Przeszłej jesieni grywał na zamku Żółkiewskim w obec królowej i króla, który sam muzykę lubił a skrzypcom prym dawał — a jak tylko powrócił do ojca, zaraz mu urządził nadworną kapelę, która zawsze podczas obiadów grywała na zamku Sanockim. To też ciągle on marzył o dniu tym szczęśliwym, kiedy będzie mógł z muzyką przyjechać do Zahoczewia, a cóż dopiero, kiedy jego kapela zagra mu na weselu; marzenie to może go nawet więcej uszczęśliwiało, niżeli te tam inne uciechy, o których śnią drudzy panowie młodzi, którym pstro w głowie a kunsztów nie znają : lecz na nieszczęście, prędzejby ugryzł kamienia niżeli serca pani Borowskiej, więc trzeba było czekać cierpliwie do czasu. Chwałaż Bogu przynajmniej, że pewnym był Krzysi, boć o tem nie miał wątpienia, że o innym nie myśli a jego szczerze miłuje. Toż na jej rozkaz skoczył zaraz do klawicymbału i grał pieśni na przemian, wesołe i tkliwe, jako się ich swojego czasu nauczył od Włochów w Warszawie. A obydwie kobiety siedziały tymczasem przy drzwiach otwartych na ganku, zażywając zarazem i słodkich tonów muzyki i miłego chłodu, bo słońce już się ku zachodowi skłaniało a jego promienie przez gęste drzewa słabo się przedzierały. Z ganku wychodził widok na wielką bramę wjezdną, na której piąterku stróże siedzieli i mieli zwyczaj dawać znak trąbą, jeżeli jakich podróżnych dojrzeli na trakcie, bo chociaż to czasy były dosyć spokojne, jednak na tych tam górskich zameczkach zachowywano zawsze pewną ostrożność. Toż i teraz stróż właśnie uderzył w trąbę a widząc, że pani sama siedzi przed zamkiem, wybiegł na wewnętrzny krużganek i zawołał: — Jejmość dobrodziejko! goście jadą. — Obydwie kobiety spojrzały na wysoko sklepioną bramę, Dzierżek także grać przestał i stanął za niemi — a tymczasem pod łuk bramy wjechał mały poczet zbrojny, ale bardzo przystojny a nawet dosyć błyszczący. Ludzie ci wjechali stępą z wielką powagą pod bramę i tak się zbliżyli do ganku.

Wszyscy siedzieli na dobrych koniach, ale trochę schudzonych, jakoż i barwa na nich była wyszarzała cokolwiek: widać było na pierwszy rzut oka, że to jakiś towarzysz pancerny powraca ze swoją czeladzią z wojny, zapewne ażeby w domu czas jaki wypocząć. Ale uzbrojeni byli wszyscy dostatnio. Ci co byli na zadzie, mieli dobre muszkiety i szable u boku, ten i ów miał parę pistoletów za pasem, albo choć jeden na smyczy, zaś na ich czele jechał towarzysz albo może porucznik, w ślniącym szyszaku z piórami i bardzo pięknej koszulce stalowej, ujętej pod szyją, na ramionach i w pasie, w blachy złocone. Przez plecy miał przewieszoną burkę kudłatą a jego koń jasno kasztanowaty, dziwnej piękności , ustrojony był w karacenę, prawie przejrzystą i bardzo misternej roboty. Tak zajechał przed ganek a wtedy można było widzieć dokładnie, że był to człowiek w samym kwiecie młodości, słusznego wzrostu i bardzo kształtnej kibici, płowego włosa, jasno niebieskich oczu i z bardzo pięknym blond wąsem, na modę polską ułożonym.

Kiedy pani Borowska go obaczyła, zaraz powstała, przechyliła się trochę przez balustradę i zawołała, ze zwykłą sobie powagą, lecz niemniej przeto radośnie:

— Jeżeli mnie oczy nie mylą, to Rafał! Przecież nareszcie nam wracasz.

Tymczasem młodzieniec zeskoczył z konia, prędko wbiegł po schodach na ganek a zdjąwszy szyszak z głowy, rzucił się jej do nóg, wołając głosem wzruszonym:

— Moja matko kochana, dajże mi jejmość pani swoje błogosławieństwo, że mnie też Pan Bóg pozwolił wrócić cało z tej służby i znowu oglądać moich przyjaciół i dobrodziejów.

Zaczem pani Borowska prawie ze łzami w oczach położyła obydwie ręce na jego głowę, nie mogąc ani słowa wymówić, ale go zaraz podniosła i zaczęła go wypytywać skąd wraca i jak mu się powodziło na wojnie. A kiedy on odpowiadał krótkiemi słowy, przypatrywała mu się i przerywając mu, zawołała:

— Aleś mi wyrósł i zmężniał, mój mały Rafałku, że już cale jak rycerz wyglądasz. A zdaje mi się, jakby to było dopiero wczoraj, kiedym ciebie tuliła w żalu po matce i kiedyście z Krzysia igrali po wirydarzach.

Krzysia i Dzierżek patrzali na niego jak w tęczę, chociaż zapewne każde z nich z innem uczuciem, bo Krzysi mieniły się wszystkie kolory na twarzy i pewnie serce mocno jej biło, a Dzierżek przypatrywał mu się tylko z ową ciekawością bezmyślną, z jaką wszyscy oglądamy żołnierza, który pięknie się prezentuje a z dalekich wojen powraca. Ale Rafał zaraz się zwrócił do Krzysi, a zawoławszy:

— A to jest Krzysia! wziął ją za rękę i patrząc jej w oczy, dodał jakoby z zdziwieniem:

— Już się z ciebie tak cudnie piękna dziewa zrobiła, żebym cię prawie nie poznał.

