Copyrights tekst i zdjęcia Anna Maria Goławska i Grzegorz

Lindenberg 2018

All rights reserved

Zdjęcia: Grzegorz Lindenberg i Anna Maria Goławska

Redakcja: Jarosław Wach

Projekt okładki, layout, skład, łamanie: Hanna Milanowicz

Wydanie VI

ISBN 978-83-941336-2-7

Wydawnictwo Italianna

ul. Pana Tadeusza 12/95

20-609 Lublin

toskania@toskania.org.pl

www.toskania.org.pl

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

Turyści podziwiają Toskanię, miejscowi – obserwują turystów. Montepulciano daje do jednego i drugiego mnóstwo okazji.

Część pierwsza

DLACZEGO TOSKANIA

Dojrzewają winogrona, z których powstanie Orvieto Classico, jedno z najsłynniejszych włoskich białych win… Winnica koło Orvieto w Umbrii.

– Dieta? Dieta è contro natura – powiedział zupełnie poważnie i z całkowitym przekonaniem pewien młody Toskańczyk. Szliśmy właśnie po obfitej kolacji w stronę lodziarni, narzekając na własne nieopanowane łakomstwo. I nagle dotarło do mnie, że ten Włoch otarł się nieświadomie o genialność, że wyraził tak prosto to, co każdy przyjeżdżający do Toskanii usiłuje zrozumieć i wyjaśnić: dlaczego tu jest milej, przyjemniej, lepiej niż gdziekolwiek indziej. Włochy są po prostu zgodne z naturą. Architektura, malarstwo, jedzenie, wino, plan dnia, radość śpiewu, rozmowy, uściski – to wszystko płynie z nurtem życia, świata, przyrody, nie buntuje się, nie przyśpiesza, nie wysila.

Piano, piano – powtarzają Włosi, powolutku, po co ten pośpiech, będzie dobrze.

Najmniej zamożny człowiek powinien tyle sobie zaoszczędzić, aby choć raz w życiu odbyć wycieczkę do Włoch, jako do kolebki naszej cywilizacji chrześcijańskiej¹.

Jeździmy do Włoch od wielu lat, do Toskanii i Umbrii od szesnastu. Zanim powstał ten przewodnik, założyliśmy stronę internetową www.toskania.org.pl, zawierającą głównie nasze zdjęcia z podróży. Cieszyła się i nadal cieszy dużym zainteresowaniem – odwiedza ją kilkadziesiąt osób dziennie. Internauci przysyłali do nas maile z mnóstwem pytań o sprawy praktyczne, często ufając bardziej nam niż klasycznym przewodnikom dostępnym na rynku. Odpowiadaliśmy długimi listami, jednocześnie porządkując wspomnienia i wiadomości. Tak oto w którymś momencie zrodził się pomysł, by zgromadzone przez nas informacje i wrażenia z podróży do najprzyjemniejszych regionów świata utrwalić w książce. Pierwsza wersja Toskanii i okolic została przez wielu czytelników uznana za nieco zbyt skąpą i lakoniczną. Dziś macie Państwo przed sobą już szóste wydanie przewodnika, równie subiektywnego, ale w znacznym stopniu rozszerzonego oraz zaktualizowanego i ilustrowanego nowymi fotografiami. Zachęcamy też do odwiedzania naszej strony internetowej. Oprócz informacji praktycznych i zdjęć znajduje się tam oferta noclegowa w Toskanii i Umbrii.

Cappella della Madonna di Vitaleta – najczęściej fotografowane miejsce w Toskanii. Okolice Pienzy.

We włoskich miasteczkach co tydzień odbywają się targi ze świeżymi produktami. Sobotni targ w San Giovanni Valdarno.