A Krzysia na to:

— A jabym Waszmości zawsze poznała, bom też sobie co roku myślała: a teraz już wyrósł o pół głowy, a teraz już mu się wąsy puściły — a tego roku jużem sobie mówiła: a teraz to już musi być rycerz jak inni — i takem sobie wyobrażała Waszmosci, jako właśnie go widzę. A Rafałowi na to łzy w oczach stanęły i ścisnął ją teraz za obydwie ręce, jak gdyby ją chciał przyciągnąć do siebie, i rzekł:

— Takeś-to zawsze o mnie myślała? Wiedz że o tem, że i jam zawsze myślał o tobie a Bóg mi świadkiem, że nieraz, kiedy i śmierć w oczy mi zaglądała, jeszcze nie mogła mi sobą zasłonić twojego obrazu, ani zagłuszyć w mem sercu miłości, jaką wciąż noszę dla naszej matki kochanej, która nas oboje tak zawsze pieściła, że i nie znała pomiędzy nami różnicy.

A Krzysia na to:

— Dziękuję Waszmosci za przyjaźń dla nas i myśmy także o tem nie rozumieli inaczej.

— Krzysiu! — zawołał wtedy Rafał, — nie mówże mi Waszmość a bądźmy, jakeśmy byli, bom ja się zawsze tak cieszył, że jeśli kiedy pan Bóg pozwoli do Zahoczewia powrócić, to tam będę jak w mojej własnej rodzinie, więcby mi się serce zakrwawiło, kiedybyście mnie traktowali Waszmością.

A wtedy odezwała się matka:

— Siadaj-no tu między nami a powiedz naprzód, żaliś nie głodny. Bo do wieczerzy jeszcze dwie godziny albo i więcej, ale dla podróżnego może się kucharz pospieszyć.

— Moja matko kochana, jam tak szczęśliwy, żem was obaczył, że choćbym trzy dni był nie jadł, co mi się już nieraz zdarzało, tobym jeszcze nic nie mógł wziąć w gębę z samej uciechy.

— Więc siadaj przy mnie a opowiadaj nam, kędyś to bywał po te wszystkie czasy. A jak to tam jest teraz na Rusi? czyście już odparli Turków na zawsze od naszych granic? czyście się pogodzili z Tatary, aby tam nie zalewali tych krajów, które swojerni zagony tak niszczą niemiłosiernie i jeńcem i zdobyczami? Bo u nas tutaj są wieści, że Król jegomość już uspokoił i jednych i drugich, tych pogromem a tamtych upominkami.

Więc Rafał im opowiadał, jaka to bezustanna a ciężka tam wojna, jak Rzeczpospolita wciąż skąpi i pieniędzy i ludzi, jak gdyby to nie były jej kraje, jak zawsze w kilka tysięcy żołnierza potrzeba uderzać na czterdzieści tysięcy tych napastników albo i więcej, ale jak Król jegomość mądrze a zacnie te wojny prowadzi, jak nadstawia swojego zdrowia i swojej własnej szkatuły, jak zawsze zwycięża choćby i najmniejszemi siłami, i jak nareszcie doprowadził do tego, że może będzie można czas jaki wypocząć.

Rafał bardzo pięknie opowiadał to wszystko a tak żywo, że słuchającym się zdało, jakoby sami tam byli. Pani Borowska zadawała mu różne pytania, Krzysia już i oka zeń nie spuściła, natomiast Dzierżek, choć także pilnie się w jego opowiadanie wsłuchiwał, od czasu do czasu oczy spuszczał ku ziemi, bo mu wstyd było, że sam tam nie był, a kiedy inni, krew przelewając, zasługiwali się panu Bogu i swojej ojczyźnie, on tymczasem grywał na klawicymbale. Poczciwe to było chłopisko i gdyby to było zależało od niego, to zapewne i onby tam bywał, ale trudno mu było iść przeciw woli swojego ojca, który inną puścił go drogą i przedewszystkiem chciał go bogato ożenić. Jednakże Rafał, choć bardzo płynnie opowiadał swe dzieje, przecie był roztargniony a czasem i sam sobie przerywał, zwłaszcza gdy okiem rzucił na Krzysię i nowego zaczerpywał oddechu. Uważał to Dzierżek i nieraz przygryzał wąsików, mówiąc zapewne do siebie: — Ten pogromca Tatarów coś za często rzuca okiem na moją pannę, jakoś mi się to nie podoba.

Tymczasem już zaczęto dzwonić talerzami w drugiej komnacie, przygotowywano wieczerzę, Krzysia wyszła, ażeby dopilnować nakrycia. Wtenczas i Rafał wstał z zydla, na którym siedział, i rzekł:

— Człowiek wciąż na kulbace, to i kości grabnieją.