Veni, vidi…

Mieszkaniec Północy, który nie powoduje się niesprawiedliwem uprzedzeniem wobec Włochów, który zna język i dzieje tego pięknego kraju i nie spogląda na sposób Prusaka ze śmieszną zarozumiałością na każdego Włocha, wietrząc w nim człowieka nieokrzesanego lub bandytę, znajdzie wiele uroku w obcowaniu z Włochami. (…) Kto po raz pierwszy do Włoch przybywa, powinien pamiętać, że osobniki napotykane w restauracyach i kawiarniach, nie mogą uchodzić za najlepsze typy narodowości włoskiej i że nie można po nich sądzić o narodowych własnościach Włochów².

Toskania słynie z prześlicznych pejzaży, z kamiennych farm, do których prowadzą aleje obsadzone strzelistymi ciemnozielonymi cyprysami, z drzew oliwnych o szarych, delikatnych listkach, z rozległych winnic, w których oprócz krzewów winorośli sadzi się także wielobarwne róże. Nasze ulubione krajobrazy to te w dolinie Orcii, w okolicach Pienzy. Pofałdowane pola uprawiane są za pomocą gigantycznych traktorów na gąsienicach. Maszyny skonstruowano tak, że kabina kierowcy ustawia się zawsze poziomo. Po żniwach na złocistym rżysku leżą ogromne rolki sprasowanej słomy. Zanim zostaną zabrane, wyglądają, jakby jakaś wielka dłoń właśnie je tu rozrzuciła i jakby tuż przed chwilą przestały się toczyć. Niepowtarzalnego uroku dodaje Toskanii charakterystyczne łagodne, lekko zamglone światło, które sprawia, że krajobraz wygląda jak namalowany, a nie rzeczywisty. Kultura i przyroda Toskanii są od dawna chronione, dlatego stare budynki muszą być remontowane pod okiem konserwatora zabytków, obok nich nie powstają żadne brzydkie nowoczesne domy czy przybudówki, obowiązuje uprawa istniejących już winnic i gajów oliwnych. Dzięki temu Toskania nie traci swojego charakteru, mimo że ziemia kupowana jest przez cudzoziemców.

Toskania to oczywiście nie tylko sielskie widoczki, to również przydrożne bary o kiczowatym wystroju, w których w południe dla ochłody proponują nam szklankę czerwonego wina, to koty leżące na środku ulicy albo na maskach zaparkowanych samochodów, to stoiska pełne spiętrzonych owoców i sprzedawcy głośno zachwalający swoje towary, to katedry górujące nad okolicą, do których trzeba się wspinać z pochyloną głową, to romańskie kościoły o oknach z alabastru i surowych wnętrzach, gdzie w szklanych gablotach spoczywają relikwie, czaszki powiązane sznurkami, kości świętych pocięte na małe kawałeczki. Przede wszystkim jednak Toskania jest krainą miast i to właśnie w nich jesteśmy zakochani najmocniej. Większość starych toskańskich miasteczek przedstawia podobny widok. Położone są na wzgórzach i otoczone murami z różną liczbą bram. Domy łączą się ze sobą, z góry dostrzega się morze dachów z czerwonej ceramicznej dachówki. Pamiętam, że początkowo wydawało mi się, że w miasteczkach nikt nie mieszka, że ludzie je opuścili, bo okna zasłonięte drewnianymi okiennicami z daleka wyglądają jak puste otwory w ścianach. Można tu jeszcze niekiedy zobaczyć kobiety, które szyją, siedząc na progach domów albo wystawionych na zewnątrz krzesłach. Ulice wykładane kamieniami są strome i wąskie, ledwo mieści się jeden samochód, a fasady kamienic często pozbawione są tynku albo nigdy nietynkowane. Na ich tle zielenią się zioła i kwiaty wypełniające gliniane donice. Wszędzie trafia się na zaułki, schodki, tajemnicze, kręte przejścia. Wędrując uliczkami, mija się często drzwi i wrota z grubych bali drewna, od dawna nieużywane, pokryte pajęczyną, obok nich sterczą z muru żeliwne uchwyty na chorągwie ozdobione rzeźbami końskich głów. Z owymi wiekowymi wejściami sąsiadują oszklone witryny sklepów sprzedających dżinsy, telefony komórkowe, sprzęt audiowizualny. Wszystko to sprawia wrażenie zdumiewającego, ale harmonijnego współistnienia nowoczesności i zamierzchłej przeszłości. Nie wiem, czy gdziekolwiek indziej na świecie tak mocno odczuwa się nieprzerwaną ciągłość historii.