Zarazem przeszedł się po przyległej komnacie raz i drugi, a kiedy pani Borowska się zamyśliła, rozważając zapewne nieszczęścia tych ruskich krajów, które to Tatarzy, to Turcy, tak bezustannie krwią zalewają a potem i z ludzi i z dobytków płukają, on skoczył prędko do izby jadalnej, gdzie była Krzysia, i wziąwszy ją za obydwie ręce a patrząc jej w oczy, zawołał głosem serdecznym:

— Krzysiu! jużeś mnie tak uchwyciła za serce, że i oczu nie mogą odwrócić od ciebie. Słuchaj mnie Krzysiu, kiedym był jeszcze wyrostkiem a ty małą dziewczynką, Panie Boże mi odpuść! zawsze sobie mówiłem: jeżeli kiedy, wysłużywszy się mojej ojczyźnie a Panu Bogu, będę się żenił jak inni, to żadnej innej nie wezmę za żonę jak Krzysię. A oto właśnie ten czas przyszedł teraz. Bo już się tam te wojny przejęły na długo a tutaj czas wielki osiąść na Balogrodzie a ojcowizny pilnować. Krzysiu! powiedz jedno słowo, a zaraz matce dobrodziejce rzucę się do nóg.

Więc na to Krzysia mocno się zarumieniła, aż oddech jej zaparł się w piersiach, zaczem oczy spuściwszy ku ziemi, rzekła półgłosem:

— Sama niewiem co na to mam odpowiedzieć.

— Krzysiu! — zawołał na to Rafał — nie namyślaj się długo a idź za twojem natchnieniem.

Powiedz słowo, żeś mi nie krzywa, więcej od ciebie nie żądani.

A wtedy Krzysia rzekła już trochę swobodniej:

— Trzebaby się o tem pierwej rozmówić z jejmością.

Więc Rafał zaraz poderwał, mówiąc prędko:

— To ja zaraz pójdę do matki. Ale Krzysia go powstrzymała:

— Niech pan Rafał tego nie robi, bo matkaby się na to bardzo skrzywiła, że tak obcesowo najeżdżasz. Upatrzę ja czas pogodny i sama jej powiem, a potem niechaj się dzieje jej wola.

Krzysiu — rzekł na to Rafał — już ja, jak widzę, muszę ciebie usłuchać. Ale mam twoje słowo, że się rozmówisz z jejmością. A jeśli mnie miłujesz, jak dawniej, to się dziś jeszcze rozmówisz, nie jutro.

Na co Krzysia się uśmiechnęła i rzekła:

— Przecie pan Rafał jeszcze dziś nie wyjeżdża a choćby i tak było, to Balogród od Zahoczewia prawie tylko o miedzę.

— Prawdę to mówisz — rzekł na to Rafał — ale mnie serce powiada, że zwlekać nie trzeba.

Zaczem się przez oka mgnienie namyślił i spytał:

— A który to jest ten szlachcic, co się tam bawi z jejmością?

— To jest Dzierżek, - odpowiedziała Krzysia, — Staroście sanocki, któregośmy poznały u państwa Fredrów na Hoczwi.

— Bardzo mi się ten człek nie podoba, — rzekł Rafał, — właśnieśmy takiego mieli w obozie, co chodził na zwiady do Turków a potem się pokazało że nas Turkom sprzedawał. Gdybyśmy go byli zmacali, to byłaby go gałęź pewnie nie minęła.

— Pan Dzierżek bardzo dobry jest człowiek, — odpowiedziała Krzysia, — i bardzo pięknie gra na klawicymbale.

— Ale przecie on tu nie dla klawicymbału przyjechał, — poderwie Rafał, — powiedz prawdę Krzysiu, bom to już widział na jego pucułowatej facyacie a oczach cielęcych, że bardzo ci się przypatruje.

— Kiedyby prawdę powiedzieć, — odpowie Krzysia, — to już tu był ojciec jego Starosta i chcieli się deklarować, ale jejmość ich odprawiła na teraz, bo bardzo impetycznie następowali. A potem i Xiądz Kantor powiedział jejmości, że nie trzeba się spieszyć.

Więc Rafał podkręcił wąsa a nie spuszczając oka z Krzysi ani na chwilę, rzekł głosem stanowczym:

— Już ja stąd nie wyjadę, póki nie będę z tobą po słowie.

A wtedy już zapalono świece jarzące w izbie jadalnej i zastawiono potrawy na stole, więc wszyscy szli do wieczerzy. Pani Borowska posadziła Rafała przy sobie a jedząc, kazała mu znów opowiadać o wojnach a na czas także cokolwiek o Królu, bo będąc młodą zaznała go była we Lwowie, kiedy jeszcze był tylko Chorążym wielkim koronnym i właśnie stracił był brata w bitwie pod Batowem — a sam uniknął podobnego fatum tylko z dopuszczenia Bożego, który podtenczas zesłał był ciężką chorobę na niego i tem mu drogę zaparł do śmierci, zachowując go na króla Rzeczypospolitej. Już to i wtenczas wróżono jemu wielkie splendory, bo kto się zbliżył do niego, ten widział, że co najmniej dostąpi wielkiej buławy, taka tam biła już z młodu wspaniałość a wielkość od niego; ale kiedy się kogo znało małym dygnitarzem koronnym a potem się już tylko słyszy o nim, że włożył koronę na głowę, że rządzi całem państwem takiem ogromnem a nadto jeszcze stał się podziwem całego świata, to się prawie swym uszom nie wierzy a słucha się z ciekawością każdego, kto go widział na własne oczy. Rafał tedy musiał opowiadać o królu i tak mówił:

— Pan to jest, jakiegośmy jeszcze nie mieli. Bo to i żołnierz bitny a szczęśliwy, że go nam wszystkie zazdroszczą narody i gospodarz wyborny, że gdyby go tak wszyscy panowie słuchali, jak my żołnierze ślepo za nim idziemy, toby sporządził naszej Rzeczypospolitej i blask i potęgę, jakiej najpierwsze monarchie nie mają. Ale panowie słuchać go nie chcą, a zwłaszcza Litwa przeciwko niemu się burzy. Tam Pacowie i Sapiehowie ciągle mu krzywi, a nawet na Radziwiłła, swego własnego szwagra, liczyć nie może. Gdybyśmy w naszych z Turkami i Tatarami zapasach, musieli liczyć na Litwę, to jużbyśmy byli i Lwowa i Lublina pozbyli, a Turcy jużby byli w drodze do Gdańska, co się podobno ich Cesarzowi oddawna uśmiecha. Toż i szlachta niebardzo posłuszna Królowi, bo mu ani pieniędzy, ani ludzi nie daje, a konstytucya o stałem wojsku, chociaż na to potrzeba tylko jednego chłopa z dwudziestu ośmiu dymów, uporem szlachty jest dotąd martwą literą. Więc Król jegomość bardzo się tem frasuje, a prawdę mówiąc, nie bez racyi, bo czy to jest rzecz, takiego króla tak bez wszystkiego zostawić, a jeszcze i dołki pod nim kopać na Litwie? Inny, na jego miejscu, jużby był dawno złożył koronę i poszedł nazad w komput obywatelstwa, albo jak Jan Kazimierz, zamknąłby się w jakim klasztorze, mówiąc: Nie chcecie waszego własnego dobra, to niech was djabli wezmą, rządcie się sami, a mnie dajcie pokój. A on to wszystko puszcza pomimo uszu, a służy ojczyznie i panu Bogu czem może. Ale to tylko on zdolen takiego kunsztu dokazać, bo tylko on umie prawie z gołemi rękami gromie całe chmury tatarstwa, a w kilkanaście chorągwi, rzucać się nawet na tureckie obozy, gdzie to na sta tysięcy liczą żołnierzy, że mogliby go i czapkami zadusić, gdyby go się nie bali. A to jest rzecz prawie dziwna, jak jego się boją. Bo też jak tylko nasze wojsko obaczą, to zaraz pytają: A jest tam król polski w swej własnej osobie? A kiedy się dowiedzą, że jest, to już zdechł pies, dusza turecka w pięty poszła, więc my bij wtedy, choćby jeden na tysiąc, bo też i wiemy już pewnie, że ich przemożemy. A waćpan, mospanie Dzierżek, czy jak cię tam nazywają , w jakiej-to służysz chorągwi? bo nas tam tak mało i tak często się spotykamy ze sobą, że prawie wszyscy się znamy — a nie pomnę, ażebym Waszmości tam widział.

Więc Staroście się trochę zmięszał na razie, ale się zaraz obaczył i rzekł, uśmiechając się a pokręcając wąsików:

— Jam podjechał pod chorągiew Imć pana kasztelana Lubomirskiego, ale nas jeszcze nie wezwano do boju.

— I długo będziesz czekał, — rzekł na to Rafał, — nim cię z tą chorągwią, gdzie wezwą, chyba na jaką wojnę domową.

A wtedy pani Borowska prędko spytała Rafała:

— Powiedz-że mi, mój Rafałku, a widziałeś ty kiedy samego Króla?

— Jużcim go widział i nieraz, — rzekł Rafał, — bo on się przed żołnierzami nie kryje. Owszem w obozie czasem sam chodzi po chorągwiach i własnem okiem dogląda, ażali wszystko w porządku. Wtedy też rad z towarzyszami rozmawia, a kiedy jest dobrej myśli, to i żołnierzowi się czasem słowo królewskie dostanie.

— Ale czyś też choć raz z nim rozmawiał?

— Moja matko kochana, — rzecze na to Rafał, — nie taki-to łatwy towarzyszowi a choćby nawet porucznikowi przystęp do Króla, jak wam się wydaje. Mnie podczas siedmioletniej służby tylko dwa razy się wydarzyło słyszeć słowo królewskie.

— Powiedz że nam, jak to się stało?

— Pierwszy raz pod Żurawnem, gdziem to moje pierwsze żołdy czynił. Wtedy Król przyszedł sam do naszej chorągwi, właśnie kiedyśmy jedli. Nieosobliwe mieliśmy mięsiwa, bo to tam prawie byliśmy oblężeni, co też Król zaraz spostrzegł i rzekł: — Ladajaka, jak widzę, u was jest strawa, macież przynajmniej dobrą gorzałkę? — A widząc na mnie skórzaną manierkę, dodał:

— Podaj-no Wasze, jeżeli się w niej co jeszcze bełkoce; jak się napiję, to z wami przekąszę, bom głodzien a i u mnie kuchnia nie lepsza. — Więc pociągnął z mojej manierki, ale zaraz splunął i rzekł: — Paskudną , panie bracie, masz wódkę. Jużem też i ja kosztował rozmaitych przysmaków a nie pamiętam, żeby mi kiedy co tak zaśmierdziało. A gdzie-toś się w nią zaopatrzył? — Odpowiedziałem Panu, żem ją kupił u żyda, co z wózkiem do obozu przyjeżdża; a Król na to: — Gdybym nie widział, żeś młody żołnierz, tobym cię był poznał po tej gorzałce. — Zaczem jeszcze raz splunął i już mu jakoś odszedł apetyt, bo nie jadł z nami, jako się był zamachnął. Jeno odchodząc, rzekł do mnie: — A przyjdźno Waść do mego namiotu, to ci tam dadzą przynajmniej lepszej gorzałki.

Staroście się tak śmiał, że aż mu brzuszek dygotał, za co Rafał groźnie spojrzał na niego i już mu miał coś odpowiedzieć, ale pani Borowska znów poderwała, mówiąc:

— Godziłoż się Króla Jegomości częstować taką gorzałką, o czem przecież musiałeś wiedzieć, boś jej sam przedtem kosztował.

— Ba Mościa pani, — rzecze na to Rafał, — trudnoż mu było dać lepszej, kiedy jej nie było. Zresztą dobra-to była gorzałka, jak nam żyd potem dowiódł, kiedyśmy go za to czubili, jeno manierka była ze świeżej skóry a niewiedzieć, czem ją tam garbowali.. A potem nigdy to żołnierzowi nie szkodzi, jeżeli Król sam pokosztuje, czem żołnierz żyje. Jakoż i nam to nie zaszkodziło — a to powiadam panu Starościcowi, aby się nie śmiał, — bom ja potem i do namiotu nie chodził a Król nam przysłał cały antałek gorzałki, za co mi jeszcze wszyscy towarzysze dziękowali.

— Powiedz-że nam jeszcze, — rzecze na to pani Borowska, — kiedyż-to po raz wtóry mówiłeś z Królem.

— A po raz wtóry to było jakoś temu dwie lecie albo i więcej. Bo z pod Żurawna Król z nami pociągnął ku Lwowu a spotkał tam owe wojsko , które częścią z lenistwa, a trochę także z oporu, dopiero teraz przylazło, i z niemi sobie żartował, mówiąc: — Jeżeli nas Turcy nie zjedli, to tylko wam za to dziękować, bo jak się dowiedzieli, że już ciągniecie, zaraz w zad poszli. — Ale się im za tę opieszałość wypłacił, bo naprzód dał im na konia hussarskiego tylko sto złotych, kiedy my brali po sto sześćdziesiąt, a potem ich wcale rospuścił. Tylko te chorągwie, co były pod Żurawnem, poszły na leże. I bardzo dobrze im się tam potem działo, bo pod Trembowlą i pod Krzemieńcem zakupiono dla nich dobra, w których się okopali, orali, siali, piwa i miody warzyli, swoie bazary mieli, a jeszcze im i hiberny płacono. Byłem i ja tam z początku, ale potem oddzielono nas cztery chorągwie i kazano nam się rozłożyć u Podkamienia na błotach a tam już nam gruntów nie dano, jeszcze i na hiberny trzeba było czekać po pół roku i więcej. Więc mnie wyprawiono z supliką do króla, kiedy bawił się w Żółkwi. Dodano mi jeszcze trzech towarzyszy, ale mi powiedziano: — Ty będziesz perorował do Króla, bo jak zatniesz w twojej perorze raz i drugi z francuska, to tem tak serce króla ułapisz, że i nam każe dobra zakupić. — Więc pojechałem do Żółkwi i tam król mnie przyjął, ale samego, bo mówił:— Na co tam tych delegacyi? niechaj ten przyjdzie, którego mowcą obrano. — Więc kiedym wszedł na pokoje, powitał mnie bardzo łaskawie i wysłuchał mojej perory bardzo pokornie, że i swojego kaznodziei pewnie lepiej nie słucha. A kiedy wyrozumiał, jako nam się źle dzieje u Podkamienia, to zakwilił nad nami, mówiąc: — Wy bardzo poczciwi ludzie, wyście byli ze mną pod Żurawnem i zacnie wytrwali, czego wam nie zapomnę, bo to tam i panom hetmanom już się ckliwo robiło, za co też mnie oddali hetmaństwo. Ale ja teraz nie hetman. Powiedzże mi, czy pan Hetman wie o tem, że cię te tam chorągwie wyprawiły do mnie z supliką? — Miłościwy królu! odpowiedziałem, jeśli mam prawdę powiedzić, tożto sam Wojewoda ruski mrugnął na nas, abyśmy o inną konsystencyę upadli do nóg Najjaśniejszemu Panu, dodając do tego : Król kazał Podkamienia pilnować, toż tylko Król może was stamtąd odwołać. — Więc Król się mało niewiele namyślił a potem rzekł: — Poszlę ja expedycyę do Wojewody; dadzą wam inną konsystencyę a hiberny wam zaraz wypłacą. Nigdy nie pozwolę ja na to, ażeby żórawieńscy żołnierze w błotach siedzieli jak kaczki. A waść ze swymi towarzyszami zostań tu u mnie jaki czas w gościnie, to się tu odkarmicie cokolwiek. — Na tem skończyła się ta audyencya. Ale król jeszcze mnie przeto od siebie nie puścił, tylko wstał właśnie, jeszcze raz mi się przypatrzył a uśmiech przeleciał po jego twarzy. Zaczem rzekł: — A każę