Sjesta

Tym, co już pierwszego dnia może zaskoczyć turystę z Polski, jest przerwa na sjestę, zaczynająca się zwykle koło południa i trwająca trzy, cztery godziny. Kościoły, muzea i inne obiekty zabytkowe są wówczas zamykane i to często na głucho, bez kartki z informacją. To samo tyczy się sklepów, nawet supermarketów. Jedynie najpopularniejsze miasta, jak Florencja czy Piza, a właściwie ich najbardziej atrakcyjne turystycznie dzielnice, funkcjonują normalnie. Miejscowości mniej oblegane naprawdę zamierają o tej porze, ulice kompletnie się wyludniają. Latem spoza zamkniętych okiennic dobiegają rozmowy, zapach jedzenia i szczęk sztućców. Wówczas chyba najmocniej odczuwa się własną tymczasowość, „turystyczność” i osamotnienie. Jest to dla mnie ten zupełnie prywatny czas Włochów, do którego nikt z zewnątrz nie ma dostępu. Trudno się przyzwyczaić do pustego miasta, gdzie jeszcze parę chwil wcześniej panował hałas i pulsowało intensywne życie. Ponadto nie ma gdzie zjeść, nie można kupić butelki wody, latem więc trzeba na tę porę uważać. Sjesta pozbawiła nas kiedyś ślicznej misy, którą chcieliśmy nabyć w wielkim sklepie w Lukce, ostatniego dnia pobytu. Obejrzawszy misę, beztrosko ruszyliśmy na spacer po mieście, planując zakup w drodze powrotnej, żeby nie nosić naczynia ze sobą. Kiedy wracaliśmy do samochodu, ledwo w ogóle rozpoznaliśmy kamienicę, w której mieścił się sklep. Opuszczone żaluzje zasłaniały witrynę łącznie z szyldem. Podobnie rzecz ma się z kawiarniami i barami. Jeśli są zamknięte na czas sjesty, to można pomyśleć, że w danej miejscowości nie ma żadnego lokalu. Pojawiają się rano i wieczorem, a w dzień po prostu znikają.

Mistrz bocznego planu, jeden z licznych toskańskich kotów w akcji. Montalcino.

Hałas

Wśród tych różnobarwnych tłumów słychać krzyki sprzedających wodę i innych przekupniów, stuk ślusarzy i szewców, wołanie kolporterów roznoszących dzienniki, t. zw. friggitori, którzy sprzedają pieczywo i chłopców sprzedających kasztany, pomarańcze, cerini (zapałki) i t.p. Wszystko to wraz z tententem koni i osłów, z turkotem powozów, dzwonkami mułów, ujadaniem psów, zlewa się w jeden straszliwy zgiełk³.

Włosi zachowują się rzeczywiście dużo hałaśliwiej niż Polacy. Pozdrawiają się i rozmawiają pełnym głosem, czy to przy spotkaniu, czy to przez wszechobecne telefony komórkowe. Spacerując kiedyś po cichym miasteczku, słyszeliśmy niosący się nad ulicami kobiecy głos i śmiech. Nie mogliśmy zlokalizować rozmówczyni. Musiała stać gdzieś w otwartym oknie ze słuchawką w ręku, nie zważając na to, że połowa mieszkańców pozna jej plany na wieczór. Młoda para śpiesząca ulicą może spodziewać się zewsząd braw i okrzyków; w Wenecji widzieliśmy nawet, jak na targu rybnym sprzedawcy otoczyli nowożeńców i zaczęli uderzać w kotły metalowymi pokrywami. Echo odbijające się od sklepienia potęgowało niesamowity hałas. W restauracjach i barach nikt nie ścisza głosu – po tym między innymi można poznać, czy na sali są Włosi, czy tylko turyści. Latem, do późnego wieczora, czytaj: do północy, centralne place małych miasteczek dosłownie oblężone są przez dzieciaki, od rocznych maleństw w wózkach po nastolatków. Opiekunowie siedzą w barach lub na kamiennych ławeczkach, a dzieci grają w piłkę, jeżdżą na rowerach, ganiają się i okropnie wrzeszczą. Warto tego doświadczyć zwłaszcza w Pienzy, w obliczu dostojnych murów katedry i pałaców miejskich.