ci także dobrą usłużyć gorzałką, bo to podobno Waść jesteś, coś mi się pod Żórawnem takiej dał napić gorzałki, że mi jeszcze teraz śmierdzi pod nosem. — Więc opowiedziałem Panu, jak się to stało, że to skóra zawiniła a nie gorzałka a żyd wziął batogi cale niewinnie. A Król się tem rozweselił i rzekł: — Muszę cię też pokazać królowej, bom jej to opowiadał, z czego też bardzo się śmiała. — A wtedy Król jeszcze wciąż patrzał na mnie a potem rzekł: — Waść się zwiesz Kitajgrodzki. Wy z Łaszczów idziecie, ród to starożytny i świetny, szkoda tylko że ludzie w nim tacy burzliwi a nieposłuszni. A waść masz brata? — Mam, Najjaśniejszy Panie. Abrahamem go chrzczono. — A gdzie on bywa w tych czasach? — Miłościwy królu, ze wstydem to muszę powiedzieć, że niewiem. — Ale ja wiem,— rzecze Król i zaraz się trochę zachmurzył. — Więc rzeknę ja: — Widzi mi się. że służy Najjaśniejszemu Panu, jako i ja, i konsystuje kędyś na ukraińskich zameczkach. — A król na to z niecierpliwością: — A to nieprawda. Był on tam jedno mrugnienie oka, a teraz jest w Węgrzech u Tekelego z takimi samymi burzycielami jak on i spiski knuje przeciwko Rzymskiemu Cesarzowi, chociaż wie o tem, że Cesarz mi jest przyjacielem. Mam ja o tych zdrajcach bardzo dokładne relacye przez posłów cesarskich, którzy bardzo na to się skarżą i jeszcze mnie za to robią odpowiedzialnym, że Polacy się łączą z węgierskimi buntownikami przeciwko ich Panu. A jakże ja za to mam odpowiadać? Gdybym ja mógł takich buntowników uskromić, to najpierwejbym swoich uskromił. Ale mi bardzo cierpko to słuchać. — Więc ja pokłoniwszy się Panu, mówię jemu pokornie: — Miłościwy Królu! Gdyby to było w mojej mocy, to jabym tych wszystkich buntowników bez miłosierdzia wytępił. I Sapiehów i Paców, wszystkichbym powycinał, choćby się przytem i samemu szwagrowi waszej królewskiej Mości miało co oberwać. Bo przed majestatem królewskim a Rzeczą pospolitą powinni się wszyscy uginać, choćby też i z xiążęcego szli rodu — a tak mi się zdaje, że Rzeczpospolita się od wszystkich nieprzyjaciół zewnętrznych opędzi, jako się też od pięciu opędziła niedawno, ale z tymi wewnętrznymi warchołami to już niema rady. Taka jest moja wiara. Ale co się tknie mego brata, chociażem go od lat prawie ośmiu nie widział, to proszę W. Królewskiej Mości pokornie, aby też to raczył uwzględnić, że on się rodzi z Węgierki, córki tamtejszego magnata, IMć pana Rolla, i ma też sam dobra na Węgrzech, więc to tam różne ma parentele a może też i krew w nim trochę odmienna. — Więc tedy Król już się znowu rozchmurzył i rzekł: Bardzo poczciwe masz Waść sentymenty. Chciałbym, ażeby wszyscy tak rozumieli około dobra ojczyzny. Toż niech mnie broni Matka najświętsza, abym miał Waści jego brata wyrzucać. Bogiem a prawdą, co mnie tam do tego, że kilku albo i kilkunastu Polaków pokumało się z buntownikiem Tekelim; jeno że waścin brat jest urzędnikiem, bom też i sam na to zezwolił, że go Podstarostą zrobiono i dwa prezydya dano pod jego komendę, więc mi to piszą a posłowie cesarscy ciągle przypominają. Więc ja tobie powiadam, boś mi przyrósł do serca, że kiedyby twój brat trwał przy Tekelim a namby tutaj wypadło mieć jaką wspólną akcyę z Cesarzera. to ja będę musiał jemu te prezydya kazać odebrać. A niechby się też wtedy pilnował, żeby w nasze ręce nie popadł, bo mógłby to i gardłem przypłacić. — A z tem mnie Król puścił, prosząc raz jeszcze, abym się w Żółkwi zabawił. Więceśmy się tam zabawiali przez cztery niedziele, jeździliśmy z Królem do Jaworowa i do Złoczowa i służyliśmy jemu na polowaniach. A wszędzie nas sowicie karmiono i pierwsze nam miejsca dawano, bo Król powiedział dworowi: — To żórawieńscy żołnierze, w wielkich byli opałach a trwali przy mnie statecznie, należy im się nagroda po trudach.