Rowery

W miastach, gdzie ruch samochodowy – ze względu na wąskie ulice i małą liczbę miejsc parkingowych – jest utrudniony i ograniczony, bardzo popularne są rowery oraz skutery. Wzdłuż budynków ciągną się długie szeregi zaparkowanych pojazdów, wśród nich czasem zobaczyć można piękną starą Vespę, marzenie niegdysiejszych nastolatków… Rowery wypełniają dziedzińce kamienic. Ciągle się dziwiliśmy, jak to możliwe, że w tłumie ludzi, który porusza się całą, niewielką przecież szerokością ulicy, rowerzyści na nikogo nie wpadają. A niekiedy jadą, jednocześnie rozmawiając przez telefon i trzymając nad głową parasol, co widywaliśmy wielokrotnie w Lukce w czasie deszczowego październikowego tygodnia. Charakterystyczne pojazdy to także trójkołowe samochodziki dostawcze Ape, które dzięki małym wymiarom wszędzie z łatwością się wcisną. Nie rozwijają dużej prędkości, za to ich silniki robią spory hałas.

Toskanię można zwiedzać na rowerach, ale jazda w terenie wymaga dobrej kondycji. Podjazdy do miasteczek są strome, drogi zazwyczaj nieocienione, więc latem przy 40 stopniach upału wycieczka szybko zmienia się w udrękę.

Lukka jest miastem idealnym dla rowerzystów i ich pasażerów.

Internet i inne środki łączności

Odebrać można listy polecone tylko za okazaniem paszportu, lub legitymacyi, lub przez poświadczenie 2 osób znanych urzędnikowi⁴.

Dostęp do internetu we Włoszech z roku na rok jest łatwiejszy. W hotelach i agroturystykach wi-fi staje się już standardem. Coraz więcej pojawia się też hotspotów w centrach miejscowości, niekiedy płatnych i zabezpieczonych hasłem, niekiedy za darmo, więc warto wziąć do Włoch swój portatile – jak na laptopa zwykle mówią Włosi. Ponadto w 2017 roku zrównano ceny transferu danych w roamingu z cenami w kraju, więc właściwie o internet na wakacjach nie trzeba już się martwić.

Za depeszę w obrębie Włoch adresowaną płaci się za 15 słów lira, za każde dalsze słowo 5 centes. Za granicę wynosi taksa lira, a prócz tego należy dopłacić za każde słowo przy depeszach do Francyi i Niemiec 14 centes, do Szwajcaryi i Austryi również 14 (oprócz pogranicza, dokąd się płaci za słowo tylko 6 centesimów), do Rosyi europejskiej 42, Anglii i Szwecyi 26, Belgii 19, Danii i Holandyi 23, Norwegii 34. Za telegramy nagłe (telegrammi urgenti) należytość potrójna⁵.

Pocztówki można kupić wszędzie, znaczki – francobolli – na poczcie lub w niektórych punktach oznaczonych biało-niebieską tabliczką z dużą literą T, od tabaccheria. Tam też dostaniemy karty telefoniczne, gdybyśmy odurzeni atmosferą Italii, chcieli skorzystać ze staromodnej budki, a nie z nowoczesnej komórki, oraz bilety kolejowe i autobusowe.

Vendesi, affittasi

Takie napisy, umieszczane na fasadach albo drzwiach budynków, oznaczają: „na sprzedaż”, „do wynajęcia”. W Spoleto sfotografowaliśmy kiedyś podniszczoną kamienicę z tabliczką głoszącą: Vendesi. Porzione di palazzo. Palazzo nie musi oznaczać pałacu, ale duży budynek, również blok. W witrynach agencji nieruchomości prezentowane są zdjęcia i informacje na temat ziemi, domów i mieszkań wystawionych na sprzedaż. Najzabawniejsza jest kategoria Da ristrutturare, w której niekiedy znajdują się ruiny szop z kamienia, bez dachów, ledwo widoczne wśród zarastających je chaszczy i określane wdzięcznie jako bel rudere. Entuzjastyczny opis sugeruje zwykle, że człowiek obdarzony wyobraźnią bez problemu stworzy z takiej pięknej ruiny fantastyczny dom. Do metrażu doliczane są powierzchnie nieistniejących jeszcze pięter, strychów, antresoli. Na zdjęciu widzimy więc kawałek zrujnowanej ściany, a tekst informuje: 150 m², 3 pokoje, kuchnia, na górze można zrobić dodatkową łazienkę. Jest w tym oczywiście głęboki sens, ponieważ w Toskanii stare budynki odbudowuje się pod nadzorem konserwatora, na bazie zachowanych fundamentów i według dawnych planów – obojętnie czy budowla istnieje, czy tak naprawdę nic z niej już nie zostało. Cen tych rewelacyjnych posesji nie daje się, niestety, zakwalifikować do gatunku śmiesznych. Zaczynają się mniej więcej od 100 tysięcy euro. Za to teren, na którym stoi ruina, wygląda zwykle tak bajecznie, że właściciel z czystym sumieniem może sprzedawać widok z wyobrażonych okien. Na wymagającego klienta czekają też czasem całe wioski przycupnięte na wzgórzach albo zdesakralizowane kościoły, którym niezwykłej wartości dodają pozostałości średniowiecznych fresków na ścianach.

Vendita diretta to sprzedaż bezpośrednia; tak oznaczane są farmy oferujące wino, oliwę i sery własnej produkcji. Wcale jednak nie musi być tam taniej niż w sklepach, często ceny bywają nawet wyższe. Zaletą tych miejsc jest możliwość spróbowania produktów, choć coraz częściej i za to trzeba zapłacić.

Pranie

W Toskanii nie wolno umieszczać dużych szyldów na murach ani reklam między kamienicami nad ulicą, ale dla prania nie ma żadnych ograniczeń. Powiewająca bielizna ożywia fasady domów, zaułki pachną świeżo proszkiem. Pranie suszy się na dworze nawet jesienią, bo w kamienicach o grubych murach zwykle jest chłodniej niż na zewnątrz. Płachty prześcieradeł, wyblakłe dżinsy, szeregi staników na tle odrapanych tynków kojarzą się z jednej strony ze slumsami, ale z drugiej mają niezwykły urok naturalności, otwartości i ciągłości zwyczajów. Tak wyglądały te domy sto czy trzysta lat temu, choć zmieniły się ubrania, a pościel pewnie stała się bielsza. Ale na zdjęciu zrobionym w sepii nie zobaczylibyśmy większej różnicy.

Zakupy

Domy są tu nadzwyczaj wysokie, często wciąga się przeto artykuły codziennego życia w koszach lub wiadrach sznurami przez okno w górę, by uniknąć wchodzenia po schodach na górne piętra⁶.

Żywą ilustrację do tego fragmentu przewodnika z początku XX wieku zobaczyliśmy przypadkowo w pewnym gospodarstwie w pobliżu Montepulciano. Zatrzymaliśmy się tam z powodu paru kotów śpiących na podwórku oraz straganu z owocami przy drodze. Sprzedawcy nie było, trwała sjesta, z mieszkania dochodziły odgłosy obiadu. Zaczęliśmy głaskać koty, gdy nagle na podjazd wjechał samochód i rozległ się klakson. Z okna wychyliła się starsza kobieta i pozdrowiła wysiadającą z auta dziewczynę ubraną w jakąś firmową koszulkę. Po chwili z balkonu, z pierwszego piętra (dom był jednopiętrowy) zjechała na sznurku żółta torba, a dziewczyna włożyła do niej zakupy, które zaraz powędrowały w górę. Nie wiem, czy ten zwyczaj jest w Toskanii popularny. Rozwożenie zakupów po gospodarstwach rozrzuconych na dużej przestrzeni z pewnością tak – ale czy także wciąganie ich na balkon?