Więc wszyscy Rafała słuchali z uwagą, bo to nie codzień można było widzieć człowieka, zwłaszcza w tych górach, co się o dwór królewski ociera; nawet i Dzierżek słuchał go prawie z respektem, chociaż sam bywał u dworu a może i nie bardzo był rad jego zjawieniu się w Zahoczewiu. Najpilniej jednak słuchała go Krzysia, że prawie i oka zeń nie spuszczała, jakoż go zaraz spytała:

— A czy pan Rafał widział także Królowę?

— Jużci widziałem, — odpowie Rafał, — bo też i sam Król mnie prezentował. Bardzo-to zacna jest pani, chociaż, jak mówią, sztuczna cokolwiek. Ale na mnie była łaskawa a jak tylko nie byłem z Królem na polowaniu, musiałem zawsze wieczorem być na pokojach i bawić damy, które były koło niej. Napatrzyłem się tam czupiradeł, bo Królowa podobno bardzo zazdrośna. Jeszczeż musiałem im czytywać gazety francuskie, że aż Królowa rzekła raz do mnie: — A gdzie toś się Waść po francusku nauczył? — Najjaśniejsza Pani, — odpowiedziałem jej na to, — miałem xiędza Jezuitę nauczycielem, co umiał wszystkie języki, A potem byłem we Francyi, gdziem trochę służył wojskowo. — Więc Królowa zaraz się wdała ze mną w dyskurs; wypytując mnie, z kimem tam służył w tem wojsku. A potem rzekła: — Król mnie powiadał, że Waść piękne masz posiadłości, ba i zamek swój własny. A dlaczegóż-to poniewierasz się po chorągwiach, zwłaszcza w tym czasie, gdzie niemasz wielkiej wojny w tych stronach? — Więc ja jej mówię: — Najjaśniejsza Pani, młodym jest jeszcze, aby osiadać za piecem. Chciałbym się rycerskiego rzemiosła dobrze wyuczyć, może się też czego dosłużę, a jeśli nie, to i za parę lat jeszcze mi nie będzie za późno do pługa powrócić. — A ona na to: — Nie dosłużysz się Waść niczego w pokoju a podobno i niczego się nie nauczysz, czegobyś już nie umiał. Lepiej byś zrobił, gdybyś osiadł na jaki czas na wsi, tamby prędzej na ciebie spadł jaki urząd, do czegobyśmy ci może pomogli, bo Król mi powiadał, że bardzo piękne masz sentymenty. Mając urząd i poważanie, mógłbyś tam wpływy wywierać wedle twoich przekonań, a tembyś większą oddał ojczyźnie przysługę, niżeli leżąc u Podkamienia. Szlachta sanocka jest nam przychylna i wierna, bo to prawie Ruś jeszcze, gdzie nas wszyscy kochają. Ale i tam są malkontenci, jako to podobno, z żalem to muszę powiedzieć, i pan Fredro do nich należy. A wielkato szkoda, bośmy go bardzo nawidzili swojego czasu. — Rzeknę ja tedy na to: — Najjaśniejsza Pani! pan Fredro mi jest powinowaty, bo się rodzi z Łaszczównej, dawno go już nie widziałem, ale przysiągłbym na to przed Męką Pańską, że zawsze jest najwierniejszym sługą Jego Królewskiej Mości. — A Królowa na to: — A przecie się na nas pogniewał, dwór nasz opuścił i zamknął się na wsi, że już od kilku lat albo i więcej o nim nic nie słyszymy. Możeć ja czasem co słyszę, jako na babskie rządy narzeka, ale nie chcę o tem wspominać, bom go zawsze kochała i Bóg mi świadkiem, że gdyby mi oczy kto wybrał tobym nie umiała powiedzieć, za co się na mnie pogniewał. — A tak mnie potem prosiła, żebym go obłaskawił, jak go swego czasu obaczę. Aż razu jednego, kiedyśmy jedli obiad w ogrodzie, a potem pili i sam Król z nami był wesół, a było tam dwóch posłów cesarskich, co jeden nazywał się Szafgocz a  drugi Zierowski, obydwa wielkie dragany a dobrze karmieni, Król sobie z nich misternie dworował, mówiąc: — Ani wzrostu, ani tuszy Pan Bóg wam nie odmówił, ale się piwem spijacie, więc żyły u was są wymoczone. U mnie żołnierz żylasty, jeden towarzysz polski nabiłby was wieleby mu się zdało. — Więc ja, stojąc właśnie koło nich, rzekę: — Jeżeli Ichmość pozwolicie, to ja wam zaraz takiego towarzysza pokażę. — I wziąłem jednego Niemca na jedno ramię a drugiego na drugie, a oni mnie się za szyję trzymali, abym ich nie upuścił i nie potłukł jak garnki, i obniósłem ich tak jako lalki około stołu, przy którym dopiero sto osób siedziało. A Król Jegomość tak się śmiał, że aż ręce za pas włożył, ażeby brzucha podtrzymał. A kiedym ich znowu na ziemię postawił, Król rzecze: — A teraz Ichmość to zrozumiecie, dlaczego my w dziesięć tysięcy, sto tysięcy Turków bijemy. — Zaczem Królowa sama ku mnie podeszła i rzekła: — Już ja w tem będę, żeby ci Król nie zapomniał, żeś tak pięknie zalecił cesarskim jego żołnierzy, ale kiedybyś tak wziął pana Fredrę na ręce i przyniósł mu go do Warszawy, toby ci się pewnie dostało jakie starostwo albo też i urzędzik koronny, bo mnie to jedno, ale Król za nim tuży.

A pani Borowska na to:

— A to trzebaby to panu Fredrze powiedzieć.

— Jużci mu powiem, — odpowie Rafał, — alem teraz nie wstępował do niego, bo mi pilno było do mojej kochanej jejmości.

— A powiedz-że mi, mój kochany Rafałku, — rzecze jeszcze pani Borowska, — cóż-to tam na prawdę jest z twoim bratem? bo my się często pytamy o niego, ale nam tylko bajki donoszą, które też zaraz i zaprzeczają.

A na to Rafał wstał, bo już dawno wieczerze skończyli, i rzekł:

— Ot, coby było. Co Król powiedział, to prawda. Że był na Ukrainie i srodze tam dokazywał, o tem wątpić nie mogę, bom widział ludzi, co z nim służyli. Ale potem poszedł na Węgry i teraz wichrzy tamtędy. Był też i tutaj na oka mgnienie, o czem mi Hołubowski donosił. Może się tam na Węgrzech dobije jakiego xięstwa, bo go też stać na taką imprezę, jak mi to znajomi mówili. Powiadali mi, że pańska u niego prezencya a mało kto lepiej uderza od niego. Daj Boże szczęście. Ale jabym był wolał, żeby był w domu pracował, boć to i u nas z szlachcica można zostać Hetmanem a choćby nawet i Królem.

A wtedy już wszyscy wstali i szli do głównej komnaty. Natenczas Rafał szeptnął Krzysi do ucha:

— Krzysiu! zabaw-no przez jaką chwilę tego szlachcica, niechaj ci co zagra na klawicymbale, bo ja mam co powiedzieć jejmości, a nie chciałbym tego mówić przy obcych.