Codzienne produkty żywnościowe opłaca się kupować w supermarketach, które kuszą atrakcyjnymi cenami (ale często znajdują się poza miastem i w sumie nie jest ich dużo). Generalnie jedzenie kosztuje nieco więcej niż w Polsce, zwłaszcza wędliny, pieczywo, soki, warzywa i owoce. Makarony, wino, sery, woda są tańsze niż u nas, więc naprawdę nie warto pakować zapasów do bagażnika. Przykładowe ceny: parmezan 15 euro za kilogram, oliwa 5 euro za litr, wino 2,50 euro za butelkę (jeszcze tańszego wina w kartonach nie biorę pod uwagę), dobra kawa do parzenia w ekspresie 2 euro za opakowanie 250 gram, woda mineralna 1,5 litra 30 centów itd.

Oprócz supermarketów mamy do dyspozycji alimentari, czyli zwykłe sklepy spożywcze, które oferują pieczywo (po południu może go zabraknąć), sery, wino, a także sosy, sałatki na wagę, specjalnie przyprawiane oliwki w dużych kadziach, trochę wędlin itd., czyli właściwie wszystkie podstawowe produkty. Niektóre większe farmy mają w miasteczkach własne, piękne zazwyczaj sklepy z winem, oliwą, serami i przetworami.

Sklepy garmażeryjne to rosticcerie – kupimy w nich gotowe dania na zimno lub gorąco, często z możliwością zjedzenia na miejscu.

Targi w małych miasteczkach odbywają się w określony dzień, najczęściej raz w tygodniu. W punktach informacji turystycznej poznamy dokładne miejsca i terminy. Setki straganów rozstawiane są wzdłuż głównych ulic – blokując całkowicie ruch, na placach, parkingach albo stadionach. Handel budzi wielkie emocje, podsycane przez sprzedawców chwalących głośno swój towar. Wybór jest bardzo duży, na jednym bazarze dostaniemy i kwiatek doniczkowy, i kanapkę z kawałkiem pieczonego prosiaka, i spodnie, i dywan. Ludzie cisną się i polują na okazje, jakby zdarzały się raz w roku. Na pewno warto kupić warzywa i owoce, sery oraz wędliny, bo często są tańsze niż w sklepach. Przyjemność daje też po prostu oglądanie produktów, rozmowa ze sprzedającym, obserwacja klientów przebierających wśród ananasów i melonów. W większych miastach bywają targi stałe.

Ponieważ we Włoszech kwitnie handel podrabianemi starożytnościami, przeto należy być w tym względzie przezornym i kupować stare monety, zabytki i inne podobne przedmioty tylko u znanych, poważnych firm, żądać piśmiennego poręczenia autentyczności kupionego przedmiotu, a przede wszystkim być ostrożnym w stosunkach z drobnymi kupcami, którzy w sposób hałaśliwy i natrętny ofiarowują za tani pieniądz różne przedmioty, które „sami szczęśliwym przypadkiem znaleźli”. Natomiast można nieraz rzeczywiście tanio nabyć różne monety i inne starożytności od wieśniaków w okolicy miast, wykopane przez nich w czasie robót w polu⁷.

W miejscowościach turystycznych znajduje się wiele sklepów z pamiątkami, kalendarzami, wyrobami z drzewa oliwnego, szkłem, ceramiką. Lepiej jednak poszukać w bocznych uliczkach miejsc o wyglądzie składu z mydłem i powidłem. Tam dopiero można trafić na prawdziwe okazje: zakurzone filiżanki po 1 euro za sztukę, ekspresy do kawy z ceną podaną jeszcze w lirach, budziki z zamierzchłych czasów czy porcelanowe gałki do szuflad.