A na to Krzysia bardzo przestraszona:

— Tylko niech pan Rafał nic jeszcze matce nie mówi....

— Dobrze, dobrze, — odpowie Rafał, — spuść się na mnie, przecie mam rozum.

Jakoż i tak się stało. Pani Borowska wyszła na ganek, aby świeżego zaczerpnąć powietrza, a jak tylko Dzierżek zaczął grać Krzysi na klawi-cymbale, on usiadł na małym stołeczku przy jej kolanach, najprzód w obydwie ręce ją pocałował, a potem rzekł:

— Moja matko kochana, u mnie co w myśli, to i na ustach. Już mnie tak Krzysia chwyciła za serce, że i sapnąć nie mogę. Musiałem gwałt sobie zadawać, aby wam opowiadać te tam historye. Kiedyśmy byli dziećmi, dobrze nam było z sobą, otóż mówię to z Bożego natchnienia, że kiedybyśmy się pobrali, to także dobrze nam będzie. Jeżeli taka wola jejmości dobrodziejki, to połóż obydwie ręce na mojej głowie, a przysięgam jejmości, że Krzysia będzie u mnie w takiej czci i miłości jak obraz Matki Najświętszej, a wtedy już razem oboje będziemy się modlić o wasze zdrowie i szczęście.

Więc pani Borowska odetchnęła cokolwiek. A potem tylko jedną rękę położyła na jego głowie i rzekła:

— Już mi się przywidywało przy wieczerzy, i po tobie, i po Krzysi, że dziś albo jutro przyjdziesz do mnie się wyspowiadać, bo przed matką taka rzecz się nie utai. Jakoż i ja widzę w tem Boże natchnienie i nie będę się temu sprzeciwiać. Ale bez przyzwolenia ojca nic z tego nie będzie.

— A to ja jutro pojadę do ojca, — zawoła Rafał.

— Nie, tak nie można, — rzecze pani Borowska. — Kto tam wie, jakby cię przyjął. Bo on cię znał tylko małem chłopięciem a teraz cię nie zna. Pojadę ja sama do niego i pierwej go wyrozumiem. A potem to już trzeba będzie pana Fredrę uprosić, aby z tobą pojechał do niego. Nie pytaj o więcej, jeno tak rób, jak ci mówię.

Ale Rafałowi już to było na jedno. Kto ma pannę i matkę po sobie, jeszcze świat tego nie widział w Polsce, ażeby nie dostał i ojca. Więc był szczęśliwy jak nigdy, że prawie nie dotykał się ziemi. Pocałował matkę i w rękę i w czoło i skoczył do wielkiej komnaty. I byłby pewnie tak samo uściskał Krzysię, ale mu Dzierżek zawadzał. Patrzyli zatem wszyscy czworo na siebie i chcieli dyskurs prowadzić, ale jakoś im nie szło. Jednakże Dzierżek, bardzo grzeczny kawaler a przytem miękkiego serca, które sobie jużto przy swojej muzyce, już też i na wielkich pokojach, jeszcze więcej rozczulił, zaraz się spostrzegł, że był tu właśnie jako pies na kręgielni. Więc zaraz wziął czapkę pod pachę, powiedział samej pani Borowskiej jeden kompliment i drugi, uczcił dobrem słowem Rafała, a kłaniając się Krzysi, rzekł prawie ze łzami w oczach:

— Moja mościa panno! byłem zawsze szczerym cnót i wdzięków waćpanny czcicielem, teraz nie prędko się obaczymy, bo mnie ojciec do Warszawy wysyła , ale jakiekolwiek podoba się panu Bogu przeznaczyć nam losy, chciej Waszmość panna mi wierzyć, że zawsze będę jej wiernym sługą i przyjacielem.

I nie czekając odpowiedzi a kłaniając się ciągle, wycofał się ku drzwiom i odjechał. Rafał się tem rozweselił i rzekł:

— Właśnie tak zrobił jak Turcy pod Żurawnem, co się nam przypatrzyli i raz i drugi a kiedy z bliska nas obejrzeli, w zad poszli.

Ale pani Borowska uważała zapewne tę wesołość jako niewczesną, bo rzekła :

— Pan Dzierżek bardzo do nas jest przywiązany, ale Pan Bóg nie błogosławił jego intencyom.

Toż i Krzysia się odezwała:

— Nikomu to nie zaszkodzi, mieć między ludźmi przyjaciół.

Ale Rafał już na to nie zważał i zaraz wszystko troje zasiedli do rady. Bardzo długo trwała ta rada a skończyła się na tem, że pani Borowska powiedziała te słowa:

— Tak mój kochany Rafale, ty sobie jutro pojedziesz do Balogroda, aby gospodarstwo obejrzeć, któregoś tak dawno nie widział — a ja z południa pojadę do ojca, aby go wyrozumieć i przygotować. A jeśli mi się moja misya u ojca powiedzie, to ty pojutrze pojedziesz do pana Fredry i już tam z nim uradzicie, wysłuchawszy xiędza Kantora, jak i kiedy się macie deklarować.

A potem jeszcze długo w noc razem siedzieli, że już sierp młodego xiężyca z pomiędzy chmur się wychylił a nawet i pierwszy kur zapiał, nim się na nocleg rozeszli. A więc to dlatego Hołubowski z Mleczkiem tego wieczora napróżno na Rafała czekali i nie mogli się go doczekać. —

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej